కిరీటం సూర్యసంకాశం యస్య మూర్ధన్యశోభత। వేణీవికృతకేశాన్తః సోఽయమద్య ధనంజయః ।। 92
ఎప్పుడో తన తలపై సూర్యుడిలా ప్రకాశించే మకుటం మెరిసిన ఆ ధనంజయుడు, ఇప్పుడు జడ చివరను బంధించి ఉన్నాడు.
యస్మిన్నస్త్రాణి దివ్యాని సమస్తాని మహాత్మని । ఆధారః సర్వవిద్యానాం యో ధారయతి కుణ్డలే ।। 93
అందరు దివ్యాస్త్రాలు నివసించే మహాత్ముడైన వాడు, అన్ని విద్యలకు ఆధారమైన వాడు, ఇప్పుడు కుండలాలు ధరించి ఉన్నాడు.
యం వై రాజసహస్రాణి తేజసాఽప్రతిమం భువి । సమరే నాతివర్తన్తే వేలామివ మహోర్మయః ।। 94
ఈ భూమిపై వేలాది రాజులు ఉన్నా, యుద్ధంలో అతని తేజస్సును మించలేరు; పెద్ద అలలు తీరం దాటి పోకపోవడం లాంటి విషయం.
సోయం రాజ్ఞో విరాటస్య కన్యానాం నర్తకో యువా। ఆస్తే వేషప్రతిచ్ఛన్నః కన్యానాం పరిచారకః ।। 95
అతడే ఇప్పుడు విరాట మహారాజు కుమార్తెల మధ్య యువకుడిగా నర్తించేవాడిగా, వేషం మార్చుకొని, ఆ యువతుల సేవకుడిగా ఉన్నాడు.
యస్య స్మ రథనిర్ఘోషాత్సమకమ్పత మేదినీ। సపర్వతవనాకాశా సహస్థావరజఙ్గమా ।। 96
అతని రథం గర్జనతో, పర్వతాలు, అడవులు, ఆకాశం, స్థావరజంగమాలు అన్నీ కలిసిన భూమి కంపించేది.
యస్మిఞ్జాతే మహేష్వాసే కున్త్యాః ప్రీతిరవర్ధత। న స శోచతి మామద్య భీమసేన తవానుజః ।। 97
అతడు జన్మించినప్పుడు కుంతికి ఎంతో ఆనందం పెరిగింది. ఆ మహాశరధారి, భీమసేనుని తమ్ముడు, ఈ రోజు నా కోసం బాధపడటం లేదు.
విభూషితమలంకారైః కుణ్డలైః పరిపాతుకైః। కమ్బుపాణిమథాయాన్తం దృష్ట్వా సీదతి మే మనః ।। 98
అలంకారాలు, కుండలాలు, కంకణాలతో అలంకరించబడి, శంఖాకారమైన చేతులతో ముందుకు వస్తున్న అతన్ని చూసి నా హృదయం దిగులుతో నిండిపోతుంది.
వేణీవికృతకేశాన్తం భీమధన్వానమర్జునమ్। కన్యాపరివృతం దృష్ట్వా శోకం గచ్ఛతి మే మనః ।। 99
జడను బంధించిన గొప్ప ధనుర్ధారి అర్జునుడు, యువతుల మధ్యలో ఉన్న దృశ్యం చూస్తే నా మనసు దుఃఖంతో నిండిపోతుంది.
యదా హ్యేనం పరివృతం కన్యాభిర్దేవరూపిణమ్। ప్రచ్ఛన్నమివ మాతఙ్గం పరిపూర్ణం కరేణుభిః ।। 100
దేవతలాంటివాడైన అతడు యువతులచేత చుట్టుముట్టబడి, ఏనుగును ఆడఏనుగులు మధ్య దాగినట్టు కనిపించినప్పుడు నా మనస్సు కలవరపడుతుంది.
మాత్స్యం పార్థం చ గాయన్తం విరాటం సముపస్థితమ్। పశ్యామి తూర్యమధ్యస్థం దృష్ట్వా ముహ్యతి మే మనః ।। 101
మత్స్యరాజు సమక్షంలో పార్థుడు పాటలు పాడుతూ, వాద్యమధ్యంలో నిలబడి ఉన్న దృశ్యం చూస్తే నా మనస్సు మైమరచిపోతుంది.
నూనమార్యా న జానాతి కృచ్ఛ్రం ప్రాప్తం ధనంజయమ్। అజాతశత్రుం కౌరవ్యం మగ్నం ద్యుర్ద్యూతదేవినమ్ ।। 102
ధనంజయుడు ఎంత కష్టాన్ని అనుభవించాడో, యుద్ధంలో ఎవ్వరూ జయించలేని కౌరవుడు జూదంలో మునిగిపోయాడని ఆ మహారాణి తెలిసి ఉండదు.
ఐన్ద్రవారుణవాయవ్యబ్రహ్మాగ్నేయైః సవైష్ణవైః । అగ్నీన్సంతర్పయన్పార్థః సర్వశత్రునిబర్హణః। దివ్యైరస్త్రైరమేయాత్మా సర్వాంశ్చైకరథోఽజయత్ ।। 103
పార్థుడు, శత్రువులను సంహరించేవాడు, ఇంద్ర, వరుణ, వాయు, బ్రహ్మ, అగ్ని, విష్ణు ఆయుధాలతో అగ్నులను తృప్తిపరిచాడు; దివ్యాస్త్రాలతో, అపారమైన శక్తితో, ఒక్క రథంలో అందరినీ జయించాడు.
కౌబేరం వైష్ణవం శైవమస్త్రాణ్యన్యాని భారత। దర్శయన్నస్త్రవీర్యం చ వాసుదేవసహాయవాన్ ।। 104
కుబేర, విష్ణు, శివ మరియు ఇతర ఆయుధాలను ప్రదర్శిస్తూ, తన బాహువీర్యాన్ని చూపిస్తూ, వాసుదేవుని సహాయంతో యుద్ధం చేశాడు.
దివ్యం గాన్ధర్వమస్త్రం చ వాయవ్యమథ వైష్ణవమ్। బ్రాహ్మం పాశుపతం చైవ స్థూణాకర్ణం చ దర్శయన్ ।। 105
దివ్యమైన గంధర్వాస్త్రం, వాయవ్యాస్త్రం, విష్ణు, బ్రహ్మ, పాశుపత, స్థుణాకర్ణ ఆయుధాలను కూడా చూపించాడు.
పౌలోమాన్కాలకేయాంశ్చ ఇన్ద్రశత్రూన్మహాబలాన్। నివాతకవచైః సార్ధం ఘోరానేకరథోఽజయత్। సోన్తఃపురగతః పార్థః కూపేఽగ్నిరివ సంవృతః ।। 106
పౌలోములు, కాలకేయులు, ఇంద్రశత్రువులు, ఘోరమైన నివాతకవచులను ఒక్క రథంలోనే జయించాడు. అంతఃపురంలో దాగి ఉన్న అగ్నిలా పార్థుడు అక్కడ ఉన్నాడు.
యో వై మహాతపః కుర్వన్మహాబలపరాక్రమః । యుద్ధేన తోషయామాస శంకరం శూలపాణినమ్ ।। 107
బహుళ తపస్సు చేసి, అపారమైన బలపరాక్రమంతో, యుద్ధంలో శూలపాణి శంకరుని సంతోషపరిచాడు.
కన్యాపురగతం దృష్ట్వా గోష్ఠేష్వివ మహావృషమ్। స్త్రీవేషవికృతం పార్థం కున్తీం గచ్ఛతి మే మనః ।। 108
పార్థుడు స్త్రీవేషంలో యువతుల మధ్య, ఆడగోవుల మధ్య పెద్ద ఎద్దు లా ఉన్న దృశ్యం చూస్తే నా మనసు కుంతిని తలుచుకుంటుంది.
యః స్త్రీభిర్నిత్యసంపన్నో రూపేణాస్త్రేణ మేధయా । సోఽశ్వబన్ధో విరాటస్య పశ్య కాలస్య పర్యయమ్ ।। 109
ఎప్పుడూ స్త్రీలతో ఉండి, అందం, ఆయుధాలు, మేధతో నిండిన వాడు, ఇప్పుడు కాలచక్రం వల్ల విరాటుని గుర్రాల కాపరిగా మారాడు.
రాజకన్యాశ్చ వేశ్యాశ్చ విశాం దుహితరశ్చ యాః। సర్వాః సారయుతా నార్యో దామగ్రన్థివశం గతాః । ప్రేష్యకర్మణి తం దృష్ట్వా శోచామి విలపామి చ ।। 120
రాజకుమార్తెలు, వేశ్యలు, ప్రజల కుమార్తెలు — వీళ్ళందరూ ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, బానిసత్వపు బంధనంలో చిక్కుకుపోయారు. వీళ్ళను పనివాళ్లా పనులు చేస్తూ చూస్తూ, నా మనసు బాధతో నిండిపోతుంది, నేను విలపిస్తున్నాను.
విరాటముపతిష్ఠన్తం దర్శయన్తం చ వాజినమ్। అభ్యకీర్యన్త బృన్దాని దామగ్రన్థిముదీక్షితుమ్ । వినయన్తం జవేనాశ్వాన్ధర్మరాజస్య పశ్యతః ।। 111
విరాటుడు గుర్రాన్ని చూపిస్తూ, దాని నడుము పట్టుకుని నిలుచున్నప్పుడు, గుర్రపు లగ్గం ముడిని చూడటానికి జనసమూహాలు అక్కడికి చేరాయి. ఆయన గుర్రాలను వేగంగా అదుపులోకి తేవడాన్ని ధర్మరాజు చూస్తూ ఉండగా, అందరూ ఆశ్చర్యంగా చూశారు.
కింను మాం మన్యసే పార్థ సుఖితేతి పరన్తప। తథా దృష్ట్వా యవీయాంసం సహదేవం యుధాంపతిమ్ ।। 112
పార్థా, శత్రువులను సంహరించే వాడా, నన్ను సుఖంగా ఉన్నానని అనుకుంటున్నావా? యుధ్ధ వీరుడు అయిన సహదేవుని ఈ స్థితిలో చూస్తూ నేను ఎలా సంతోషంగా ఉండగలను?
తం దృష్ట్వా గోషు గోసఙ్ఖ్యం వత్సచర్మక్షితీశయమ్। దుఃఖశోకపరీతాఙ్గీ పాణ్డుభూతాఽస్మి పాణ్డవ ।। 113
ఆయనను పశువుల మధ్య, ఆవులను లెక్కపెడుతూ, దూడ చర్మంపై కూర్చుని ఉన్నట్టుగా చూసి, నా శరీరం బాధతో, దుఃఖంతో నిండిపోయింది, పాండవా. నేను పాండవులా వాడిపోయాను.
సహదేవస్య వృత్తాని చిన్తయన్తీ పునఃపునః । న పశ్యామి మహాభాగ సహదేవస్య దుఃష్కృతమ్। యస్మాదేవంవిధం క్లేశం ప్రాప్నుయాత్సత్యవిక్రమః ।। 114
సహదేవుని పరిస్థితిని మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తూ, మహాభాగా, సహదేవునిలో నాకు ఎలాంటి తప్పు కనిపించదు. నిజాయితీ, ధైర్యం ఉన్న వాడికి ఇలాంటి కష్టాలు ఎందుకు రావాలి?
దూయామి భరతశ్రేష్ఠ దృష్ట్వా తే భ్రాతరం ప్రియమ్। గోషు గోవృషసంకాశం మాత్స్యేనాపి నివేశితమ్ ।। 115
భరతులలో శ్రేష్ఠుడా, నీ ప్రియమైన అన్నయ్యను ఆవుల మధ్య, ఎద్దులా కనిపిస్తూ, మత్స్యుని చేత అక్కడ పెట్టబడినట్టు చూస్తూ నేను చాలా బాధపడుతున్నాను.
సంరబ్ధతరరక్తాక్షం గోపాలానాం పురోగమమ్। విరాటమభినన్దన్తం విత్తే మే భవతి జ్వరః ।। 116
ఆయనను, పశుపాలకులలో నాయకుడిగా, కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో, విరాటుడు గౌరవిస్తున్నప్పుడు చూస్తే, నా హృదయంలో జ్వరం లేచినట్టు అవుతుంది.
సహదేవం హి మే నిత్యం వీరమార్యా ప్రశంసతి। మహాభిజనసంపన్నో నీతిమాన్కులవానపి ।। 117
ఆర్యా ఎప్పుడూ సహదేవుని గురించి నాకు వీరుడిగా, ఉన్నత కుటుంబానికి చెందినవాడిగా, న్యాయబద్ధుడిగా, మంచి వంశానికి చెందినవాడిగా ప్రశంసించేది.
హీనిషేవో హ్యనవమో ధార్మికశ్చ ప్రియశ్చ మే। స తేఽరణ్యేషు వోఢవ్యః పాఞ్చాలి రజనీష్వపి ।। 118
ఆయన వినయంగా, అహంకారం లేకుండా, ధర్మబద్ధంగా, నాకు ఎంతో ఇష్టంగా ఉంటాడు. పాంచాలి, అడవుల్లో, రాత్రిళ్ళలో కూడా నువ్వు ఆయనను భరించాలి.
సుకుమారశ్చ శూరశ్చ రాజానం చాప్యనువ్రతః। జ్యేష్ఠాపచాయినం వీరం స్వయం పాఞ్చాలి భోజయేః ।। 119
ఆయన మృదువుగా, ధైర్యంగా ఉంటాడు, రాజును గౌరవిస్తాడు, అన్నయ్యను సత్కరిస్తాడు. పాంచాలి, నువ్వే స్వయంగా ఈ వీరుణ్ణి సేవించాలి.
ఇత్యువాచ హి మాం కున్తీ రుదతీ పుత్రగృద్ధినీ। ప్రవ్రజన్తం మహారణ్యం తం పరిష్వజ్య తిష్ఠతీ ।। 120
అలా, తన కుమారుని కోసం తపిస్తూ, ఏడుస్తూ, కుంటి నాకు చెప్పింది. అప్పుడు ఆ మహారాణ్యానికి వెళ్ళబోతున్న తన కుమారుణ్ణి ఆలింగనం చేస్తూ నిలిచింది.
తం దృష్ట్వా గోషు గోపాలవేషమాస్థాయ ధిష్ఠితమ్। సహదేవం యుధాంశ్రేష్ఠం కింను జీవామి పాణ్డవః ।। 121
పాండవా, యుద్ధవీరులలో శ్రేష్ఠుడైన సహదేవుడు, ఆవుల మధ్య, పశుపాలకుడి వేషంలో నిలబడి ఉన్నాడని చూస్తూ, నేను ఇంకా ఎలా బ్రతుకుతున్నానో నాకు అర్థం కావడం లేదు.