గజేన్ద్రలీలో మృగరాజగామీ వృషేక్షణో దేవసుతోగ్రతేజాః। పీనాంసబాహుః కనకావదాతః కోఽయం నరో మే నగరం ప్రవిష్టః ।। 6
ఏనుగు నడక, సింహం అడుగు, ఎద్దు కన్నులు, దివ్య కాంతి, విస్తారమైన భుజాలు, బంగారం లాంటి మెరుపుతో ఉన్న ఈ మనిషి ఎవరు? ఇతను నా నగరంలోకి ప్రవేశించినవాడు ఎవరు?
కిమేష దేవేన్ద్రసుతః కిమేష బ్రహ్మాత్మజో వా కిమయం స్వయంభూః। ఉమాసుతో వైశ్రవణాత్మజో వా ప్రేక్ష్యైనమాసీదితి మే వితర్కః ।। 7
ఇతను దేవేంద్రుని కుమారుడా? లేక బ్రహ్మ కుమారుడా? లేక స్వయంభువుడా? ఉమాదేవి కుమారుడా? లేక వైశ్రవణుని కుమారుడా? ఇతడిని చూస్తే నాకు ఇలాంటి అనుమానాలే వస్తున్నాయి.
సభామతిక్రమ్య స వాసవోపమో నిరీక్షమాణో బహుభిః సభాగతైః। స తత్ర రాజనమమిత్రహాఽబ్రవీద్బృహన్నలాహం నరదేవ నర్తకీ ।। 8
అతను సభను దాటి, ఇంద్రుని వంటి మహిమతో, అక్కడ ఉన్నవారు అందరూ చూస్తుండగా, రాజుని దగ్గరకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు: 'నరదేవా! నేను బృహన్నల, నర్తకి.'
వేణీం ప్రకుర్యాం రుచిరే చ కుణ్డలే గ్రథే స్రజః ప్రావరణాని సంహరే। స్నానం చరేయం విమృజే చ దర్పణం విశేషకేష్వేవ చ కౌశలం మమ ।। 9
నేను జుట్టు చంపులు వేయగలను, అందమైన కుండలాలు ధరించగలను, పువ్వులతో హారాలు అల్లగలను, వస్త్రాలు అమర్చగలను; స్నానం చేయగలను, అద్దాన్ని మెరిపించగలను, అలంకరణలో నాకు మంచి నైపుణ్యం ఉంది.
క్లీబేషు బాలేషు జనేషు నర్తనే శిక్షాప్రదానేషు చ యోగ్యతా మమ। కరోమి వేణీషు చ పుష్పపూరకం న మే స్త్రియః కర్మణి కౌశలాధికాః ।। 10
నపుంసకులు, పిల్లలు, ఇతరుల మధ్య నాట్యం నేర్పడంలో నాకు మంచి నైపుణ్యం ఉంది. జుట్టు చంపుల్లో పువ్వులు పెట్టడంలో నేనెంతైనా చేయగలను. మహిళల పనిలో నన్ను మించేవారు లేరు.
ఇత్యర్జునస్తం నరదేవమోజసా విజ్ఞాప్య తస్థౌ విధినాఽఽత్మనః క్రియామ్। తమబ్రవీత్ప్రాంశుముదీక్ష్య విస్మితో విరాటరాజోపసృతం మహాయశాః ।। 11
అర్జునుడు తన శక్తిని రాజుకు వివరించి, విధిగా నిలబడ్డాడు. అప్పుడు మహాప్రతిష్ఠ కలిగిన విరాటుడు, ఆశ్చర్యంతో అతడిని చూస్తూ ఇలా అన్నాడు.
నార్హస్తు వేషోఽయమనూర్జితస్తే నాపుంస్త్వమర్హం నరదేవసింహ । తవైవ వేషః శుభవేషభూషణైర్విభూషితో భూతపతేరివ ప్రభో ।। 12
ఈ వేషం నీకు తగదు, నరసింహా! నపుంసకత్వం నీకు సరిగ్గా అనిపించదు. మంగళకరమైన అలంకారాలతో నీవు భూతపతిలా మెరిసిపోతున్నావు.
విభాతి భానోరివ రశ్మిమాలినో ఘనావరుద్ధే గగనే ఘనైరివ। ధనుర్హి మన్యే తవ శోభయేద్భుజౌ తథాహి పీనావతిమాత్రమాయతౌ ।। 13
మేఘాలతో ఆకాశం కమ్మినా, కిరణాలతో ప్రకాశించే సూర్యుడు లాగా నీవు మెరిసిపోతున్నావు. నీ బలమైన, పొడవైన భుజాలకు విల్లు ఎంతో బాగుంటుంది.
ప్రగృహ్య చాపం త్వనురూపమాత్మనో రక్షస్వ దేశం పురమద్య సుస్థిరః। పుత్రేణ తుల్యో భవ మే బృహన్నలే వృద్ధోస్మి విత్తం ప్రతిపాదయామి తే ।। 14
నీకు తగిన విల్లు పట్టుకుని, ఈ దేశాన్ని, ఈ పట్టణాన్ని ధైర్యంగా రక్షించు. బృహన్నల, నీవు నాకు కుమారుడివిగా ఉండు. నేను వృద్ధుడిని, నీకు ధనం ఇస్తాను.
త్వం రక్ష మే సర్వమిదం పురం ప్రభో న షణ్డతాం కాంచన లక్షయామి తే। ప్రశాధి మత్స్యాంస్తరసా వివర్ధయన్దదామి రాజ్యం తవ సత్యవాగహమ్ ।। 15
ప్రభూ! నా నగరాన్ని నీవు రక్షించు. నీలో నపుంసకత్వం ఏమాత్రం కనిపించదు. మత్స్యులను పాలించు, వారి అభివృద్ధిని వేగంగా పెంచు. నేను నిజాయితీగా మాటిచ్చి, రాజ్యాన్ని నీకిస్తాను.
తస్యాగ్రతః స్వాని ధనూంషి పార్థివో బహూని దీర్ఘాణి చ వర్ణవన్తి చ। దదౌ స సజ్యాని బలాన్వితాని జిజ్ఞాసమానః కిమయం కరిష్యతి ।। 16
అతని ముందు రాజు ఎన్నో మంచి, పొడవైన, రంగురంగుల విల్లు, ఇప్పటికే తన్ను కట్టిన బలమైనవి పెట్టించాడు. ఈ మనిషి ఏమి చేస్తాడో చూడాలని అనుకున్నాడు.
తతోఽర్జునః క్లీబతరం వచోఽబ్రవీన్న మే ధనుర్ధారితమీదృశం విభో। న చాపి దృష్టం ధనురీదృశం క్వచిన్న మాదృశాః సన్తి ధనుర్ధరా భువి ।। 17
అప్పుడు అర్జునుడు మృదువుగా ఇలా అన్నాడు: 'ప్రభూ! నేను ఇలాంటి విల్లు ఎప్పుడూ పట్టలేదు. ఇలాంటి విల్లు ఎక్కడా చూడలేదు. భూమిపై నాకంటే విల్లు పట్టడంలో నైపుణ్యం ఉన్నవారు లేరు.'
నృత్యామ గాయామి చ వాదయామ్యహం ప్రానర్తనే కౌశలనైపుణం మమ। తదుత్తరాయాః పరిధత్స్వ నర్తనే భవామి దేవ్యా నరదేవ నర్తకీ ।। 18
నేను నాట్యం చేయగలను, పాడగలను, వాద్యాలు వాయించగలను. నాట్యంలో నాకు మంచి నైపుణ్యం ఉంది. అందుకే ఉత్తరా పై వస్త్రం ధరించగా, నేను రాణికి నర్తకి అవుతాను, రాజా.
దదామి తే తం హి వరం బృహన్నలే సుతాం హి మే నర్తయ యాశ్చ తాదృశీః । తతో విరాటః స్వయమాహ్వయత్సుతాం నరాధిపస్తాం చ సుమధ్యసున్దరీమ్ ।। 19
బృహన్నల! ఈ వరం నీకు ఇస్తున్నాను. నా కుమార్తెకు, అలాగే ఆమెలాంటి ఇతరులకు నాట్యం నేర్పు.' అప్పుడు విరాటుడు స్వయంగా తన కుమార్తెను, సన్నని నడుము కల అందమైనవాడిని పిలిపించాడు.
ఉవాచ చైనాం ముదితేన చేతసా బృహన్నలా నామ సఖీ భవత్వియమ్। సుగాత్రి సంప్రీతిసుబద్ధసౌహృదా తవాఙ్గనే ప్రాణసమా చ నిత్యదా ।। 20
ఆమె ఆనందంతో ఇలా చెప్పింది: 'ఈమె పేరు బృహన్నల అని, నీవు మంచి స్నేహితురాలిగా చేసుకో. సుగాత్రి! ఈమె నీతో ఎంతో ప్రేమతో, బంధంతో ఉండే అమ్మాయి. నీకు ప్రాణసమానంగా, ఎప్పుడూ నమ్మకంగా ఉంటుంది.'
ప్రకామభక్ష్యాభరణామ్బరా శుభా చరత్వియం సర్వజనేష్వవారితా। న దుష్కులానామియమాకృతిర్భవేన్న వృత్తభేదీ భవతీదృశో జనః ।। 21
ఈమెకు తినుబండారాలు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. అందరితో స్వేచ్ఛగా తిరుగుతుంది. ఇలాంటి స్వభావం తక్కువ వంశానికి చెందినవారికి ఉండదు. నీవంటి వారు ఎప్పుడూ మంచి ఆచారాన్ని తప్పరు.
సంమన్త్ర్య రాజా వివిధైః స్వమన్త్రిభిః పరీక్ష్య చైనం ప్రమదాభిరాశు వై। అపుంస్త్వమప్యస్య నిశమ్య చ స్థిరం తతః కుమారీపురముత్ససర్జ తమ్ ।। 22
రాజు తన మంత్రులతో చర్చించి, ఆమెను ఇతర స్త్రీలతో త్వరగా పరిశీలింపజేసి, ఆమెకు పురుషత్వం లేదని నిశ్చయంగా తెలుసుకున్నాడు. తరువాత ఆమెను యువతుల గదిలో ఉంచాడు.
స శిక్షయామాస చ గీతవదనం సుతాం విరాటస్య ధనంజయః ప్రభుః । సఖీశ్చ తస్యాః పరిచారికాస్తథా ప్రియశ్చ తస్యాః స బభూవ పాణ్డవః ।। 23
అక్కడ ధనంజయుడు అయిన అర్జునుడు, విరాటునరపతి కుమార్తెకు పాటలు, సంగీత విద్యలు నేర్పాడు. ఆమె స్నేహితురాళ్లకూ, సేవకులకూ, ఆమెకూ ఎంతో ప్రియుడిగా మారాడు.
తథా స తత్రైవ ధనంజయోఽవసత్ప్రియాణి కుర్వన్త్సహ తాభిరాత్మవాన్। తథా గతం తత్ర న జఝిరే జనా బహిశ్చరా వాఽప్యథవేతరే జనాః ।। 24
అలా ధనంజయుడు అక్కడే ఉండి, ఆ స్త్రీలతో కలిసి సంతోషంగా, ఆత్మనిగ్రహంతో ప్రవర్తించాడు. అందువల్ల అక్కడ ఎవ్వరికీ అనుమానం రాలేదు. బయటవారు గానీ, ఇతరులు గానీ ఏమీ గ్రహించలేదు.
అథాపరోఽదృశ్యత పాణ్డవః ప్రభుర్విరాటరాజే తురగాన్సమీక్షతి। తమాపతన్తం దదృశుః పృథగ్జనాః ప్రముక్తమభ్రాదివ చన్ద్రమణ్డలమ్ ।। 1
ఆ తరువాత మరొక పాండవుడు, విరాటునరపతి గుర్రాలను పరిశీలిస్తూ కనిపించాడు. అతను దగ్గరికి వస్తుండగా, జనాలు అతన్ని మేఘాల మధ్య నుంచి వెలువడిన పూర్ణచంద్రుడిలా చూశారు.
స వై హయానైక్షత తానితస్తతః సమీక్షమాణం చ దదర్శ మత్స్యరాట్। దృష్ట్వా తథైనం స కురూత్తమం తమః పప్రచ్ఛ తాన్సర్బసభాసదస్తదా ।। 2
అతను అక్కడక్కడా గుర్రాలను పరిశీలిస్తున్నప్పుడు, మత్స్యరాజు అతన్ని గమనించాడు. ఆ కురువంశశ్రేష్ఠుడిని చూసి, సభలో ఉన్న అందరినీ అతని గురించి అడిగాడు.
కో వా విజానాతి పురాఽస్య దర్శనం యోఽయం యువాఽభ్యేతి హి మాసికాం సభామ్ ప్రియో హి మే దర్శనతోపి సంమతో బ్రవీతు కశ్చిద్యది దృష్టవానిమమ్ ।। 3
'ఈ యువకుడిని ఎవరో ఎప్పుడైనా చూశారా? ఇతని రూపం మనకు కొత్తగా ఉంది, నెలసభలోకి వస్తున్నాడు. ఇతను నాకు చూడగానే ఇష్టంగా అనిపిస్తున్నాడు. ఎవరికైనా ఇతన్ని ముందే చూసిన అనుభవం ఉంటే చెప్పండి.'
అయం హయాన్పశ్యతి మామకాన్ముహుర్ధ్రువం హయజ్ఞో భవితా విచక్షణః। ప్రవేశ్యతామేష సమీపమాశు వై విభాతి వీరో హి యథాఽమరస్తథా ।। 4
'ఇతను నా గుర్రాలను మళ్లీ మళ్లీ చూస్తున్నాడు. ఖచ్చితంగా గుర్రాల యజ్ఞంలో నిపుణుడు. వెంటనే ఇతన్ని దగ్గరకు తీసుకురావాలి. ఇతను వీరుడిలా, దేవుడిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు.'
వితర్కయత్యేవ హి మత్స్యరాజని త్వరన్కురూణామృషభః సభామగాత్। తతః ప్రణమ్యోపనతః కురూత్తమో విరాటరాజానమువాచ పార్థివమ్ ।। 5
మత్స్యరాజు ఆలోచిస్తున్న సమయంలో, కురువంశపు పుంగవుడు తొందరగా సభలోకి వచ్చాడు. తరువాత నమస్కరించి దగ్గరకు వెళ్లి, విరాటునరపతిని సంభోదించాడు.
తవాగతోఽహం పురమద్య భూపతే జిజీవిషుర్వేతనభోజనార్థికః। తవాశ్వబన్ధః సుభృతో భవామ్యహం కురుష్వ మామశ్వపతిం యదీచ్ఛసి ।। 6
'రాజా! నేను ఈ రోజు నీ పట్టణానికి వచ్చాను. జీవించేందుకు, జీతం, భోజనం కోసం వచ్చాను. నీ గుర్రాల సంరక్షకుడిగా ఉంటాను. నీవు అనుకుంటే గుర్రాల అధిపతిగా నన్ను నియమించు.'
దదాని యానాని ధనాని వేతనం న చాశ్వసూతో భవితుం త్వమర్హసి। కుతోసి కస్యామి కథం త్వమాగతో బ్రవీహి శిల్పం తవ విద్యతే చ యత్ ।। 7
'నేను నీకు రథాలు, ధనం, జీతం ఇస్తాను. కానీ నువ్వు కేవలం గుర్రాల సంరక్షకుడిగా ఉండకూడదు. నువ్వెక్కడి వారు? ఎవరి వారు? ఇక్కడికి ఎలా వచ్చావు? నీకు ఏ విద్య, నైపుణ్యం ఉంది? చెప్పు.'
పఞ్చానాం పాణ్డుపుత్రాణాం జ్యేష్ఠో రాజా యుధిష్ఠిరః। తేనాహమశ్వేషు పురా ప్రకృతః శత్రుకర్శన ।। 8
'ఐదుగురు పాండవుల్లో పెద్దవాడు యుధిష్ఠిరుడు. అతని వద్ద నేను గుర్రాల బాధ్యత చూసేవాడిని, శత్రువులను జయించేవాడా!'
అశ్వానాం ప్రకృతిం వేద్మి వినయం చాపి సర్వశః । దుష్టానాం ప్రతిపత్తిం చ కృత్స్నం చైవ చికిత్సితమ్ ।। 9
'గుర్రాల స్వభావాన్ని, వాటి శిక్షణను నాకు బాగా తెలుసు. చెడిపోయినవాటిని ఎలా చక్కదిద్దాలో, వాటికి అన్ని విధాల చికిత్సలు ఎలా చేయాలో నాకు పూర్తిగా తెలుసు.'
న కాతరం స్యాన్మమ వాజివాహనం న మేఽస్తి దుష్టా బడవా కుతో హయః। జానంస్తు మామాహ స చాపి పాణ్డవో యుధిష్ఠిరో గ్రన్థికమేవ నామతః ।। 10
'నా సంరక్షణలో ఉన్న గుర్రాలు, ఆడగుర్రాలు ఎప్పుడూ భయపడవు, దుష్టంగా మారవు. యుధిష్ఠిరుడు నన్ను 'గ్రంథిక' అనే పేరుతో మాత్రమే తెలుసు.'
మాతలిరివ దేవపతేర్దశరథనృపతేః సుమత్ర ఇవ యన్తా। సుమహ ఇవ జామదగ్రేస్తథైవ తవ శిక్షయామ్యశ్వాన్ ।। 11
'దేవేంద్రునికి మాతలి యెంత మంచి రథసారధి, దశరథునికి సుమంత్రుడు, జామదగ్న్యునికి సుమహా ఎంత నైపుణ్యం కలవారు, అలాగే నీ గుర్రాలను నేనూ శిక్షిస్తాను.'