తేన గచ్ఛతి సంసర్గం స్వర్గాయ నరకాయ వా। సుకృతం దుష్కృతం వాఽపి కృత్వా మోహేన మానవః । పశ్చాత్తాపేన తప్యేత స్వబుద్ధ్యా మరణం గతః ।। 62
దీని వల్ల, మనిషి పుణ్యమో పాపమో చేసి, స్వర్గానికో నరకానికో చేరతాడు. మాయ కారణంగా చెడు చేసినవాడు, మరణానంతరం తన బుద్ధి ప్రకారం పశ్చాత్తాపంతో బాధపడతాడు.
ఏవముక్త్వా పరం వాక్యం విససర్జ శతక్రతుమ్। శక్రోప్యాపృచ్ఛ్య బ్రహ్మాణం దేవరాజ్యమపాలయత్ ।। 63
ఇలా చెప్పి బ్రహ్మదేవుడు శతక్రతువును పంపించాడు. శక్రుడు బ్రహ్మను వీడుకొని దేవతల రాజ్యాన్ని పాలించాడు.
యథోక్తం దేవరాజేన బ్రహ్మణా పరమేష్ఠినా। తథా త్వమపి రాజేన్ద్ర కార్యాకార్యే స్థిరో భవ ।। 64
దేవతల అధిపతి, పరమేశ్వరుడైన బ్రహ్మ చెప్పినట్లే, నీవు కూడా రాజేంద్రా, కర్తవ్య–అకర్తవ్యాల విషయంలో స్థిరంగా ఉండాలి.
ఏవం విలపమానాయాం పాఞ్చాల్యాం మత్స్యపుఙ్గవః। అశక్తః కీచకం తత్ర శాసితుం బలదర్పితమ్ । విరాటరాజః మూతం తు సాన్త్వేనైవ న్యవారయత్ ।। 1
పాంచాలి ఇలా విలపిస్తున్నప్పుడు, మత్స్యులలో శ్రేష్ఠుడైన విరాటుడు, బలవంతుడైన కీచకుని శాసించలేక, అతడిని కేవలం మృదువుగా మాటలతో నియంత్రించాడు.
కీచకం మత్స్యరాజేన కృతాగసమనిన్దితా। నాపరాధానురూపేణ దణ్డేన ప్రతిపాదితమ్ ।। 2
కీచకుడు తప్పు చేసినా, మత్స్యరాజు అతనికి తగిన శిక్షను విధించలేదు.
పాఞ్చాలరాజస్య సుతా దృష్ట్వా సురసుతోపమా। ధర్మజ్ఞా వ్యవహారాణాం కీచకే కృతకిల్బిషే । పునః ప్రోవాచ రాజానం స్మరన్తీ ధర్మముత్తమమ్ ।। 3
పాంచాలరాజు కుమార్తె, దేవకన్యలా ప్రకాశిస్తూ, న్యాయాన్ని బాగా తెలిసినవారిగా, కీచకుడు చేసిన దుర్మార్గాన్ని చూసి, మళ్లీ రాజుని జ్ఞాపకం చేస్తూ ఉత్తమ ధర్మాన్ని చెప్పింది.
సంప్రేక్ష్య చ వరారోహా సర్వాంస్తత్ర సభాసదః। రాజానువర్తనపరాన్కీచకం చ కృతాగసమ్। విరాటం చాహ పాఞ్చాలీ దుఃఖేనావిష్టచేతనా ।। 4
అందమైన ఆ మహిళను, సభలో ఉన్న వారందరినీ, రాజును అనుసరించే వారిని, తప్పు చేసిన కీచకుని చూసి, పాంచాలి దుఃఖంతో విరాటుని ఇలా అడిగింది.
న రాజన్రాజవత్కించిత్సమాచరసి కీచకే। దస్యూనామివ తే ధర్మో న సత్సు పరివర్తతే।। 5
రాజా! నువ్వు కీచకుని విషయంలో రాజులా ప్రవర్తించటం లేదు. నీ ధర్మం దొంగల మాదిరిగా ఉంది, నీ న్యాయం సజ్జనుల మధ్య కనిపించటం లేదు.
న కీచకః స్వధర్మస్థో న చ మత్స్యః కథంచన। సభాసదోఽప్యధర్మజ్ఞా య ఇమం పర్యుపాసతే।। 6
కీచకుడు తన ధర్మాన్ని పాటించడం లేదు, మత్స్యరాజు కూడా అలాగే. సభలో ఉన్నవారు కూడా ధర్మాన్ని తెలియకుండా అతడిని అనుసరిస్తున్నారు.
న ధర్మం కీచకో వేత్తి రాజభృత్యాస్తథైవ చ। న రాజా వినయం బ్రూతే అమాత్యాశ్చ న జానతే ।। 7
కీచకుడు ధర్మాన్ని తెలియడు, రాజు సేవకులు కూడా అలాగే. రాజు న్యాయాన్ని చెప్పడు, మంత్రి గణాలు కూడా దాన్ని అర్థం చేసుకోరు.
నోపాలభే త్వాం నృపతే విరాటం నృపసంసది। నాహమేతేన యుక్తా వై హన్తుం మాత్స్య తవాన్తికే ।। 8
రాజా విరాటా! నేను నిన్ను సభలో తప్పుపట్టడం లేదు. నీ సమక్షంలో నేను మత్స్యుడిని సంహరించడానికి అధికారం లేదు.
సభాసదస్తు పశ్యన్తు కీచకం ధర్మలఙ్ఘినమ్। విరాటనృపతే పశ్య మామనాథామనాగసమ్ ।। 9
సభలో ఉన్నవారు ధర్మాన్ని లంగించిన కీచకుని చూడండి. రాజా విరాటా! నన్ను నిరపరాధిగా, రక్షణ లేకుండా ఉన్నదాన్ని చూడండి.
న సామ ఫలతే దుష్టే దుష్టే దణ్డః ప్రయుజ్యతే ।। 10
చెడ్డవారికి మృదువుగా మాట్లాడినా ఫలితం ఉండదు; చెడ్డవారికి శిక్ష తప్పదు.
అదణ్డ్యాన్దణ్డయన్రాజా దణ్డ్యాంశ్చైవాప్యదణ్డయన్। స రాజా న భవేల్లోకే రాజశబ్దస్య భాజనమ్ ।। 11
శిక్షించకూడని వారిని శిక్షించే రాజు, శిక్షించాల్సిన వారిని శిక్షించని రాజు, ఈ లోకంలో నిజమైన రాజుగా పరిగణించబడడు.
దీనాన్ధకృపణాశక్తపఙ్గుకుబ్జజడాదికాన్। అనాథబాలవృద్ధాంశ్చ పురుషాన్వా స్త్రియోఽపి వా । దుష్టచోరాభిభూతాంశ్చ పాలయేదవనీపతిః ।। 12
బాధపడే, అంధులు, బలహీనులు, లంగరు, వంకర, మూర్ఖులు, అనాథలు, పిల్లలు, వృద్ధులు, దుర్మార్గుల చేత బాధపడే పురుషులు, స్త్రీలు — వీరందరినీ భూమిపతి కాపాడాలి.
అనాథానాం చ నాథః స్యాదపితౄణాం పితా నృపః । మాతా భవేదమాతౄణామగురూణాం గురుర్భవేత్। అగతీనాం గతీ రాజా నృణాం రాజా పరాయణమ్ ।। 13
రాజు అనాథలకు ఆశ్రయం, తండ్రులకు తండ్రి, తల్లులకు తల్లి, గురువులకు గురువు కావాలి; ఆశ్రయం లేనివారికి రాజే దిక్కు, ప్రజలకు రాజే పరమాధారం.
విశేషతః పరైర్దుష్టైః పరామృష్టం నరోత్తమః। స్త్రియం సాధ్వీమనాథాం చ పాలయేత్స్వసుతామివ ।। 14
ధర్మవంతురాలు, అనాథురాలు అయిన స్త్రీని దుష్టులు హింసిస్తే, ఉత్తమ పురుషుడు ఆమెను తన కుమార్తెలా కాపాడాలి.
త్వద్గృహావసతిం రాజన్నేతావత్కాలపర్యయమ్। అధికాం త్వత్సుతాయాశ్చ పశ్య మాం కీచకాహతాం ।। 15
నీ ఇంట్లో నివసించే నన్ను, కనీసం నీ కుమార్తెకు ఇచ్చే రక్షణంతైనా ఇవ్వాలి రాజా; కీచకుడు నన్ను హింసించినదాన్ని చూడు.
పరోక్షం నాభిజానామి విగ్రహం యువయోరహమ్। అర్థతత్త్వమవిజ్ఞాయ కిం స్యాదకుశలం మమ ।। 16
మీ ఇద్దరి మధ్య ఉన్న అసలు గొడవ ఏమిటో నాకు తెలియదు; నిజమైన విషయం తెలుసుకోకుండా నాకు ఏమి అపాయం కలుగుతుంది?
యేషాం న వైరీ స్వపితి పదా భూమిముపస్పృశన్। తేషాం మాం మానినీం భార్యాం సూతపుత్రః పదాఽవధీత్ ।। 17
వారి శత్రువులు నిద్రపోరు, భూమిని పాదాలతో తాకే వారివారి గర్విత భార్యను, రథికుడి కుమారుడు తన కాలితో తన్నాడు.
యే చ దద్యుర్న యాచేయుర్బ్రహ్మణ్యాః సత్యవాదినః। యేషాం దున్దుభినిర్ఘోషో జ్యాఘోషః శ్రూయతే భృశమ్। తేషాం మాం దయితాం భార్యాం సూతపుత్రః పదాఽవధీత్ ।। 18
వారు అడగకుండానే దానం చేస్తారు, బ్రాహ్మణ భక్తులు, సత్యవంతులు, వారి డప్పులు, విల్లుల ధ్వని గట్టిగా వినిపిస్తాయి — అలాంటి వారి ప్రియ భార్యను రథికుడి కుమారుడు తన కాలితో తన్నాడు.
తేజస్వినస్తథా క్షాన్తా బలవన్తశ్చ మానినః। మహేష్వాసా రణే శూరా గర్వితా మానతత్పరాః। తేషాం మాం మానినీం భార్యాం సూతపుత్రః పదాఽవధీత్ ।। 19
వారు తేజస్సుతో, సహనంతో, బలంతో, గర్వంతో, గొప్ప విల్లువారు, యుద్ధంలో వీరులు, గౌరవానికి ప్రాధాన్యమిచ్చేవారు — అలాంటి వారి గర్విత భార్యను రథికుడి కుమారుడు తన కాలితో తన్నాడు.
సర్వలోకమిమం హన్యుర్యది క్రుద్ధా మహాబలాః। తేషాం మాం దయితాం భార్యాం సూతపుత్రః పదాఽవధీత్ ।। 20
వారు కోపగించుకుంటే ఈ లోకాన్ని కూడా నాశనం చేయగల శక్తివంతులు; అలాంటి వారి ప్రియ భార్యను రథికుడి కుమారుడు తన కాలితో తన్నాడు.
యేషాం నాస్తి సమః కశ్చిద్వీర్యే సత్యే బలే దమే। తేషాం మాం దయితాం భార్యాం సూతపుత్రః పదాఽవధీత్ ।। 21
వీర్యంలో, సత్యంలో, బలంలో, నియమంలో వారికి సమానులు ఎవరూ లేరు; అలాంటి వారి ప్రియ భార్యను రథికుడి కుమారుడు తన కాలితో తన్నాడు.
యేషాం న సదృశః కశ్చిద్ధనాద్యైర్భువి మానవః। తేషాం మాం దయితాం భార్యాం సూతపుత్రః పదాఽవధీత్ ।। 22
ధనాదుల్లో, ఇతర గుణాల్లో, భూమిపై వారికి సమానులు ఎవరూ లేరు; అలాంటి వారి ప్రియ భార్యను రథికుడి కుమారుడు తన కాలితో తన్నాడు.
తవాగ్రతో విశేషేణ ప్రజానాం చ హితైషిణః। పశ్యతో నిహతా రాజంస్తేనేహ జగతీపతే ।। 23
నీ సమక్షంలో, ప్రజల మేలుకోసం చూస్తున్న నీవు ఉండగానే, రాజా, నన్ను ఆ దుష్టుడు ఇక్కడ హింసించాడు, భూమిపతీ!
శరణం యే ప్రపన్నానాం భవన్తి శరణార్థినామ్। చరన్తి లోకే ప్రచ్ఛన్నాః క్వను తేఽద్య మహాబలాః ।। 24
శరణార్థులకు ఆశ్రయం ఇచ్చే వారు, రక్షణ కోరినవారిని కాపాడే వారు — ఆ మహాబలులు, ఇప్పుడు లోకంలో ఎక్కడ దాగి తిరుగుతున్నారు?
కథం తే సూతపుత్రేణ వధ్యమానాం ప్రియాం సతీమ్। మర్షయన్తి యథా క్లీబా బలవన్తోఽతితేజసః ।। 25
బలవంతులు, మహాతేజస్సులు, బలహీనులు కాని వారు, తమ ప్రియమైన, సతీమంతు భార్యను రథికుడి కుమారుడు హింసిస్తుంటే ఎలా సహిస్తున్నారు?
క్వను తేషామమర్షశ్చ వీర్యం తేషాం చ తద్బలమ్। న పరీప్సన్తి యే భార్యాం వధ్యమానాం దురాత్మానా ।। 26
తమ భార్యను దుర్మార్గుడు హింసిస్తుంటే, కాపాడే ప్రయత్నం చేయని వారిలో ఆ కోపం, ఆ బలం ఎక్కడ పోయింది?
మయాఽపి శక్యం కిం కర్తుం విరాటే ధర్మదూషణే। మాం మర్షంయతి యః పశ్యన్వధ్యమానామనాగసమ్ ।। 27
విరాట్టు రాజ్యంలో ధర్మం లేని చోట, నేను కూడా ఏమి చేయగలను? నన్ను నిరపరాధినిగా చూసి, హింసించబడుతున్నా, ఆయన సహించేస్తున్నాడు.