భ్రాత చ విగర్హస్వ జ్యేష్ఠం దుర్ద్యూతదేవినమ్। యస్మాస్మి కర్మణా ప్రాప్తా దుఃఖమేతదనన్తకమ్ ।। 52
అన్నయ్యా, దుర్మార్గమైన జూదానికి అలవాటుపడిన పెద్దవాడిని నిందించు. అతని చర్య వల్లనే నేను ఈ అంతులేని బాధను అనుభవిస్తున్నాను.
యేషాం ముఖ్యతమో జ్యేష్ఠో భవేత్తు కులపాంసనః। భ్రాతరం పరమన్వీయుస్తేఽపి శాలీనబుద్ధయః ।। 53
ఇంటి పెద్దవాడు, అతడే కుటుంబానికి మలినంగా మారితే, అతని వెంట ఉన్న అన్నదమ్ములు ఎంత తెలివిగలవారైనా, వారికీ అపఖ్యాతి వస్తుంది.
కో హి రాజ్యం పరిత్యజ్య సపుత్రపశుబాన్ధవమ్ । ప్రవ్రజేత మహారణ్యమజినైః పరివారితః ।। 54
ఎవరైనా రాజ్యం, కుమారులు, పశువులు, బంధువులను వదిలేసి, మృగచర్మం కట్టుకుని, అరణ్యంలో తిరుగుతారా?
యది నిష్కసహస్రాణి యద్వాఽన్యత్సారవద్ధనమ్ । సాయం ప్రాతరదేవిష్యదపి సంవత్సరాయుతమ్ ।। 55
వెయ్యో లక్షో బంగారు నాణేలు, లేదా మరేదైనా విలువైన ధనం, ఉదయం సాయంత్రం వచ్చినా, పదివేల సంవత్సరాలు వచ్చినా—
రుక్మం హిరణ్యం వాసాంసి యానం యుగ్యమజావికమ్ । అశ్వాశ్వతరసఙ్ఘాశ్చ న జాతు క్షయమావ్రజేత్।। 56
బంగారం, వెండి, వస్త్రాలు, పశువులు జోడించిన రథాలు, గుర్రాలు, ఖచ్చితంగా ముళ్లు — ఇవన్నీ ఎప్పుడూ తగ్గిపోలేవు.
సోయం ద్యూతప్రవాదేన శ్రియశ్చైవావరోపితః। తూష్ణీమాస్తే యథా మూఢః స్వాని కర్మాణి చిన్తయన్ ।। 57
ఇప్పుడు పాశా ఆట వల్ల అతని ఐశ్వర్యం పోయింది; తన చేసిన పనులను ఆలోచిస్తూ, మౌనంగా, అయోమయంగా కూర్చున్నాడు.
పురా దశసహస్రాణి దన్తినాం వాజినామపి। యం యాన్తమనుయాన్తి స్మ సోయం ద్యూతేన జీవతి ।। 58
ఒకప్పుడు పదివేల ఏనుగులు, గుర్రాలు అతడిని ఎక్కడికెళ్లినా అనుసరించేవి; ఇప్పుడు అతడు పాశా ఆట మీద ఆధారపడి జీవిస్తున్నాడు.
తథా శతసహస్రాణి స్త్రీణామమితతేజసామ్। ఉపాసతే స్మ రాజానమిన్ద్రప్రస్థే యుధిష్ఠిరమ్ ।। 59
అలాగే, అనంత తేజస్సుతో ఉన్న లక్షలాది స్త్రీలు ఇంద్రప్రస్థంలో యుధిష్ఠిరుని సేవించేవారు.
శతం దాసీసహస్రాణాం యస్య నిత్యం మహానసే। పాత్రహస్తా దివారాత్రమతిథీన్భోజయన్త్యుత ।। 60
వెయ్యి దాసీమందీ ఎల్లప్పుడూ వంటగదిలో ఉండి, చేతిలో పాత్రలు పట్టుకుని, పగలు రాత్రి అతిథులకు భోజనం పెట్టేవారు.
ఏష నిష్కసహస్రాణి దత్త్వా ప్రాతర్దినేదినే । ద్యూతజేన హ్యనర్థేన మహతా సముపావృతః ।। 61
అతడు ప్రతి ఉదయం వేలాది బంగారు నాణేలు ఇచ్చేవాడు, కానీ ఇప్పుడు పాశా ఆట వల్ల వచ్చిన పెద్ద దురదృష్టంలో చిక్కుకున్నాడు.
ఏనం సుస్వరసంపన్నా బహవః సూతమాగధాః। సుప్తం ప్రాతరుపాతిష్ఠన్సుమృష్టమణికుణ్డలాః ।। 62
అనేక మంది మెలోడియస్ గాత్రంతో కూడిన సూతులు, మాగధులు, మెరిసే రత్నాల చెవి కుండలాలు ధరించి, ఉదయాన్నే అతడిని పాటలతో లేపేవారు.
[సహస్రం వాలఖిల్యానాం సహస్రముదవాసినామ్। సహస్రమశ్మకుట్టానాం సహస్రం వాయుభోజినామ్ ।। 63
వెయ్యి వాలఖిల్య మునులు, వెయ్యి ఉదవాసి తపస్వులు, వెయ్యి రాళ్లను నూరే వారు, వెయ్యి గాలి తినే వారు ఉండేవారు.
సహస్రం మునిపత్నీనాం సహస్రం బ్రహ్మచారిణామ్। సహస్రం మౌనశీలానాం సహస్రం గృహమేధినామ్ ।। 64
వెయ్యి మునుల భార్యలు, వెయ్యి బ్రహ్మచారులు, వెయ్యి మౌనవ్రతులు, వెయ్యి గృహస్తులు ఉండేవారు.
హంసాః పరమహంసాశ్చ యోగినశ్చ ద్విజాతయః। కుటీరకాః పరివ్రాజో యే చాన్యే వనచారిణః ।। 65
హంసలు, పరమహంసలు, యోగులు, ద్విజులు, గుడిసెలో నివసించే వారు, సంచారులు, ఇంకా అడవుల్లో తిరిగే వారు ఉండేవారు.
సంవిభక్తాత్మకాశ్చైవ బహవశ్చోర్ధ్వరేతసః । చతుర్వేదవిదో విప్రాః శిక్షామీమాంసపారగాః । క్రమపాఠాశ్చ యే విప్రాః సామాధ్యాయనికాశ్చ యే ।। 66 ।।]
అనేక మంది నియమంగా ఉండేవారు, ఉత్కృష్ట బ్రహ్మచర్యంతో ఉన్న వారు, నాలుగు వేదాలు తెలిసిన బ్రాహ్మణులు, బోధనలో నిపుణులు, మిమాంసలో నిపుణులు, క్రమపాఠకులు, సామవేదాన్ని పఠించే వారు ఉండేవారు.
సహస్రమృషయో యస్య నిత్యమాసన్సభాసదః। తపఃశ్రుతోపసంపన్నాః సర్వకామైరుపాస్థితాః ।। 67
వెయ్యి ఋషులు, తపస్సు, విద్యలో నిపుణులు, ఎల్లప్పుడూ అతని సభలో ఉండేవారు; అన్ని కోరికలు తీరే విధంగా సేవలు అందించేవారు.
అన్ధాన్వృద్ధాననాథాంస్తు సర్వరాష్ట్రేషు దుఃఖితాన్। బిభర్త్యన్నార్థినో నిత్యమానృశంస్యాద్యుధిష్ఠిరః ।। 68
యుధిష్ఠిరుడు అన్ని రాజ్యాలలో ఉన్న అంధులు, వృద్ధులు, అనాథలు, బాధపడేవారిని ఎప్పుడూ దయతో అన్నం పెట్టి పోషించేవాడు.
స ఏష నిలయం ప్రాప్తో మత్స్యస్య పరిచారకః। సభాయాం వినతో రాజ్ఞః కఙ్కో నామ యుధిష్ఠిరః ।। 69
ఇప్పుడు అతడు మత్స్యరాజు వద్ద సేవకుడిగా నివసిస్తూ, సభలో వినయంగా కూర్చొని, కంక అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందిన యుధిష్ఠిరుడు.
ఇన్ద్రప్రస్థే నివసతః సమయే యస్య పార్థివాః। ఆసన్బలికరాః సర్వే సోన్యేభ్యో భృతిమిచ్ఛతి ।। 70
ఇంద్రప్రస్థంలో నివసిస్తున్నప్పుడు అన్ని రాజులు అతనికి బలి చెల్లించేవారు; ఇప్పుడు ఇతడు ఇతరుల వద్ద ఉపాధి కోసం వెతుకుతున్నాడు.
పార్థివాః పృథివీపాలా యస్యాసన్వశవర్తినః। స వశే వివశో రాజ్ఞాం పరేషామద్య వర్తతే ।। 71
భూమిపై ఉన్న రాజులు, పాలకులు ఎప్పుడూ అతని ఆజ్ఞకు లోబడేవారు; ఇప్పుడు ఇతడు ఇతర రాజుల అధికారానికి లోబడి ఉన్నాడు.
సంప్రాప్య పృథివీం కృత్స్నాం రశ్మివానివ తేజసా। సోద్య రాజ్ఞో విరాటస్య సభాస్తారో యుధిష్ఠిరః ।। 72
ఒకప్పుడు తన తేజస్సుతో భూమంతటిని పొందిన యుధిష్ఠిరుడు, ఇప్పుడు విరాటరాజు సభలో ఒక నక్షత్రంలా కూర్చున్నాడు.
యముపాసత రాజానం సభాయామృషిసత్తమాః। తముపాసీనమద్యాన్యం పశ్య పాణ్డవ పాణ్డవమ్ ।। 73
ఋషిశ్రేష్ఠులు ఒకప్పుడు అతన్ని రాజుగా సభలో సేవించేవారు; ఇప్పుడు పాండవుడా, ఇతరుల మధ్య కూర్చున్న పాండవుని చూడు.
అనవద్యం మహాప్రాజ్ఞం జీవితార్థేన సంవృతమ్ । దృష్ట్వా కస్య న దుఃఖం స్యాద్ధర్మరాజం యుధిష్ఠిరమ్ ।। 74
నిర్దోషుడైన, మహా జ్ఞానమున్న ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు ప్రాణాల కోసం ఇబ్బంది పడుతూ ఉండటం చూసి ఎవరికైనా మనసు బాధపడకుండా ఉండదు.
ఉపాస్తే స్మ సభాయాం యం కృత్స్నాఽపి చ వసున్ధరా। తముపాసీనమద్యాన్యం పశ్య భారత భారతమ్ ।। 75
ఒకప్పుడు మొత్తం భూమి రాజులు సభలో సేవ చేసిన వాడు, ఇప్పుడు మరొకరిని సేవిస్తూ కూర్చున్నాడు. భరత వంశీయుడా, ఇదిగో చూడు.
ఏవం బహువిదైర్దుఃఖైః పీడ్యమానామనాథవత్। శోకసాగరమధ్యస్థాం కిం మాం భీమ న పశ్యసి ।। 76
ఇలా ఎన్నో రకాల బాధలతో, ఎవ్వరూ లేని వాడిలా, దుఃఖ సముద్రంలో మునిగి ఉన్న నన్ను, భీమా, నువ్వు ఎందుకు గమనించటం లేదు?
ఇదం తు మే దుఃఖతరం యత్త్వాం వక్ష్యామి భారత। న మేఽభ్యసూయా కర్తవ్యా దుఃఖాదేతద్బ్రవీమ్యహమ్ ।। 77
భరత వంశీయుడా, ఇప్పుడు నేను చెప్పబోయేది నాకు ఇంకా ఎక్కువ బాధ కలిగించేది. నేను బాధతోనే మాట్లాడుతున్నాను, నాపై కోపపడకూడదు.
శార్దూలైర్మహిషైర్నాగౌరగారే యోత్స్యసే సదా। కైకేయ్యాః ప్రేక్షమాణాయాస్తదా మే కశ్మలోఽభవత్ ।। 78
నువ్వు పులులు, మేకలు, ఏనుగులతో ఎప్పుడూ పోరాడుతుంటే, కైకేయి కుమార్తె చూస్తూ ఉండేది. అప్పుడే నాకు చాలా అవమానంగా అనిపించింది.
హసన్త్యన్తఃపురే నార్యో మమ చేష్టాం నిరీక్ష్య చ ।। 79
అంతఃపురంలో ఉన్న స్త్రీలు నా ప్రవర్తనను చూసి నవ్వారు.
తత ఉత్థాయ కైకేయీ సర్వాస్తాః ప్రత్యభాషత। ప్రేక్ష్య మామనవద్యాఙ్గీం కశ్మలాభిహతామివ ।। 80
అప్పుడే కైకేయి కుమార్తె లేచి, అందరితో మాట్లాడింది. నన్ను చూసి, నా రూపంలో దోషం లేకపోయినా, దుఃఖంతో కుంగిపోయినట్టు చూసింది.
స్నేహాత్సంవాసజాదేవ తదా వై చారుహాసినీ । యుధ్యమానం మహావీర్యమిమం సమనుశోచతి ।। 81
ఒకే ఇంట్లో కలిసి ఉండటం వల్ల కలిగిన మమకారంతో, మధురంగా నవ్వుతూ, ఈ మహా వీరుణ్ని యుద్ధం చేస్తుంటే ఆమె దయతో చూశింది.