శ్రుత్వా పుత్రీవచః కావ్యో మన్త్రేణాహూతవాన్కచమ్। జ్ఞాత్వా బహిష్ఠమజ్ఞాత్వా స్వకుక్షిస్థం కచం నృప
తన కుమార్తె మాటలు విని, కావ్యుడు మంత్రంతో కచుని పిలిచాడు. అతడు బయట ఉన్నాడో, తన కడుపులో ఉన్నాడో తెలియకపోయాడు, రాజా!
బృహస్పతేః సుతః పుత్రి కచః ప్రేతగతిం గతః। విద్యయా జీవితోఽప్యేవం హన్యతే కరవామ కిమ్
'కుమార్తె, బృహస్పతి కుమారుడు కచుడు మరణించినవాడయ్యాడు. విద్యతో ప్రాణం వచ్చినా, మళ్లీ మళ్లీ చంపబడుతున్నాడు. మనం ఏమి చేయాలి?'
మైవం శుచో మా రుద దేవయాని న త్వాదృశీ మర్త్యమనుప్రశోచతే। యస్యాస్తవ బ్రహ్మ చ బ్రాహ్మణాశ్చ సేన్ద్రా దేవా వసవోఽథాశ్వినౌ చ
'దేవయాని, ఇంతగా బాధపడకు, ఏడవకు. నీలాంటి మరొక మానవురాలు ఇంతగా శోకించదు. బ్రహ్మ, బ్రాహ్మణులు, ఇంద్రుడు, వసువులు, అశ్వినీదేవతలు నిన్ను ఆశీర్వదిస్తున్నారు.'
సురద్విషశ్చైవ జగచ్చ సర్వ- ముపస్థానే సన్నమన్తి ప్రభావాత్। అశక్యోఽసౌ జీవయితుం ద్విజాతిః సంజీవితో వధ్యతే చైవ భూయః
'దేవతలకు శత్రువులు, ఈ లోకమంతా నీ ప్రభావానికి వశమై నమస్కరిస్తున్నారు. ఆ ద్విజుడు తిరిగి బ్రతికే వీలులేదు. ప్రాణం వచ్చినా మళ్లీ చంపబడుతున్నాడు.'
యస్యాఙ్గిరా వృద్ధతమః పితామహో బృహస్పతిశ్చాపి పితా తపోనిధిః। ఋషేః పుత్రం తమథో వాపి పౌత్రం కథం న శోచేయమహం న రుద్యామ్
'అంగిరసుడు అతని పెద్దతాత, తపస్సులో నిధి అయిన బృహస్పతి అతని తండ్రి. అలాంటి ఋషికి కుమారుడైనా, మనవుడైనా, నేను ఎలా శోకించకపోవాలి, ఏడవకపోవాలి?'
స బ్రహ్మచారీ చ తపోధనశ్చ సదోత్థితః కర్మసు చైవ దక్షః। కచస్య మార్గం ప్రతిపత్స్యే న భోక్ష్యే ప్రియో హి మే తాత కచోఽభిరూపః
'అతడు బ్రహ్మచారి, తపస్సులో ధనవంతుడు, ఎప్పుడూ కర్తవ్యాలలో నిపుణుడు. కచుని మార్గాన్ని నేను అనుసరిస్తాను, తినను. ఎందుకంటే కచుడు నాకు ప్రియమైనవాడు, అందగాడు, తండ్రి.'
కం బ్రహ్మహత్యా న దహేదపీన్ద్రమ్
బ్రహ్మహత్య వంటి పాపం కూడా ఇంద్రుడిని కాల్చకుండా ఉండగలదా?
సంచోదితో దేవయాన్యా మహర్షిః పునరాహ్వయత్। సంరమ్భేణైవ కావ్యో హి బృహస్పతిసుతం కచమ్
దేవయానీ ప్రేరణతో ఆ మహర్షి కోపంతో బృహస్పతి కుమారుడు కచుని మళ్లీ పిలిచాడు.
కచోఽపి రాజన్స మహానుభావో విద్యాబలాల్లబ్ధమతిర్మహాత్మా।' గురోర్హి భీతో విద్యయా చోపహూతః। శనైర్వాక్యం జఠరే వ్యాజహార
ఓ రాజా! ఆ మహాత్ముడు అయిన కచుడు, విద్యాబలంతో జ్ఞానాన్ని పొందినవాడు, గురువును భయపడి, విద్యాశక్తితో పిలవబడినప్పుడు, తన పొట్టలో నుంచే మెల్లగా మాటలు చెప్పాడు.
ప్రసీద భగవన్మహ్యం కచోఽహమభివాదయే। యథా బహుమతః పుత్రస్తథా మన్యతు మాం భవాన్
భగవంతుడా! దయచూపించండి, నేను కచుడిని, మీకు వందనం చేస్తున్నాను. మీరు నన్ను మీకు ప్రియమైన కుమారుడిలా భావించండి.
తమబ్రవీత్కేన పథోపనీత- స్త్వం చోదరే తిష్ఠసి బ్రూహి విప్ర। అస్మిన్ముహూర్తే హ్యసురాన్వినాశ్య గచ్ఛామి దేవానహమద్య విప్ర
ఆయన ఇలా అన్నాడు: 'నీవు ఏ మార్గంలో ఇక్కడికి వచ్చావు? నా పొట్టలో ఎందుకు ఉన్నావు? చెప్పు బ్రాహ్మణా! ఈ క్షణంలోనే అసురులను సంహరించి, దేవతల దగ్గరకు వెళ్తున్నాను.'
తవ ప్రసాదాన్న జహాతి మాం స్మృతిః స్మరామి సర్వం యచ్చ యథా చ వృత్తమ్। నత్వేవం స్యాత్తపసః సంక్షయో మే తతః క్లేశం ఘోరమిమం సహామి
మీ దయ వల్ల నాకు జ్ఞాపకం పోయిపోలేదు. జరిగిన ప్రతిదీ నాకు గుర్తుంది. లేకపోతే నా తపస్సు తగ్గిపోతుంది. అందుకే ఈ ఘోరమైన బాధను భరిస్తున్నాను.
అసురైః సురాయాం భవతోఽస్మి దత్తో హత్వా దగ్ధ్వా చూర్ణయిత్వా చ కావ్య। బ్రాహ్మీం మాయాం చాసురీం విప్ర మాయాం త్వయి స్థితే కథమేవాతివర్తేత్
అసురులు నన్ను దేవతల పానీయంలో నీకు అప్పగించారు. నన్ను చంపి, కాల్చి, పొడిచేశారు, ఓ కావ్యా! బ్రాహ్మణ మాయా, అసుర మాయా రెండూ కూడా మీరు ఉన్నప్పుడు మిమ్మల్ని దాటి ఎలా పోతాయో చెప్పండి.
కిం తే ప్రియం కరవాణ్యద్య వత్సే వధేన మే జీవితం స్యాత్కచస్య। నాన్యత్ర కుక్షేర్మమ భేదనేన దృశ్యేత్కచో మద్గతో దేవయాని
నాకు నీవు ఏది ఇష్టమో చెప్పు నా బిడ్డా! నన్ను చంపితే కచుడు బ్రతికిపోతాడు. కానీ నా పొట్టను చీల్చకుండా కచుడు బయటికి వచ్చి దేవయానిని చూడడం సాధ్యం కాదు.
ద్వౌ మాం శోకావగ్నికల్పౌ దహేతాం కచస్య నాశస్తవ చైవోపఘాతః। కచస్య నాశే మమ శర్మ నాస్తి తవోపఘాతే జీవితుం నాస్మి శక్తా
రెండు బాధలు నన్ను అగ్నిలా కాల్చుతున్నాయి: ఒకటి కచుని నష్టం, మరొకటి నీ నాశనం. కచుడు పోతే నాకు ఆనందం లేదు. నీవు నాశనమైతే నేను బ్రతకలేను.
సంసిద్ధరూపోఽసి బృహస్పతేః సుత యత్త్వాం భక్తం భజతే దేవయానీ। విద్యామిమాం ప్రాప్నుహి జీవనీం త్వం న చేదిన్ద్రః కచరూపీ త్వమద్య
బృహస్పతి కుమారుడా! దేవయానీ నిన్ను భక్తితో కోరుతోంది కాబట్టి నీవు సిద్ధుడవయ్యావు. ఈ ప్రాణదాయక విద్యను పొందు. లేదంటే నీవే కచ రూపంలో ఇంద్రుడవుతావు.
న నివర్తేత్పునర్జీవన్కశ్చిదన్యో మమోదరాత్। బ్రాహ్మణం వర్జయిత్వైకం తస్మాద్విద్యామవాప్నుహి
నా పొట్టలోనుంచి బ్రతికివచ్చినవాడు బ్రాహ్మణుడిని తప్ప మరొకరు ఎప్పుడూ లేరు. అందుకే ఈ విద్యను పొందు.
పుత్రో భూత్వా భావయ భావితో మా- మస్మద్దేహాదుపనిష్క్రమ్య తాత। సమీక్షేథా ధర్మవతీమవేక్షాం గురోః సకాశాత్ప్రాప్య విద్యాం సవిద్యః
నా కుమారుడవై నన్ను గౌరవించు. నా శరీరం నుంచి బయటికి వచ్చాక, ధర్మాన్ని పాటించు. గురువు దగ్గర నుంచి విద్యను పొంది, జ్ఞానవంతుడవు.
గురోః సకాశాత్సమవాప్య విద్యాం భిత్త్వా కుక్షిం నిర్విచక్రామ విప్రః। కచోఽభిరూపస్తత్క్షణాద్బ్రాహ్మణస్య శుక్లాత్యయే పౌర్ణమాస్యామివేన్దుః
గురువు దగ్గర నుంచి విద్యను పొందిన బ్రాహ్మణుడు పొట్టను చీల్చి బయటికి వచ్చాడు. ఆ క్షణంలో కచుడు, బ్రాహ్మణుని శరీరం నుంచి వెలువడిన పౌర్ణమి చంద్రుడిలా అందంగా కనిపించాడు.
దృష్ట్వా చ తం పతితం బ్రహ్మరాశి- ముత్థాపయామాస మృతం కచోఽపి। విద్యాం సిద్ధాం తామవాప్యాభివాద్య తతః కచస్తం గురుమిత్యువాచ
ఆయన్ని పడిపోయిన బ్రహ్మశక్తి సముదాయంగా చూసి, కచుడు మృతుని బ్రతికించాడు. సిద్ధమైన విద్యను పొంది, వందనం చేసి, తన గురువుతో ఇలా అన్నాడు.
యః శ్రోత్రయోరమృతం సన్నిషిఞ్చే- ద్విద్యామవిద్యస్య యథా త్వమార్యః। తం మన్యేఽహం పితరం మాతరం చ తస్మై న ద్రుహ్యేత్కృతమస్య జానన్
అజ్ఞానికి జ్ఞానామృతాన్ని చెవుల్లో పోసే వాడిని, మీరు చేసినట్లుగా, నేను తండ్రిగా, తల్లిగా భావిస్తాను. అలాంటి వాడికి, అతని ఉపకారాన్ని తెలుసుకొని, ఎప్పుడూ ద్రోహించకూడదు.
ఋతస్య దాతారమనుత్తమస్య నిధిం నిధీనామపి లబ్ధవిద్యాః। యే నాద్రియన్తే గురుమర్చనీయం పాపాఁల్లోకాంస్తే వ్రజన్త్యప్రతిష్ఠాః
సత్యాన్ని ఇచ్చే వాడు, అతి ఉత్తమమైన ధనాన్ని ఇచ్చే వాడు, విద్యావంతులకు ధనాల్లో ధనం. గురువును గౌరవించని వారు పాపుల లోకాలకు, స్థిరత లేని లోకాలకు వెళ్తారు.
సురాపానాద్వఞ్చనాం ప్రాప్య విద్వా- న్సంజ్ఞానాశం చైవ మహాతిఘోరమ్। దృష్ట్వా కచం చాపి తథాభిరూపం పీతం తదా సురయా మోహితేన
మద్యం తాగి మోసం చేసి, భయంకరమైన జ్ఞానహానిని పొందినవాడు, మద్యం మత్తులో కచుని మింగినట్లు, అతడిని మళ్లీ బ్రతికినట్టు చూసి,
సమన్యురుత్థాయ మహానుభావ- స్తదోశనా విప్రహితం చికీర్షుః। సురాపానం ప్రతి సంజాతమన్యుః కావ్యః స్వయం వాక్యమిదం జగాద
కోపంతో లేచి, మహాత్ముడు కావ్యుడు బ్రాహ్మణుడికి హాని చేయాలని ఉద్దేశించి, మద్యం తాగినందుకు కోపంతో, తానే ఇలా అన్నాడు.
యో బ్రాహ్మణోఽద్యప్రభృతీహ కశ్చి- న్మోహాత్సురాం పాస్యతి మన్దబుద్ధిః। అపేతధర్మా బ్ర్హమహా చైవ స స్యా- దస్మింల్లోకే గర్హితః స్యాత్పరే చ
ఈ రోజు నుండి ఎవరు బ్రాహ్మణుడు మత్తులో, మూర్ఖత్వంతో మద్యం తాగితే, అతడు ధర్మాన్ని, బ్రాహ్మణత్వాన్ని వదిలిపెట్టి, ఈ లోకంలోనూ, ఇతరుల దృష్టిలోనూ నిందకు గురవుతాడు.
మయా చైతాం విప్రధర్మోక్తిసీమాం మర్యాదాం వై స్థాపితాం సర్వలోకే। సన్తో విప్రాః శుశ్రువాంసో గురూణాం దేవా లోకాశ్చోపశృణ్వన్తు సర్వే
నేను బ్రాహ్మణ ధర్మానికి ఈ హద్దును అన్ని లోకాలకూ నిర్ణయించాను. మంచి బ్రాహ్మణులు, గురువులను గౌరవించే వారు, దేవతలు, ఇతర లోకాలు — అందరూ దీన్ని వినాలి.
ఇతీదముక్త్వా స మహానుభావ- స్తపోనిధీనాం నిధిరప్రమేయః। తాన్దానవాన్దైవవిమూఢబుద్ధీ- నిదం సమాహూయ వచోఽభ్యువాచ
ఇలా చెప్పిన అనంతరం, ఆ మహాత్ముడు, అపారమైన తపస్సు సంపద కలవాడు, దేవతల వల్ల మాయలో పడిన దానవులను పిలిపించి, వారికి ఇలా అన్నాడు.
ఆచక్షే వో దానవా బాలిశాః స్థ సిద్ధః కచో వత్స్యతి మత్సకాశే। సఞ్జీవినీం ప్రాప్య విద్యాం మహాత్మా తుల్యప్రభావో బ్రాహ్మణో బ్రహ్మభూతః
దానవులారా, మీరు ఇంకా చిన్నవారు. కచుడు సిద్ధుడై, నా దగ్గరే ఉంటాడు. సంజీవని విద్యను పొందిన ఆ మహాత్ముడు, బ్రాహ్మణుడిగా, బ్రహ్మస్వరూపుడిగా, సమానమైన తేజస్సుతో ఇక్కడే ఉంటాడు.
యోఽకార్షీద్దుష్కరం కర్మ దేవానాం కారణాత్కచః। న తత్కిర్తిర్జరాం గచ్ఛేద్యాజ్ఞీయశ్చ భవిష్యతి
కచుడు దేవతల కోసం చేయడం కష్టమైన కార్యాన్ని చేశాడు. అతని కీర్తి ఎప్పటికీ తగ్గదు, యజ్ఞాలకు కూడా అతడు అర్హుడవుతాడు.
ఏతావదుక్త్వా వచనం విరరామ స భార్గవః। దానవా విస్మయావిష్టాః ప్రయయుః స్వం నివేశనమ్
ఇలా చెప్పి, భృగువంశజుడు తన మాటను ఆపాడు. దానవులు ఆశ్చర్యంతో నిండిపోయి, తమ ఇళ్లకు తిరిగి వెళ్లారు.