కీచకే తు హతే రాజా విరాటః పరవీరహా। పరాం సంభావనాం చక్రే కున్తీపుత్రే యుధిష్ఠిరే ।। 3
కీచకుడు చనిపోయిన తరువాత, శత్రువులను సంహరించగల విరాటుడు, కుంతీపుత్రుడు యుధిష్ఠిరునికి గొప్ప గౌరవాన్ని చూపించాడు.
తతస్త్రయోదశస్వాన్తే తస్య వర్షస్య భారత। శుశర్మణా గృహీతం తు గోధనం తరసా బహు ।। 4
భారత వంశజా! పదమూడు సంవత్సరాల చివరలో, సుశర్ముడు బలవంతంగా విరాటుని గొప్ప పశుసంపదను పట్టుకున్నాడు.
తతః శబ్దో మహానాసీద్రేణుశ్చ దివమస్పృశత్। శఙ్ఖదున్దుభిఘోషశ్చ భేరీణాం చ మహాస్వనః। గవాశ్వరథనాగానాం నిశ్వనశ్చ పదాతినామ్ ।। 5
అప్పుడే పెద్ద శబ్దం లేచి, దుమ్ము ఆకాశాన్ని తాకింది. శంఖాలు, డుండుభులు, బేరీలు గట్టిగా మోగాయి. ఆ సమయంలో ఆవులు, గుర్రాలు, రథాలు, ఏనుగులు చేసే అరుపులు, కాలాళ్లు చేసే కేకలు కూడా కలిసిపోయాయి.
ఏవం తైస్త్వభినిర్యాయ మత్స్యరాజస్య గోధనే। త్రిగర్తైర్గృహ్యమాణే తు గోపాలాః ప్రత్యషేధయన్ ।। 6
అలా మత్స్యరాజు గోవులను తోడుకుని పోతుండగా, త్రిగర్తులు వాటిని పట్టుకోవడం ప్రారంభించగా, గోపాళ్లు వారికి ఎదురుగా నిలబడ్డారు.
అథ త్రిగర్తా బహవః పరిగృహ్య ధనం బహు । పరిక్షిప్య హయైః శీఘ్రై రథవ్రాతైశ్చ భారత। గోపాలాన్ప్రత్యయుధ్యన్త రణే కృత్వా జయే ధృతిమ్ ।। 7
తర్వాత త్రిగర్తులు చాలామంది, ఎక్కువ ధనం పట్టుకుని, వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలు, రథాలతో చుట్టుముట్టి, గోపాళ్లపై యుద్ధానికి దిగారు. గెలుపు కోసం ధైర్యంగా పోరాడారు.
తే హన్యమానా బహుభిః ప్రాసతోమరపాణిభిః । గోపాలా గోకులే భక్తా వారయామాసురోజసా ।। 8
అనేక మంది కత్తులు, గొడ్డళ్లతో దాడి చేసినా, ఆ గోపాళ్లు తమ శక్తి మొత్తం వేసి, శత్రువులను అడ్డుకునేందుకు ప్రయత్నించారు.
పరశ్వథైశ్చ ముసలైర్భిణ్డిపాలైశ్చ ముద్గరైః। గోపాలాః కర్షణైశ్చిత్రైర్జఘ్నురశ్వాన్సమన్తతః ।। 9
గోపాళ్లు గొడ్డళ్లతో, ముసలాలతో, బిల్లాలతో, బరువైన గదాలతో, తమ వద్ద ఉన్న ఆయుధాలతో చుట్టూ ఉన్న గుర్రాలపై దాడి చేశారు.
తే హన్యమానాః సంక్రుద్ధాస్త్రిగర్తా రథయోధినః । విసృజ్య శరవర్షణి గోపానద్రావయన్బలాత్ ।। 10
త్రిగర్త రథయోధులు కోపంతో, గోపాళ్లను చంపుతూ, బాణాల వర్షం కురిపించి, గోపాళ్లను బలవంతంగా వెనక్కి తోశారు.
హన్యమానేషు గోపేషు విముఖేషు విశాంపతే। తతో యువానః సంభీతాః శ్వసన్తో రేణుగుణ్ఠితాః ।। 11
గోపాళ్లు చంపబడి, భయంతో పారిపోతుండగా, యువకులు కూడా భయంతో, ఊపిరాడక, దుమ్ముతో కప్పబడి పరుగెత్తారు.
జవేన మహతా చైవ గోపాలాః పురమావ్రజన్। విరాటనగరం ప్రాప్య నరా రాజానమబ్రువన్ ।। 12
గోపాళ్లు చాలా వేగంగా నగరానికి తిరిగి వచ్చారు. విరాట నగరానికి చేరుకుని, అక్కడ రాజును చూసి చెప్పారు.
సభాయాం రాజశార్దూలమాసీనం పాణ్డవైః సహ। శూరైః పరివృతం యోధైః కుణ్డలాఙ్గదధారిభిః ।। 13
వారు సభలో పాండవులతో కలిసి కూర్చున్న రాజు విరాటుని చూశారు. ఆయన చుట్టూ కుండలాలు, కంకణాలు ధరించిన వీరయోధులు ఉన్నారు.
సద్భిశ్చ పణ్డితైః సార్ధం మన్త్రిభిశ్చాపి సంవృతమ్ । దృష్ట్వా శీఘ్రం తు గోపాలా విరాటమిదమబ్రవన్ ।। 14
మంచి, పండితులైన మంత్రులతో కూడిన రాజును చూసిన గోపాళ్లు వెంటనే విరాటుని దగ్గరకు వెళ్లి ఇలా అన్నారు.
అస్మాన్యుధి వినిర్జిత్య పరిభూయ సబాన్ధవాన్। షష్టిం గవాం సహస్రాణి త్రిగర్తాః కాలయన్తి । తా నివర్తయ రాజేన్ద్ర మా నేశుః పశవస్తవ ।। 15
"మా మీద యుద్ధంలో గెలిచి, మమ్మల్ని, మా బంధువులను అవమానపరిచారు. త్రిగర్తులు మీ అరవై వేల ఆవులను తోడుకుపోతున్నారు. రాజా! దయచేసి వారిని ఆపండి. మీ పశువులు పోకుండా చూడండి!"
శ్రుత్వా తు వచనం తేషాం గోపాలానామరిందమః। స రాజా మహతీం సేనాం మాత్స్యానాం సమవాహయత్। రథనాగాశ్వకలిలాం పత్తిధ్వజసమాకులామ్ ।। 16
గోపాళ్లు చెప్పిన మాటలు విని, శత్రువులను జయించే రాజు, మత్స్యుల గొప్ప సైన్యాన్ని కూడగట్టాడు. అందులో రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, పాదసేనలు, జెండాలు అన్నీ ఉన్నాయి.
రాజానో రాజపుత్రాశ్చ తనుత్రాణ్యథ భేజిరే। భానుమన్తి వివాతాని సూపసేవ్యాని భాగశః ।। 17
రాజులు, రాజకుమారులు అందరూ తమ స్థాయికి తగినట్లు మెరిసే, బలమైన కవచాలు ధరించారు.
పృథక్కాఞ్చనసన్నాహాన్రథేష్వశ్వానయోజయన్ । ఉత్కృష్య పాశాన్మౌర్వీణాం శూరాశ్చాపేష్వయోజయన్ ।। 18
వారు వేర్వేరు రథాలకు బంగారు అలంకరణలు వేసి గుర్రాలను జతచేశారు. వీరులు తమ విల్లులను బలంగా ఎక్కించారు.
దృఢమాయసగర్భం తు కవచం తప్తకాఞ్చనమ్ । విరాటస్య ప్రియో భ్రాతా శతానీకోఽభ్యహారయత్ ।। 19
బలమైన, బంగారు పూతతో చేసిన కవచాన్ని విరాటునికి అతని ప్రియమైన అన్నయ్య శతానీకుడు తీసుకొచ్చాడు.
సర్వభారసహం వర్మ కల్యాణపటలం దృఢమ్। శతానీకాదవరజో మదిరాక్షోఽభ్యహారయత్ ।। 20
అన్ని దెబ్బలకు తట్టుకునేలా ఉన్న, అందమైన కవచాన్ని శతానీకుని తమ్ముడు మదిరాక్షుడు తీసుకొచ్చాడు.
ఉత్సేధే యస్య పద్మాని శతం సౌగన్ధికాని చ। మృష్టహాటకపర్యన్తం సూర్యదత్తోఽభ్యహారయత్ ।। 21
వంద పద్మాలు, సుగంధమైన సౌగంధిక పువ్వులతో అలంకరించబడిన, స్వచ్ఛమైన బంగారు అంచులతో మెరిసే కవచాన్ని సూర్యదత్తుడు తీసుకొచ్చాడు.
దృఢమాయసగర్భం చ శ్వేతం రుక్మపరిష్కృతమ్। విరాటస్య సుతో జ్యేష్ఠో వీరః శఙ్ఖోఽభ్యహారయత్ ।। 22
బలమైన, తెల్లని, బంగారు అలంకరణలతో ఉన్న కవచాన్ని విరాటుని పెద్ద కుమారుడు శంఖుడు తీసుకొచ్చాడు.
శతసూర్యం శతావర్తం శతబిన్దు శతాక్షిమత్। అభేద్యకల్పం మత్స్యానాం రాజా కవచమాహరత్ ।। 23
మత్స్యుల రాజు, శతసూర్యుడు, శతావర్తుడు, శతబిందువు, శతాక్షుడు, ఇంకా దుర్భేద్యమైన రూపం కలిగిన యోధుల కోసం రక్షణ కవచాలు తెచ్చాడు.
తతో నానాతనుత్రాణి స్వానిస్వాని మహాబలాః। యుయుత్సవోఽభ్యనహ్యన్త దేవకల్పాః ప్రహారిణః ।। 24
తర్వాత, యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న మహాబలులు, దేవతలతో సమానంగా ఉన్న యోధులు, తమకు తామే తగిన కవచాలు ధరించుకున్నారు.
సోపస్కరేషు శుభ్రేషు మహత్సు చ మహారథాః । పృథక్కాఞ్చనసన్నాహాన్రథేష్వశ్వానయోజయన్ ।। 25
పెద్దవాటి, మెరిసే రథాలకు, మహారథులు వేర్వేరు బంగారు పట్టీలు, గుర్రాలను జోడించి సిద్ధం చేశారు.
సూర్యచన్ద్రప్రతీకాశే మణిహేమవిభూషితే। మహాప్రమాణం మత్స్యస్య ధ్వజముచ్ఛ్రియతే రథే ।। 26
మత్స్యుని రథంపై, మణులు బంగారంతో అలంకరించబడిన, సూర్య చంద్రుల్లా ప్రకాశించే గొప్ప జెండా ఎగురవేశారు.
ధ్వజాన్బహువిధాకారాన్సౌవర్ణాన్హేమమాలినః। యథాస్వం క్షత్రియాః శూరా రథేషు సమయోజయన్ ।। 27
వీర క్షత్రియులు తమ తమ రథాలకు, బంగారు మాలలతో అలంకరించిన, అనేక ఆకారాల బంగారు జెండాలను అమర్చారు.
రథేషు యుజ్యమానేషు కఙ్కో రాజానమబ్రవీత్ । మయా హ్యస్రం చతుర్వర్గమవాప్తమృషిసత్తమాత్ ।। 28
ఆ సమయంలో, రథాలు సిద్ధం అవుతుండగా, కంకుడు రాజును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: "ఓ మునిశ్రేష్ఠా! నా ద్వారా నాలుగు పురుషార్థాలు సంపూర్ణమయ్యాయి."
దంశితో రథమాస్థాయ పదం నిర్యామ్యహం గవామ్। అయం చ బలవాఞ్ఛరో వలలో దృశ్యతేఽనఘ ।। 29
నన్ను పోరుకు ఆహ్వానించగా, నేను రథంపై ఎక్కి, పాదయాత్రగా ఆవుల కోసం బయలుదేరుతున్నాను. ఇదిగో, బలమైన వంకర బాణం కూడా ఇక్కడ ఉంది, ఓ నిర్దోషుడా!
గోసఙ్ఖ్యమశ్వబన్ధం చ సంయోజయ రథేషు వైః। నైతేన జాతు యుధ్ద్యేయుర్గవార్థమితి మే మతిః ।। 30
రథాలకు ఆవుల లెక్క, గుర్రాల కట్టును జోడించండి. నా అభిప్రాయం ప్రకారం, వారు ఆవుల కోసం యుద్ధం చేయరు.
అథ మాత్స్యోఽబ్రవీద్రాజా శతానీకం జఘన్యజమ్। కఙ్కశ్చ వలలః సూదో దామగ్రన్థిశ్చ వీర్యవాన్ ।। 31
అప్పుడు మత్స్య రాజు, తన చిన్నవాడైన శతానీకుడిని, కంకుడు, వలలుడు, సారథి, ధైర్యవంతుడైన దామగ్రంథిని పిలిచాడు.
తన్త్రిపాలశ్చ గోసఙ్ఖ్యో యథా తే పురుషర్షభాః । శూరాః సువీరాః పురుషా నాగరాజవరోపమాః । యుద్ధ్యేయురితి మే బుద్ధిర్వర్తతే నాత్ర సంశయః ।। 32
తదుపరి, తంత్రిపాలుడు, గోసంఖ్యుడు, ఇంకా వీరులైన పురుషులు, నాగరాజులతో సమానమైన యోధులు — వీరంతా తప్పకుండా యుద్ధం చేస్తారని నా మనస్సు నమ్ముతోంది; ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.