స వై హయానైక్షత తానితస్తతః సమీక్షమాణం చ దదర్శ మత్స్యరాట్। దృష్ట్వా తథైనం స కురూత్తమం తమః పప్రచ్ఛ తాన్సర్బసభాసదస్తదా ।। 2
అతను అక్కడక్కడా గుర్రాలను పరిశీలిస్తున్నప్పుడు, మత్స్యరాజు అతన్ని గమనించాడు. ఆ కురువంశశ్రేష్ఠుడిని చూసి, సభలో ఉన్న అందరినీ అతని గురించి అడిగాడు.
కో వా విజానాతి పురాఽస్య దర్శనం యోఽయం యువాఽభ్యేతి హి మాసికాం సభామ్ ప్రియో హి మే దర్శనతోపి సంమతో బ్రవీతు కశ్చిద్యది దృష్టవానిమమ్ ।। 3
'ఈ యువకుడిని ఎవరో ఎప్పుడైనా చూశారా? ఇతని రూపం మనకు కొత్తగా ఉంది, నెలసభలోకి వస్తున్నాడు. ఇతను నాకు చూడగానే ఇష్టంగా అనిపిస్తున్నాడు. ఎవరికైనా ఇతన్ని ముందే చూసిన అనుభవం ఉంటే చెప్పండి.'
అయం హయాన్పశ్యతి మామకాన్ముహుర్ధ్రువం హయజ్ఞో భవితా విచక్షణః। ప్రవేశ్యతామేష సమీపమాశు వై విభాతి వీరో హి యథాఽమరస్తథా ।। 4
'ఇతను నా గుర్రాలను మళ్లీ మళ్లీ చూస్తున్నాడు. ఖచ్చితంగా గుర్రాల యజ్ఞంలో నిపుణుడు. వెంటనే ఇతన్ని దగ్గరకు తీసుకురావాలి. ఇతను వీరుడిలా, దేవుడిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు.'
వితర్కయత్యేవ హి మత్స్యరాజని త్వరన్కురూణామృషభః సభామగాత్। తతః ప్రణమ్యోపనతః కురూత్తమో విరాటరాజానమువాచ పార్థివమ్ ।। 5
మత్స్యరాజు ఆలోచిస్తున్న సమయంలో, కురువంశపు పుంగవుడు తొందరగా సభలోకి వచ్చాడు. తరువాత నమస్కరించి దగ్గరకు వెళ్లి, విరాటునరపతిని సంభోదించాడు.
తవాగతోఽహం పురమద్య భూపతే జిజీవిషుర్వేతనభోజనార్థికః। తవాశ్వబన్ధః సుభృతో భవామ్యహం కురుష్వ మామశ్వపతిం యదీచ్ఛసి ।। 6
'రాజా! నేను ఈ రోజు నీ పట్టణానికి వచ్చాను. జీవించేందుకు, జీతం, భోజనం కోసం వచ్చాను. నీ గుర్రాల సంరక్షకుడిగా ఉంటాను. నీవు అనుకుంటే గుర్రాల అధిపతిగా నన్ను నియమించు.'
దదాని యానాని ధనాని వేతనం న చాశ్వసూతో భవితుం త్వమర్హసి। కుతోసి కస్యామి కథం త్వమాగతో బ్రవీహి శిల్పం తవ విద్యతే చ యత్ ।। 7
'నేను నీకు రథాలు, ధనం, జీతం ఇస్తాను. కానీ నువ్వు కేవలం గుర్రాల సంరక్షకుడిగా ఉండకూడదు. నువ్వెక్కడి వారు? ఎవరి వారు? ఇక్కడికి ఎలా వచ్చావు? నీకు ఏ విద్య, నైపుణ్యం ఉంది? చెప్పు.'
పఞ్చానాం పాణ్డుపుత్రాణాం జ్యేష్ఠో రాజా యుధిష్ఠిరః। తేనాహమశ్వేషు పురా ప్రకృతః శత్రుకర్శన ।। 8
'ఐదుగురు పాండవుల్లో పెద్దవాడు యుధిష్ఠిరుడు. అతని వద్ద నేను గుర్రాల బాధ్యత చూసేవాడిని, శత్రువులను జయించేవాడా!'
అశ్వానాం ప్రకృతిం వేద్మి వినయం చాపి సర్వశః । దుష్టానాం ప్రతిపత్తిం చ కృత్స్నం చైవ చికిత్సితమ్ ।। 9
'గుర్రాల స్వభావాన్ని, వాటి శిక్షణను నాకు బాగా తెలుసు. చెడిపోయినవాటిని ఎలా చక్కదిద్దాలో, వాటికి అన్ని విధాల చికిత్సలు ఎలా చేయాలో నాకు పూర్తిగా తెలుసు.'
న కాతరం స్యాన్మమ వాజివాహనం న మేఽస్తి దుష్టా బడవా కుతో హయః। జానంస్తు మామాహ స చాపి పాణ్డవో యుధిష్ఠిరో గ్రన్థికమేవ నామతః ।। 10
'నా సంరక్షణలో ఉన్న గుర్రాలు, ఆడగుర్రాలు ఎప్పుడూ భయపడవు, దుష్టంగా మారవు. యుధిష్ఠిరుడు నన్ను 'గ్రంథిక' అనే పేరుతో మాత్రమే తెలుసు.'
మాతలిరివ దేవపతేర్దశరథనృపతేః సుమత్ర ఇవ యన్తా। సుమహ ఇవ జామదగ్రేస్తథైవ తవ శిక్షయామ్యశ్వాన్ ।। 11
'దేవేంద్రునికి మాతలి యెంత మంచి రథసారధి, దశరథునికి సుమంత్రుడు, జామదగ్న్యునికి సుమహా ఎంత నైపుణ్యం కలవారు, అలాగే నీ గుర్రాలను నేనూ శిక్షిస్తాను.'
యుధిష్ఠిరస్య రాజేన్ద్ర నరరాజస్య శాసనాత్। శతసాహస్రకోటీనామశ్వానామస్మి రక్షితా ।। 12
'నరరాజు యుధిష్ఠిరుని ఆజ్ఞతో, నేను లక్షల కోట్లు గుర్రాలను సంరక్షించాను.'
యదస్తి కించిన్మమ వాజివాహనం తదస్తు సర్వం త్వదధీనమద్య వై। యే చాపి కేచిన్మమ వాజియోధాస్త్వదాశ్రయాః సారథయశ్చ సన్తు మే ।। 13
'నాకు ఉన్న అన్ని గుర్రాలు ఈ రోజు నుండి నీ ఆధీనంలో ఉంటాయి. నా గుర్రాలయోధులు, రథసారధులు కూడా నీ సేవలో ఉంటారు.'
ఇదం తవేష్టం విహితం సురోపమ ...హి యత్తే ప్రసమీక్షితం వరమ్। ...ఽనురూపం హయకర్మ దృశ్యతే విభాతి రాజేవ న కర్మ వాజినామ్ ।। 14
నీ కోరిక మేరకు ఇది ఏర్పాటయ్యింది, దేవతలకు సమానమైనవాడా. నీవు కోరుకున్నది నిజంగా వరమే. అయినా గోపూజనం యజ్ఞం సరైనది అనిపించదు; అది రాజు లా వెలుగుతుంటేను, ఇది గుర్రాల పనికి తగినది కాదు.
యుధిష్ఠిరస్యైవ హి దర్శనేన మే సమం తవేదం ప్రియదర్శ దర్శనమ్ । కథం ను భృత్యైః స వినాకృతో వనే చరత్యనిన్ద్యో రమతే చ పాణ్డవః ।। 15
నిన్ను చూడటం నాకు యుధిష్ఠిరుని చూడటంతో సమానంగా ఆనందంగా ఉంది, ప్రియమైనవాడా. పాండవుడు తప్పులేని వాడైన అతడు, సేవకులు లేకుండా అడవిలో ఎలా జీవిస్తున్నాడు? ఎలా సంతోషంగా ఉన్నాడు?
తథా స గన్ధర్వవరోపమో యువా విరాటరాజ్ఞా ముదితేన పూజితః। న చైవమన్యేఽపి విదుః కథంచన ప్రియాభిరామం విచరన్తమన్తరా ।। 16
అలా, గంధర్వులలో అగ్రగణ్యుడిలా యువకుడు, విరాటునరేంద్రుడు ఆనందంతో అతన్ని సత్కరించాడు. కానీ, ఇతడు తన ప్రియమైనవారితో అందంగా తిరుగుతున్నాడని ఇతరులు ఎవరూ తెలుసుకోలేరు.
అథాపరోఽదృశ్యత వై శశీ యథా హుతో హవిర్భిర్హి యథాఽధ్వరే శిఖీ। తథా సమాలక్ష్యత చారుదర్శనః ప్రకాశయన్సూర్య ఇవాచిరోదితః ।। 1
తర్వాత ఇంకొకరు కనిపించారు, చంద్రునిలా, హోమంలో ఆహుతులు అందుకున్న అగ్నిలా, యజ్ఞంలో వెలిగే జ్వాలలా. అతను చూడటానికి ఎంతో అందంగా, కొత్తగా ఉదయించిన సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ కనిపించాడు.
తమావ్రజన్తం సహదేవమగ్రణీర్నృపో విరాటో నచిరాత్సమైక్షత। ప్రైక్షన్త తం తత్ర పృథక్సమాగతాః సభాగతాః సర్వమనోహరప్రభమ్। యువానమాయాన్తమమిత్రకర్శనం ప్రముక్తమభ్రాదివ చన్ద్రమణ్డలమ్ ।। 2
సహదేవుడు దగ్గరికి వస్తుండగా, రాజు విరాటుడు త్వరగా అతన్ని చూశాడు. అక్కడ ఉన్నవారు ఒక్కొక్కరుగా అతన్ని చూశారు; అతని రూపం అందరినీ ఆకట్టుకునేలా మెరిసింది. శత్రువులను సంహరించగల యువకుడు, మేఘాల నుంచి బయటపడిన చంద్రబింబంలా వచ్చాడు.
యష్ట్యా ప్రమాణాన్వితయా సుదర్శనం దామాని పాశం చ నిబద్ధ్య పృష్ఠతః। మౌర్వీ చ తన్త్రీం మహతీం సుసంహితాం బాలైశ్చ తారైర్బహుభిః సమావృతామ్ ।। 3
సరైన పొడవు గల దండతో, అందమైన రూపంతో, వెనుక తాడులు, కట్టే పాశం, గొప్ప మౌర్వీ తంతి బాగా కట్టబడి, చిన్న చిన్న తంతులతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్న విల్లు అతని దగ్గర ఉంది.
స చాపి రాజానమువాచ వీర్యవాన్కురుష్వ మాం పార్థివ గోష్వవస్థితమ్। మయా హి గుప్తాః పశవో భవన్తు తే ప్రసన్ననిద్రాః ప్రభవోస్మి వల్లవః ।। 4
ఆ వీరుడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు: రాజా! నన్ను నీ పశువుల దగ్గర ఉంచు. నీ పశువులను నేను కాపాడతాను. నా చేతిలో అవి సురక్షితంగా ఉండి, ప్రశాంతంగా నిద్రపోతాయి. నేను గొర్రెలు, గేదెలు కాపాడడంలో నిపుణుడిని.
న శ్వాపదేభ్యో న చ రోగతో భయం న చాపి దావాన్న చ తస్కరాద్భయమ్। పయఃప్రభూతా బహులా నిరామయా భవన్తి గావః సుభృతా నరాధిప ।। 5
వన్యమృగాల భయం లేదు, వ్యాధుల భయం లేదు, అగ్ని భయం లేదు, దొంగల భయం లేదు. నీ పశువులు బాగా పెరిగి, పాలు ఎక్కువగా ఇస్తాయి, ఆరోగ్యంగా ఉంటాయి, రాజా.
నిశమ్య రాజా సహదేవభాషితం నిరీక్ష్య మాద్రీసుతమభ్యనన్దత్। ఉవాచ హృష్టో ముదితేన చేతసా న బల్లవత్వం త్వయి వీర లక్షయే ।। 6
సహదేవుడు చెప్పిన మాటలు విని, మాద్రీ కుమారుడిని పరిశీలించిన రాజు అతన్ని హర్షంతో ఆహ్వానించాడు. ఆనందంగా ఇలా అన్నాడు: వీరా! నీలో గొర్రెలు కాపాడే లక్షణాలు నాకు కనబడడం లేదు.
ధైర్యాద్వపుః క్షాత్రమివేహ తే దృఢం ప్రకాశతే కౌరవవంశజస్య వా। నాపణ్డితేయం తవ దృశ్యతే తనుర్భవేహ రాజ్యే మమ మన్త్రధర్మభృత్ ।। 7
నీ స్థైర్యం, రూపం వీరుడిలా మెరిసిపోతున్నాయి, కౌరవ వంశానికి తగినట్లుగా. నీ రూపం అసమర్థుడివిగా కనిపించడం లేదు. నా రాజ్యంలో మంత్రిగా, ధర్మాన్ని పాటించేవాడిగా ఉండు.
ప్రశాధి మత్స్యాన్సహరాజకానిమాన్బృహస్పతిః శత్రుయుతానివామరాన్। బలం చ మే రక్ష సువేష సర్వశో గృహాణ ఖఙ్గం ప్రతిరూపమాత్మః ।। 8
మత్స్యులనూ, వారితో ఉన్న ఇతర రాజులనూ పాలించు. బృహస్పతి దేవతలను ఎలా రక్షిస్తాడో, నీవు నా సైన్యాన్ని పూర్తిగా రక్షించు. మంచి దుస్తులు ధరించినవాడా! నీకు తగిన ఖడ్గాన్ని తీసుకో.
అనీకకర్ణాగ్రధరో బలస్య మే ప్రభుర్భవానస్తు గృహాణ కార్ముకమ్ ।। 9
నా సైన్యంలో ముందు వరుసలో ఉండే నాయకుడవు కావాలి. నా సైన్యానికి అధిపతిగా ఉండి, విల్లు ఎత్తు.
విరాటరాజ్ఞాఽభిహితః కురూత్తమః ప్రశస్య రాజానమభిప్రణమ్య చ। ఉవాచ మత్స్యప్రవరం మహాపతిః శృణుష్వ రాజన్మమ వాక్యముత్తమమ్ ।। 10
విరాటునరేంద్రుడు అడిగినప్పుడు, కురువంశంలో శ్రేష్ఠుడు రాజును ప్రశంసించి నమస్కరించాడు. ఆ మహాప్రభువు మత్స్యులలో శ్రేష్ఠుడైన రాజుతో ఇలా అన్నాడు: రాజా! నా ఉత్తమమైన మాటలు విను.
బాలో హ్యహం జాతివిశేషదూషితః కుతోఽద్య మే నీతిషు యుక్తమన్త్రతా । స్వకర్మతుష్టాశ్చ వయం నరాధిప ప్రశాధి మాం గోపరిరక్షణేఽనఘ ।। 11
నేను చిన్నవాడిని, నా జన్మ వల్ల కూడా తక్కువవాడిని. నేడు రాజ్యపాలనలో మంత్రిగా ఉండటానికి నేను ఎలా యోగ్యుడవుతాను? మేము మా పనిలో సంతృప్తిగా ఉన్నాం, రాజా. నన్ను పశువుల కాపాడటానికి ఉంచు, నిందలేని వాడా.
వైశ్యోస్మి నామ్నాఽహమరిష్టనేమిర్గోసఙ్ఖ్య ఆసం కురుపుఙ్గవానామ్ । వస్తుం త్వయీచ్ఛామి విశాంవరిష్ఠ తాన్రాజసింహాన్న హి వేద్మి పార్థాన్ ।। 12
నేను వైశ్యుడిని, పేరు అరిష్టనేమి. పశువుల లెక్కలో నిపుణుడిని, కురువంశంలో ముందువారిని. రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! నేను నీ వద్ద నివసించాలనుకుంటున్నాను. పాండవులను నేను తెలియను.
న జీవితుం శక్యమతోఽన్యకర్మణా న చ త్వదన్యో మమ రోచతే విభో ।। 13
ఇంకే పనితో నేను జీవించలేను. నీతో తప్ప మరెవ్వరూ నాకు ఇష్టం లేదు, ప్రభూ.
త్వం బ్రాహ్మణో వా యది వాఽపి భూమిపః సముద్రనేమీశ్వరరూపవానసి। ఆచక్ష్వ తత్వం త్వమమిత్రకర్శన న బల్లవత్వం త్వయి విద్యతే సమమ్ ।। 14
నీవు బ్రాహ్మణుడైనా, రాజైనా, సముద్రతీరానికి అధిపతిలా కనిపిస్తున్నావు. శత్రువులను సంహరించేవాడా! నీ అసలు స్వరూపాన్ని చెప్పు. నీకు పశువుల కాపాడే పని సరిపోదు.
కస్యామి రాజ్ఞో విషయాదిహాగతః కిం చాపి శిల్పం తవ విద్యతే కృతమ్। కథం త్వమస్మాసు నివత్స్యసే సదా వదస్వ కిం చాపి తవేహ వేతనమ్ ।। 15
ఏ రాజ్యానికి చెందినవాడివి ఇక్కడికి వచ్చావు? నీవు ఏ కళలో నిపుణుడివి? ఎప్పుడూ మన మధ్య ఎలా నివసిస్తావు? ఇక్కడ నీకు ఎంత జీతం కావాలో కూడా చెప్పు.