నదీకుఞ్జేషు తీర్థేషు గ్రామేషు నగరేషు చ। ఆశ్రమేషు చ రమ్యేషు పర్వతేషు గుహాసు చ ।। 13
నదీ తీరాల్లో, తీర్థాలలో, గ్రామాల్లో, పట్టణాల్లో, అందమైన ఆశ్రమాల్లో, పర్వతాల్లో, గుహల్లో కూడా వెతకాలి.
విజ్ఞాతవ్యా మనుష్యేన్ద్ర తర్కయా సువినూతయా । వివిధైస్తత్పరైః సమ్యఙ్విపుణైస్తజ్జ్ఞసంమతైః ।। 14
రాజా! మంచి ఆలోచనతో, అనుభవజ్ఞులైన నిపుణులతో, వివిధ రకాలుగా, పాండవులను కనుగొనాలి.
అథాగ్రజానన్తరజో భ్రాతుః ప్రియహితే రతః। జ్యేష్ఠం దుఃశాసనస్తత్ర భ్రాతా భ్రాతరమబ్రవీత్ ।। 15
అప్పుడు తన అన్నయ్యకు మేలు కావాలని కోరే దుఃశాసనుడు, అక్కడ తన పెద్ద అన్నయ్యతో ఇలా మాట్లాడాడు.
యేషు నః ప్రత్యయో రాజంశ్చారేషు మనుజాధిప। తే యాన్తు దత్తదేయా వై భూయస్తాన్పరిమార్గితుమ్ ।। 16
రాజా! మనకు నమ్మకం ఉన్న గూఢచారులను మరింత బహుమానాలు ఇచ్చి, మరింత వెతకమని పంపాలి.
యదాహ కర్ణో రాజేన్ద్ర సర్వమేతదవేక్ష్యతామ్ । యథోద్దిష్టం చరాః సర్వే మృగయన్తు యతస్తతః ।। 17
కర్ణుడు చెప్పినట్లు, రాజేంద్ర! ఇది అంతా గమనించాలి. చెప్పినట్టు అందరూ గూఢచారులు అన్ని చోట్ల వెతకాలి.
ఘ్రాణైః పశ్యన్తి పశవో వేదైరేవ ద్విజోత్తమాః। చారైః పశ్యన్తి రాజానశ్చక్షుర్భ్యామితరే జనాః ।। 18
పశువులు ముక్కుతో చూస్తాయి, బ్రాహ్మణులు వేదాలతో చూస్తారు, రాజులు గూఢచారులతో చూస్తారు, మిగతా వారు కళ్లతో చూస్తారు.
యథోక్తాశ్చారపురుషా మృగయన్తు పునఃపునః । ఏతే చాన్యే చ బహవో దేశాంశ్చ నగరాణి చ ।। 19
నియమించిన గూఢచారులు మళ్లీ మళ్లీ ఈ ప్రాంతాలు, నగరాలు, ఇంకా ఇతర చోట్లను శోధించాలి.
న హి తేషాం గతిర్వాసః ప్రవృత్తిర్వోపలభ్యతే। అత్యన్తం వా నిగూఢాస్తే పారం వోర్మిమతో గతాః ।। 20
వారికి ఎక్కడున్నారు, ఎలా ఉన్నారు, ఏమి చేస్తున్నారు అన్నది ఎవరూ కనుగొనలేరు; వారు పూర్తిగా దాగిపోయారు, సముద్రాన్ని దాటి వెళ్లినవారిలా కనిపించరు.
వ్యాలైర్వాఽపి మహారణ్యే భక్షితాః శూరమానినః। ద్వీపం వా పరమం ప్రాప్తా గిరిదుర్గవనేష్వపి ।। 21
వీరత్వాన్ని గొప్పగా చెప్పుకుంటూ, వారు అరణ్యంలో అడవి జంతువులకు బలయ్యుండవచ్చు, లేక దూరమైన ద్వీపానికి చేరి ఉండవచ్చు, లేదా కొండ కోటల్లో, అడవుల్లో దాగి ఉండవచ్చు.
హీనదర్పా నిరాశాస్తే భక్షితా వాఽపి రాక్షసైః । అథవా విషమం ప్రాప్య వినష్టాః శాశ్వతీః సమాః ।। 22
గర్వం, ఆశలు కోల్పోయి, వారు రాక్షసులకు బలై ఉండవచ్చు, లేదా ప్రమాదకరమైన చోటికి వెళ్లి ఎన్నో సంవత్సరాలు కనపడకుండా పోయి ఉండవచ్చు.
తస్మాన్మానసమవ్యగ్రం కృత్వాఽఽత్మానం నియమ్య చ। కురు కార్యం మహోత్సాహం మన్యసే యన్నరాధిప ।। 23
అందుచేత మనసు స్థిరపరచుకుని, స్వయాన్ని నియంత్రించి, మహారాజా! నీవు చేయవలసిన పనిని ఉత్సాహంగా చేయు.
అథాఽబ్రవీత్సభామధ్యే ద్రోణః సూక్ష్మార్థదర్శివాన్। న తాదృశా వినశ్యన్తి నాపి యాన్తి పరాభవమ్ ।। 1
అప్పుడు సభ మధ్యలో సూక్ష్మమైన విషయాలు గ్రహించే ద్రోణుడు ఇలా అన్నాడు: అలాంటి వారు నశించరు, ఓడిపోరు కూడా.
శూరాశ్చ కృతవిద్యాశ్చ బుద్ధిమన్తో జితేన్ద్రియాః। ధర్మజ్ఞాః సత్యసన్ధాశ్చ యుధిష్ఠిరమనువ్రతాః ।। 2
వారు వీరులు, విద్యలో నిపుణులు, తెలివైనవారు, ఇంద్రియాలను జయించినవారు, ధర్మాన్ని తెలిసినవారు, మాట నిలబెట్టుకునే వారు, యుధిష్ఠిరుని పట్ల భక్తితో ఉండేవారు.
నీతిధర్మార్థతత్వజ్ఞం పితృవచ్చ సమాహితమ్। ధర్మే స్థితం సత్యధృతిం జ్యేష్ఠం శ్రేష్ఠాపచాయినమ్ ।। 3
ఆయన నైతికత, ధర్మం, సంపద విషయాల్లో నిపుణుడు, తండ్రిలా స్థిరమైనవాడు, ధర్మంలో నిలిచినవాడు, సత్యాన్ని పాటించే వాడు, అన్నల్లో పెద్దవాడు, మంచి పనుల్లో ముందుండేవాడు.
అనువ్రతా మహాత్మానో భ్రాతరో భ్రాతరం ప్రియమ్ । అజాతశత్రుం శ్రీమన్తం సర్వభ్రాతౄననువ్రతమ్ ।। 4
ఆయన మహాత్ములైన అన్నదమ్ములు తమకు ప్రియమైన అన్నను అనుసరిస్తారు. అజాతశత్రువు, ఐశ్వర్యవంతుడు, అన్నదమ్ములందరినీ ప్రేమించే వాడు.
తేషాం తథావిధేయానాం నిభృతానాం మహాత్మనామ్ । కిమర్థం నీతిమాన్ప్రాజ్ఞః శ్రేయో నైషాం కరిష్యతి ।। 5
ఇలాంటి గొప్ప మనసున్న, మౌనంగా ఉండే వారికి, తెలివైనవాడు వారి మేలుకోసం ప్రయత్నించకపోవడానికి ఏమి కారణం ఉంటుంది?
తస్మాద్యత్నాత్పరీక్షధ్వం న తావత్సమయో గతః। న తే వినాశమృచ్ఛేయురితి మే నైష్ఠికీ మతిః ।। 6
కాబట్టి మీరు జాగ్రత్తగా పరిశీలించండి; సమయం ఇంకా పూర్తిగా పోయలేదు. వారు నశించలేదని నాకు ధృఢమైన నమ్మకం ఉంది.
చిన్త్యతాం చైవ యత్కార్యం తచ్చ క్షిప్రమకాలికమ్ । క్రియతాం సాధు సంచిన్త్య వాసశ్చైషాం ప్రచిన్త్యతాం ।। 7
ఏం చేయాలో ఆలోచిద్దాం, వెంటనే ఆలస్యం చేయకుండా ఆ పని చేద్దాం. వారు ఎక్కడ ఉంటున్నారో కూడా జాగ్రత్తగా విచారించాలి.
యథా చ పాణ్డుపుత్రాణాం సర్వార్థేషు ధృతాత్మనామ్ । ప్రవృత్తిరుపలభ్యేత తథా నీతిర్విధీయతామ్ ।। 8
పాండుపుత్రులు అన్ని విషయాల్లో ఏమి చేస్తున్నారు అన్నది తెలుసుకునేందుకు తగిన విధానాన్ని ఏర్పాటుచేయాలి.
సర్వోపాయైర్యతస్వ త్వం యథా పశ్యసి పాణ్డవాన్ । దుర్జ్ఞేయాః ఖలు శూరాస్తే రక్ష్యా నిత్యం చ దైవతైః ।। 9
నీకు పాండవులను చూడటానికి అన్ని మార్గాలు ప్రయత్నించు; ఎందుకంటే ఆ వీరులు గ్రహించడానికి కష్టమైనవారు, దేవతల చేత ఎప్పుడూ రక్షించబడే వారు.
శుద్ధాత్మా మానవాన్పార్థః సత్యవాన్నీతిమాఞ్శుచిః । తేజోరాశిభిరాపూర్ణో దహేదపి చ చక్షుషా ।। 10
పార్థుడు పవిత్రమైన మనసున్నవాడు, సత్యవంతుడు, న్యాయబద్ధమైనవాడు, శుభ్రత కలవాడు, తేజస్సుతో నిండినవాడు, తన చూపుతోనే కాల్చగలడు.
తస్మాద్యత్నశ్చ క్రియతాం భూయశ్చ మృగయామహే। బ్రాహ్మణైశ్చారకైః సిద్ధైస్తాపసైర్నిపుణైరపి ।। 11
అందుచేత మళ్లీ ప్రయత్నించాలి, బ్రాహ్మణులు, గూఢచారులు, సిద్ధులు, తపస్సు చేసే వారు, నైపుణ్యం ఉన్నవారు కలిసి వెతకాలి.
వివిధైస్తత్పరైః సమ్యఙ్విర్భీకైస్తజ్జ్ఞసంమతైః । అన్వేష్టవ్యా మనుష్యేన్ద్ర పాణ్డవాశ్ఛన్నచారిణః ।। 12
వివిధ రకాలుగా నైపుణ్యం, ధైర్యం ఉన్నవారు, వారికి తెలిసినవారు అంగీకరించినవారు, ఓ రాజా! వేషధారణలో ఉన్న పాండవులను వెతకాలి.
తతః శాన్తనవో ధీమాన్భారతానాం పితామహః । శ్రుతవాన్దేశకాలజ్ఞో నీతిమాంశ్చ మహామతిః ।। 13
అప్పుడు శాంతనువు కుమారుడు, భారతుల పితామహుడు, జ్ఞానవంతుడు, కాలాన్ని, ప్రదేశాన్ని తెలిసినవాడు, నైపుణ్యం కలవాడు, గొప్ప బుద్ధి గలవాడు మాట్లాడాడు.
తస్మిన్నుపరతే వాక్యే ఆచార్యస్య మహాత్మనః । అనన్తరమువాచేదం వాక్యం హేత్వర్థసంమితమ్ ।। 14
ఆ మహాత్ముడైన గురువు మాటలు ముగిసిన వెంటనే, ఆయన ఆలోచనతో, కారణంతో కూడిన మాటను చెప్పాడు.
యుధిష్ఠిరే సమాయుక్తాం ధర్మజ్ఞే ధర్మసంహితామ్। పాణ్డవే నిత్యమవ్యగ్రాం గిరం భీష్మః సమాదదే ।। 15
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన, ఎప్పుడూ మనస్సు స్థిరంగా ఉండే యుధిష్ఠిరుని దగ్గర భీష్ముడు ధర్మబద్ధమైన, శాంతమైన మాటలు పలికాడు.
అసత్సు దుర్లభాం నిత్యం సతాం చాభిమతాం సద। భీష్మస్త్వభ్యవదత్తత్ర గిరం సాధుభిరర్చితామ్ ।। 16
దుష్టుల మధ్య అరుదుగా కనిపించే, మంచి వారికి ఎప్పుడూ ఇష్టమైన, సద్గుణులు గౌరవించే మాటలను భీష్ముడు అక్కడ పలికాడు.
యథా నో బ్రాహ్మణోఽవాదీదాచార్యః సర్వధర్మవిత్। శ్రుతవృత్తోపసంపన్నా నాశం నాయాన్తి పాణ్డవాః ।। 17
అన్ని ధర్మాలను తెలిసిన బ్రాహ్మణాచార్యుడు మనకు చెప్పినట్లుగా, విద్యా, ఆచరణలతో కూడిన పాండవులు ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ నాశనం కావు.
సర్వలక్షణసంపన్నాః సాధువృత్తసమన్వితాః। వృద్ధానుశాసనే యత్తాః సత్యధర్మపరాయణాః ।। 18
వారు అన్ని మంచి లక్షణాలతో, సద్గుణాలతో, పెద్దల ఉపదేశాన్ని పాటిస్తూ, సత్యం, ధర్మం పట్ల నిబద్ధతతో ఉంటారు.
సమయం సమయజ్ఞాస్తే పాలయన్తః శుభవ్రతాః। న విషీదన్తి తే పార్థా ఉద్వహన్తః సతాం ధురమ్ ।। 19
వారు నిబంధనలను తెలుసుకొని, మంచి వ్రతాలు పాటిస్తూ, ఒప్పందాలను నిలబెట్టుకుంటారు. పాండవులు మంచి వారి బాధ్యతను మోయుతూ ఎప్పుడూ నిరాశ చెందరు.