ఏనం సుస్వరసంపన్నా బహవః సూతమాగధాః। సుప్తం ప్రాతరుపాతిష్ఠన్సుమృష్టమణికుణ్డలాః ।। 62
అనేక మంది మెలోడియస్ గాత్రంతో కూడిన సూతులు, మాగధులు, మెరిసే రత్నాల చెవి కుండలాలు ధరించి, ఉదయాన్నే అతడిని పాటలతో లేపేవారు.
[సహస్రం వాలఖిల్యానాం సహస్రముదవాసినామ్। సహస్రమశ్మకుట్టానాం సహస్రం వాయుభోజినామ్ ।। 63
వెయ్యి వాలఖిల్య మునులు, వెయ్యి ఉదవాసి తపస్వులు, వెయ్యి రాళ్లను నూరే వారు, వెయ్యి గాలి తినే వారు ఉండేవారు.
సహస్రం మునిపత్నీనాం సహస్రం బ్రహ్మచారిణామ్। సహస్రం మౌనశీలానాం సహస్రం గృహమేధినామ్ ।। 64
వెయ్యి మునుల భార్యలు, వెయ్యి బ్రహ్మచారులు, వెయ్యి మౌనవ్రతులు, వెయ్యి గృహస్తులు ఉండేవారు.
హంసాః పరమహంసాశ్చ యోగినశ్చ ద్విజాతయః। కుటీరకాః పరివ్రాజో యే చాన్యే వనచారిణః ।। 65
హంసలు, పరమహంసలు, యోగులు, ద్విజులు, గుడిసెలో నివసించే వారు, సంచారులు, ఇంకా అడవుల్లో తిరిగే వారు ఉండేవారు.
సంవిభక్తాత్మకాశ్చైవ బహవశ్చోర్ధ్వరేతసః । చతుర్వేదవిదో విప్రాః శిక్షామీమాంసపారగాః । క్రమపాఠాశ్చ యే విప్రాః సామాధ్యాయనికాశ్చ యే ।। 66 ।।]
అనేక మంది నియమంగా ఉండేవారు, ఉత్కృష్ట బ్రహ్మచర్యంతో ఉన్న వారు, నాలుగు వేదాలు తెలిసిన బ్రాహ్మణులు, బోధనలో నిపుణులు, మిమాంసలో నిపుణులు, క్రమపాఠకులు, సామవేదాన్ని పఠించే వారు ఉండేవారు.
సహస్రమృషయో యస్య నిత్యమాసన్సభాసదః। తపఃశ్రుతోపసంపన్నాః సర్వకామైరుపాస్థితాః ।। 67
వెయ్యి ఋషులు, తపస్సు, విద్యలో నిపుణులు, ఎల్లప్పుడూ అతని సభలో ఉండేవారు; అన్ని కోరికలు తీరే విధంగా సేవలు అందించేవారు.
అన్ధాన్వృద్ధాననాథాంస్తు సర్వరాష్ట్రేషు దుఃఖితాన్। బిభర్త్యన్నార్థినో నిత్యమానృశంస్యాద్యుధిష్ఠిరః ।। 68
యుధిష్ఠిరుడు అన్ని రాజ్యాలలో ఉన్న అంధులు, వృద్ధులు, అనాథలు, బాధపడేవారిని ఎప్పుడూ దయతో అన్నం పెట్టి పోషించేవాడు.
స ఏష నిలయం ప్రాప్తో మత్స్యస్య పరిచారకః। సభాయాం వినతో రాజ్ఞః కఙ్కో నామ యుధిష్ఠిరః ।। 69
ఇప్పుడు అతడు మత్స్యరాజు వద్ద సేవకుడిగా నివసిస్తూ, సభలో వినయంగా కూర్చొని, కంక అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందిన యుధిష్ఠిరుడు.
ఇన్ద్రప్రస్థే నివసతః సమయే యస్య పార్థివాః। ఆసన్బలికరాః సర్వే సోన్యేభ్యో భృతిమిచ్ఛతి ।। 70
ఇంద్రప్రస్థంలో నివసిస్తున్నప్పుడు అన్ని రాజులు అతనికి బలి చెల్లించేవారు; ఇప్పుడు ఇతడు ఇతరుల వద్ద ఉపాధి కోసం వెతుకుతున్నాడు.
పార్థివాః పృథివీపాలా యస్యాసన్వశవర్తినః। స వశే వివశో రాజ్ఞాం పరేషామద్య వర్తతే ।। 71
భూమిపై ఉన్న రాజులు, పాలకులు ఎప్పుడూ అతని ఆజ్ఞకు లోబడేవారు; ఇప్పుడు ఇతడు ఇతర రాజుల అధికారానికి లోబడి ఉన్నాడు.
సంప్రాప్య పృథివీం కృత్స్నాం రశ్మివానివ తేజసా। సోద్య రాజ్ఞో విరాటస్య సభాస్తారో యుధిష్ఠిరః ।। 72
ఒకప్పుడు తన తేజస్సుతో భూమంతటిని పొందిన యుధిష్ఠిరుడు, ఇప్పుడు విరాటరాజు సభలో ఒక నక్షత్రంలా కూర్చున్నాడు.
యముపాసత రాజానం సభాయామృషిసత్తమాః। తముపాసీనమద్యాన్యం పశ్య పాణ్డవ పాణ్డవమ్ ।। 73
ఋషిశ్రేష్ఠులు ఒకప్పుడు అతన్ని రాజుగా సభలో సేవించేవారు; ఇప్పుడు పాండవుడా, ఇతరుల మధ్య కూర్చున్న పాండవుని చూడు.
అనవద్యం మహాప్రాజ్ఞం జీవితార్థేన సంవృతమ్ । దృష్ట్వా కస్య న దుఃఖం స్యాద్ధర్మరాజం యుధిష్ఠిరమ్ ।। 74
నిర్దోషుడైన, మహా జ్ఞానమున్న ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు ప్రాణాల కోసం ఇబ్బంది పడుతూ ఉండటం చూసి ఎవరికైనా మనసు బాధపడకుండా ఉండదు.
ఉపాస్తే స్మ సభాయాం యం కృత్స్నాఽపి చ వసున్ధరా। తముపాసీనమద్యాన్యం పశ్య భారత భారతమ్ ।। 75
ఒకప్పుడు మొత్తం భూమి రాజులు సభలో సేవ చేసిన వాడు, ఇప్పుడు మరొకరిని సేవిస్తూ కూర్చున్నాడు. భరత వంశీయుడా, ఇదిగో చూడు.
ఏవం బహువిదైర్దుఃఖైః పీడ్యమానామనాథవత్। శోకసాగరమధ్యస్థాం కిం మాం భీమ న పశ్యసి ।। 76
ఇలా ఎన్నో రకాల బాధలతో, ఎవ్వరూ లేని వాడిలా, దుఃఖ సముద్రంలో మునిగి ఉన్న నన్ను, భీమా, నువ్వు ఎందుకు గమనించటం లేదు?
ఇదం తు మే దుఃఖతరం యత్త్వాం వక్ష్యామి భారత। న మేఽభ్యసూయా కర్తవ్యా దుఃఖాదేతద్బ్రవీమ్యహమ్ ।। 77
భరత వంశీయుడా, ఇప్పుడు నేను చెప్పబోయేది నాకు ఇంకా ఎక్కువ బాధ కలిగించేది. నేను బాధతోనే మాట్లాడుతున్నాను, నాపై కోపపడకూడదు.
శార్దూలైర్మహిషైర్నాగౌరగారే యోత్స్యసే సదా। కైకేయ్యాః ప్రేక్షమాణాయాస్తదా మే కశ్మలోఽభవత్ ।। 78
నువ్వు పులులు, మేకలు, ఏనుగులతో ఎప్పుడూ పోరాడుతుంటే, కైకేయి కుమార్తె చూస్తూ ఉండేది. అప్పుడే నాకు చాలా అవమానంగా అనిపించింది.
హసన్త్యన్తఃపురే నార్యో మమ చేష్టాం నిరీక్ష్య చ ।। 79
అంతఃపురంలో ఉన్న స్త్రీలు నా ప్రవర్తనను చూసి నవ్వారు.
తత ఉత్థాయ కైకేయీ సర్వాస్తాః ప్రత్యభాషత। ప్రేక్ష్య మామనవద్యాఙ్గీం కశ్మలాభిహతామివ ।। 80
అప్పుడే కైకేయి కుమార్తె లేచి, అందరితో మాట్లాడింది. నన్ను చూసి, నా రూపంలో దోషం లేకపోయినా, దుఃఖంతో కుంగిపోయినట్టు చూసింది.
స్నేహాత్సంవాసజాదేవ తదా వై చారుహాసినీ । యుధ్యమానం మహావీర్యమిమం సమనుశోచతి ।। 81
ఒకే ఇంట్లో కలిసి ఉండటం వల్ల కలిగిన మమకారంతో, మధురంగా నవ్వుతూ, ఈ మహా వీరుణ్ని యుద్ధం చేస్తుంటే ఆమె దయతో చూశింది.
కల్యాణరూపా సైరన్ధ్రీ వలలశ్చాపి సున్దరః। స్త్రీణాం చిత్తం హి దుర్జ్ఞేయం యుక్తరూపౌ హి మే మతౌ ।। 82
సైరంధ్రీ అందంగా ఉంది, వలలుడు కూడా సుందరంగా ఉన్నాడు. స్త్రీల మనసు ఎలా ఉంటుందో చెప్పలేం, కానీ వీరిద్దరూ సరైన జంట అని నాకు అనిపించింది.
సైరన్ధ్రీ ప్రియసంవాసాన్నిత్యం కరుణవాదినీ। అస్మిన్రాజకులే చైతౌ తుల్యకాలనివాసినౌ ।। 83
సైరంధ్రీ ఎప్పుడూ మృదువుగా మాట్లాడే, స్నేహపూర్వకంగా ఉండే వ్యక్తి. వీరిద్దరూ ఈ రాజ కుటుంబంలో ఒకేసారి నివసిస్తున్నారు.
ఇతి బ్రువాణా వాక్యాని సా మాం నిత్యమజీజపత్ । క్రుధ్యన్తీం మాం చ సంప్రేక్ష్య పర్యశఙ్కత మాం త్వయి ।। 84
ఆమె ఎప్పుడూ ఈ మాటలు నాతో మాట్లాడేది. నేను కోపంగా ఉన్నాను అని గమనించి, నువ్వు నా మీద అనుమానం పెట్టుకుంది.
తస్యాం తథా బ్రువన్త్యాం తు భీమో భీమపరాక్రమః। నోవాచ కించిద్వచనం సంరమ్భాద్రక్తలోచనః ।। 85
ఆమె ఇలా మాట్లాడుతుంటే, భయంకరమైన బలమున్న భీముడు ఏమీ చెప్పలేదు. కోపంతో అతని కళ్ళు ఎర్రగా మారాయి.
జ్ఞాత్వా-తు రుషితం భీమం ద్రౌపదీ పునరబ్రవీత్। శోకే యౌధిష్ఠిరే మగ్నా నాహం జీవితుముత్సహే ।। 86
భీముడు కోపంగా ఉన్నాడని తెలుసుకుని, ద్రౌపది మళ్లీ ఇలా చెప్పింది: 'యుధిష్ఠిరుని కోసం నేను దుఃఖంలో మునిగిపోయాను. నాకు బతకడం అసాధ్యం.'
యంస్తు దేవాన్మనుష్యాంశ్చ సర్వానేకరథోఽజయత్। సోయం రాజ్ఞో విరాటస్య కన్యానాం నర్తకో యువా। ఆస్తే వేషప్రతిచ్ఛన్నః కన్యానాం పరిచారకః ।। 87
ఎవరిని అయినా ఒకే రథంలో జయించిన వాడు, ఇప్పుడు విరాట రాజు కుమార్తెల కోసం వేషం వేసుకుని, యువకుడిగా నాట్యం చేస్తూ, ఆ అమ్మాయిల సేవకుడిగా ఉన్నాడు.
యోఽతర్పయదమేయాత్మా ఖాణ్డవే జాతవేదసమ్। సోఽన్తఃపురగతః పార్థః కూపేఽగ్నిరివ సంవృతః ।। 88
ఖాండవంలో అగ్నిని తృప్తిపరిచిన అపార శక్తి గల పార్థుడు, ఇప్పుడు అంతఃపురంలో, బావిలో దాచిన అగ్నిలా, కనిపించకుండా ఉన్నాడు.
యస్మాద్భయమమిత్రాణాం సదైవ పురుషర్షభాత్। స లోకపరిభూతేన వేషేణాస్తే ధనంజయః ।। 89
శత్రువులకు ఎప్పుడూ భయాన్ని కలిగించిన పురుషోత్తముడు ధనంజయుడు, ఇప్పుడు అందరికీ అవమానంగా, వేషం వేసుకుని కూర్చున్నాడు.
యస్యం జ్యాతలనిర్ఘోషాత్సమకమ్పన్త శత్రవః। షణ్డరూపం వహన్తం తం గీతం నృత్తావలమ్బనమ్ । కుర్వన్తమర్జునం దృష్ట్వా న మే స్వాస్థ్యం మనో వ్రజేత్ ।। 90
అర్జునుని ధనుస్సు తాడి శబ్దానికి శత్రువులు వణికేవారు. ఇప్పుడు అతను శండ రూపంలో, అమ్మాయిల మధ్య పాటలు పాడుతూ, నాట్యం చేస్తూ ఉండటం చూసి నా మనసు కుదుటపడటం లేదు.
స్త్రియో గీతస్వరాత్తస్య ముదితాః పర్యుపాసతే ।। 91
అతని పాట స్వరానికి ఆనందపడిన స్త్రీలు చుట్టూ చేరి చూస్తున్నారు.