గజాంశ్చ సింహాంశ్చ సమేయివానహం సదా కరిష్యామి తవానఘ ప్రియమ్। న నీచకర్మా తవ మాదృశః ప్రభో బలస్య నేతాఽప్యబలో భవేదితి ।। 20
ఏనుగులు, సింహాలను కూడా నేను జయించాను. నిత్యం నీకు ఇష్టమైనది చేస్తాను. ప్రభూ! నాతోటి వాడికి నీచమైన పని తగదు. బలవంతుల నాయకుడైనా, బలహీనుడవుతాడని తెలుసు.
స్వకర్మతుష్టాశ్చ వయం నరాధిప ప్రశాధి మాం సూదపదే యదీచ్ఛసి। యే సన్తి మల్లా బలవీర్యసంమతాస్తానేవ యోత్స్యామి తవాభిహర్పయన్ ।। 21
రాజా! మేము మా పనిలో సంతృప్తిగా ఉన్నాము. నీవు కోరితే నన్ను వంటవాడిగా నియమించు. బలవంతులు, వీరులు అయిన మల్లయోధులతో పోటీ చేస్తాను.
తమేవముక్తే వచనే నరాధిపః ప్రత్యబ్రవీన్మత్స్యపతిః ప్రహృష్టవత్। సోహం న మన్యే తవ కర్మ తత్సమం సముద్రనేమిం పృథివీం త్వమర్హసి ।। 22
అతను ఇలా చెప్పిన తరువాత, మత్స్య రాజు ఆనందంగా ఇలా అన్నాడు: 'నీకు అలాంటి పని తగదని నేను భావించను. సముద్రపు అంచులా నీవు భూమిని పాలించడానికి యోగ్యవాడవు.'
త్రిలోకపాలో హి యథా విరాజసే తథాఽద్య మే విష్ణురివాతిరోచసే। యథా తు కామస్తవ తత్తథా కృతం మహానసే మే భవ మే పురస్కృతః । నరాశ్చ మే తత్ర మయా సదాఽర్చితా భవాద్య తేషామధిపో మయా కృతః ।। 23
మూడు లోకాలకు అధిపతి ఎలా ప్రకాశిస్తాడో, నువ్వు నేడు నాకు విష్ణువులా కనిపిస్తున్నావు. అయినా నీకు ఎలా కావాలో అలా చేస్తాను. నా వంటగదిలో నీవు ప్రధాన వంటవాడివిగా ఉండు. అక్కడ ఉన్న వారందరినీ నేను ఎప్పుడూ గౌరవించాను. నిన్ను వారి నాయకుడిగా నియమిస్తున్నాను.
తథా స భీమో విహితో మహానసే విరాటరాజస్య బభూవ వై ప్రియః। ఉవాస రాజన్న చ తం పృథగ్జనో బుబోధ తస్యానుచరశ్చ కశ్చన ।। 24
అలా భీముడు విరాట మహారాజు వంటగదిలో ప్రధాన వంటవాడిగా నియమితుడయ్యాడు. రాజుకు ప్రియుడయ్యాడు. అక్కడ నివసించాడు. ఎవ్వరూ అతన్ని గుర్తించలేదు, అతని సహాయకులు కూడా అనుమానం పెట్టలేదు.
అథాపరోఽదృశ్యత వర్ణవాన్యువా స్త్రీవేషధారీ సమలంకృతో భృశమ్। ప్రవాలచిత్రే ప్రవిముచ్య కుణ్డలే ఉభే చ కమ్బూ పరిపాతుకే తథా ।। 1
అప్పుడొక యువకుడు, రంగురంగుల అలంకారాలతో, స్త్రీ వేషంలో, మిక్కిలి అలంకృతుడై కనిపించాడు. పావలపు రంగు మెరిసే కుండలాలు ధరించి, రెండు చేతులకూ శంఖబంధాలు వేసుకున్నాడు.
కృష్ణే చ రక్తే చ నిబధ్య వాససీ శరీరవాఞ్శుక్రబృహస్పతిప్రభః। బహూంశ్చ దీర్ఘాంశ్చ వికీర్య మూర్ధజాన్మహాభుజో మత్తగజేన్ద్రవిక్రమః ।। 2
కృష్ణం, ఎరుపు రంగుల వస్త్రాలు ధరించి, శరీరం శుక్రుడు లేదా బృహస్పతి వంటి ప్రకాశంతో మెరిసిపోతూ, పొడవైన, దట్టమైన జుట్టును విడిచిపెట్టి, గొప్ప బాహుబలంతో, మత్తులో ఉన్న ఏనుగు నడకతో ముందుకు నడిచాడు.
క్లైబ్యేన వేషేణ న భతి భాతి చ గ్రహాభిపన్నో నభసీవ చన్ద్రమాః । గతేన చోర్వీ పరికమ్పయంస్తదా విరాటమాసాద్య సభాసమీపతః ।। 3
అయితే, అతను నపుంసక వేషంలో ఉన్నా, అలాంటి వేషం అతనికి తగినట్లు అనిపించలేదు; ఆకాశంలో గ్రహాలతో చుట్టుముట్టిన చంద్రుడు లాగా ప్రకాశించాడు. అతను నడుస్తూ భూమిని కంపించించినట్టు కనిపించాడు. అప్పుడు అతను విరాటుని సభ దగ్గరకు చేరాడు.
తం ప్రేక్ష్య రాజోపగతం సభాతలే వ్యాజాప్రతిచ్ఛన్నమమిత్రమర్దనమ్ । విరాజమానం సురరాజవర్చసం సుతం సురేన్ద్రస్య గజేన్ద్రవిక్రమమ్ ।। 4
అతడిని సభలోకి వస్తూ చూసిన రాజు, వేషంతో దాగి ఉన్నా, నిజంగా శత్రువులను జయించగలవాడని, దేవేంద్రుని వంటి కాంతితో మెరిసిపోతూ, ఇంద్రుని కుమారుడిగా, ఏనుగు బలంతో ఉన్నవాడిగా గుర్తించాడు.
సర్వానపృచ్ఛచ్చ సమీపచారిణః కుతోఽయమాయాతి న మే పురా శ్రుతః। న చైనమూచుర్విదితం నరాస్తదా సవిస్మయం వాక్యమిదం నృపోఽబ్రవీత్ ।। 5
రాజు పక్కన ఉన్న వారందరినీ అడిగాడు: 'ఈ మనిషి ఎవరు? ఇంతకు ముందు ఇతని గురించి నేను ఎప్పుడూ వినలేదు.' అక్కడ ఉన్నవారు ఎవ్వరూ అతనెవరో చెప్పలేకపోయారు. రాజు ఆశ్చర్యంతో ఇలా అన్నాడు.
గజేన్ద్రలీలో మృగరాజగామీ వృషేక్షణో దేవసుతోగ్రతేజాః। పీనాంసబాహుః కనకావదాతః కోఽయం నరో మే నగరం ప్రవిష్టః ।। 6
ఏనుగు నడక, సింహం అడుగు, ఎద్దు కన్నులు, దివ్య కాంతి, విస్తారమైన భుజాలు, బంగారం లాంటి మెరుపుతో ఉన్న ఈ మనిషి ఎవరు? ఇతను నా నగరంలోకి ప్రవేశించినవాడు ఎవరు?
కిమేష దేవేన్ద్రసుతః కిమేష బ్రహ్మాత్మజో వా కిమయం స్వయంభూః। ఉమాసుతో వైశ్రవణాత్మజో వా ప్రేక్ష్యైనమాసీదితి మే వితర్కః ।। 7
ఇతను దేవేంద్రుని కుమారుడా? లేక బ్రహ్మ కుమారుడా? లేక స్వయంభువుడా? ఉమాదేవి కుమారుడా? లేక వైశ్రవణుని కుమారుడా? ఇతడిని చూస్తే నాకు ఇలాంటి అనుమానాలే వస్తున్నాయి.
సభామతిక్రమ్య స వాసవోపమో నిరీక్షమాణో బహుభిః సభాగతైః। స తత్ర రాజనమమిత్రహాఽబ్రవీద్బృహన్నలాహం నరదేవ నర్తకీ ।। 8
అతను సభను దాటి, ఇంద్రుని వంటి మహిమతో, అక్కడ ఉన్నవారు అందరూ చూస్తుండగా, రాజుని దగ్గరకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు: 'నరదేవా! నేను బృహన్నల, నర్తకి.'
వేణీం ప్రకుర్యాం రుచిరే చ కుణ్డలే గ్రథే స్రజః ప్రావరణాని సంహరే। స్నానం చరేయం విమృజే చ దర్పణం విశేషకేష్వేవ చ కౌశలం మమ ।। 9
నేను జుట్టు చంపులు వేయగలను, అందమైన కుండలాలు ధరించగలను, పువ్వులతో హారాలు అల్లగలను, వస్త్రాలు అమర్చగలను; స్నానం చేయగలను, అద్దాన్ని మెరిపించగలను, అలంకరణలో నాకు మంచి నైపుణ్యం ఉంది.
క్లీబేషు బాలేషు జనేషు నర్తనే శిక్షాప్రదానేషు చ యోగ్యతా మమ। కరోమి వేణీషు చ పుష్పపూరకం న మే స్త్రియః కర్మణి కౌశలాధికాః ।। 10
నపుంసకులు, పిల్లలు, ఇతరుల మధ్య నాట్యం నేర్పడంలో నాకు మంచి నైపుణ్యం ఉంది. జుట్టు చంపుల్లో పువ్వులు పెట్టడంలో నేనెంతైనా చేయగలను. మహిళల పనిలో నన్ను మించేవారు లేరు.
ఇత్యర్జునస్తం నరదేవమోజసా విజ్ఞాప్య తస్థౌ విధినాఽఽత్మనః క్రియామ్। తమబ్రవీత్ప్రాంశుముదీక్ష్య విస్మితో విరాటరాజోపసృతం మహాయశాః ।। 11
అర్జునుడు తన శక్తిని రాజుకు వివరించి, విధిగా నిలబడ్డాడు. అప్పుడు మహాప్రతిష్ఠ కలిగిన విరాటుడు, ఆశ్చర్యంతో అతడిని చూస్తూ ఇలా అన్నాడు.
నార్హస్తు వేషోఽయమనూర్జితస్తే నాపుంస్త్వమర్హం నరదేవసింహ । తవైవ వేషః శుభవేషభూషణైర్విభూషితో భూతపతేరివ ప్రభో ।। 12
ఈ వేషం నీకు తగదు, నరసింహా! నపుంసకత్వం నీకు సరిగ్గా అనిపించదు. మంగళకరమైన అలంకారాలతో నీవు భూతపతిలా మెరిసిపోతున్నావు.
విభాతి భానోరివ రశ్మిమాలినో ఘనావరుద్ధే గగనే ఘనైరివ। ధనుర్హి మన్యే తవ శోభయేద్భుజౌ తథాహి పీనావతిమాత్రమాయతౌ ।। 13
మేఘాలతో ఆకాశం కమ్మినా, కిరణాలతో ప్రకాశించే సూర్యుడు లాగా నీవు మెరిసిపోతున్నావు. నీ బలమైన, పొడవైన భుజాలకు విల్లు ఎంతో బాగుంటుంది.
ప్రగృహ్య చాపం త్వనురూపమాత్మనో రక్షస్వ దేశం పురమద్య సుస్థిరః। పుత్రేణ తుల్యో భవ మే బృహన్నలే వృద్ధోస్మి విత్తం ప్రతిపాదయామి తే ।। 14
నీకు తగిన విల్లు పట్టుకుని, ఈ దేశాన్ని, ఈ పట్టణాన్ని ధైర్యంగా రక్షించు. బృహన్నల, నీవు నాకు కుమారుడివిగా ఉండు. నేను వృద్ధుడిని, నీకు ధనం ఇస్తాను.
త్వం రక్ష మే సర్వమిదం పురం ప్రభో న షణ్డతాం కాంచన లక్షయామి తే। ప్రశాధి మత్స్యాంస్తరసా వివర్ధయన్దదామి రాజ్యం తవ సత్యవాగహమ్ ।। 15
ప్రభూ! నా నగరాన్ని నీవు రక్షించు. నీలో నపుంసకత్వం ఏమాత్రం కనిపించదు. మత్స్యులను పాలించు, వారి అభివృద్ధిని వేగంగా పెంచు. నేను నిజాయితీగా మాటిచ్చి, రాజ్యాన్ని నీకిస్తాను.
తస్యాగ్రతః స్వాని ధనూంషి పార్థివో బహూని దీర్ఘాణి చ వర్ణవన్తి చ। దదౌ స సజ్యాని బలాన్వితాని జిజ్ఞాసమానః కిమయం కరిష్యతి ।। 16
అతని ముందు రాజు ఎన్నో మంచి, పొడవైన, రంగురంగుల విల్లు, ఇప్పటికే తన్ను కట్టిన బలమైనవి పెట్టించాడు. ఈ మనిషి ఏమి చేస్తాడో చూడాలని అనుకున్నాడు.
తతోఽర్జునః క్లీబతరం వచోఽబ్రవీన్న మే ధనుర్ధారితమీదృశం విభో। న చాపి దృష్టం ధనురీదృశం క్వచిన్న మాదృశాః సన్తి ధనుర్ధరా భువి ।। 17
అప్పుడు అర్జునుడు మృదువుగా ఇలా అన్నాడు: 'ప్రభూ! నేను ఇలాంటి విల్లు ఎప్పుడూ పట్టలేదు. ఇలాంటి విల్లు ఎక్కడా చూడలేదు. భూమిపై నాకంటే విల్లు పట్టడంలో నైపుణ్యం ఉన్నవారు లేరు.'
నృత్యామ గాయామి చ వాదయామ్యహం ప్రానర్తనే కౌశలనైపుణం మమ। తదుత్తరాయాః పరిధత్స్వ నర్తనే భవామి దేవ్యా నరదేవ నర్తకీ ।। 18
నేను నాట్యం చేయగలను, పాడగలను, వాద్యాలు వాయించగలను. నాట్యంలో నాకు మంచి నైపుణ్యం ఉంది. అందుకే ఉత్తరా పై వస్త్రం ధరించగా, నేను రాణికి నర్తకి అవుతాను, రాజా.
దదామి తే తం హి వరం బృహన్నలే సుతాం హి మే నర్తయ యాశ్చ తాదృశీః । తతో విరాటః స్వయమాహ్వయత్సుతాం నరాధిపస్తాం చ సుమధ్యసున్దరీమ్ ।। 19
బృహన్నల! ఈ వరం నీకు ఇస్తున్నాను. నా కుమార్తెకు, అలాగే ఆమెలాంటి ఇతరులకు నాట్యం నేర్పు.' అప్పుడు విరాటుడు స్వయంగా తన కుమార్తెను, సన్నని నడుము కల అందమైనవాడిని పిలిపించాడు.
ఉవాచ చైనాం ముదితేన చేతసా బృహన్నలా నామ సఖీ భవత్వియమ్। సుగాత్రి సంప్రీతిసుబద్ధసౌహృదా తవాఙ్గనే ప్రాణసమా చ నిత్యదా ।। 20
ఆమె ఆనందంతో ఇలా చెప్పింది: 'ఈమె పేరు బృహన్నల అని, నీవు మంచి స్నేహితురాలిగా చేసుకో. సుగాత్రి! ఈమె నీతో ఎంతో ప్రేమతో, బంధంతో ఉండే అమ్మాయి. నీకు ప్రాణసమానంగా, ఎప్పుడూ నమ్మకంగా ఉంటుంది.'
ప్రకామభక్ష్యాభరణామ్బరా శుభా చరత్వియం సర్వజనేష్వవారితా। న దుష్కులానామియమాకృతిర్భవేన్న వృత్తభేదీ భవతీదృశో జనః ।। 21
ఈమెకు తినుబండారాలు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి. అందరితో స్వేచ్ఛగా తిరుగుతుంది. ఇలాంటి స్వభావం తక్కువ వంశానికి చెందినవారికి ఉండదు. నీవంటి వారు ఎప్పుడూ మంచి ఆచారాన్ని తప్పరు.
సంమన్త్ర్య రాజా వివిధైః స్వమన్త్రిభిః పరీక్ష్య చైనం ప్రమదాభిరాశు వై। అపుంస్త్వమప్యస్య నిశమ్య చ స్థిరం తతః కుమారీపురముత్ససర్జ తమ్ ।। 22
రాజు తన మంత్రులతో చర్చించి, ఆమెను ఇతర స్త్రీలతో త్వరగా పరిశీలింపజేసి, ఆమెకు పురుషత్వం లేదని నిశ్చయంగా తెలుసుకున్నాడు. తరువాత ఆమెను యువతుల గదిలో ఉంచాడు.
స శిక్షయామాస చ గీతవదనం సుతాం విరాటస్య ధనంజయః ప్రభుః । సఖీశ్చ తస్యాః పరిచారికాస్తథా ప్రియశ్చ తస్యాః స బభూవ పాణ్డవః ।। 23
అక్కడ ధనంజయుడు అయిన అర్జునుడు, విరాటునరపతి కుమార్తెకు పాటలు, సంగీత విద్యలు నేర్పాడు. ఆమె స్నేహితురాళ్లకూ, సేవకులకూ, ఆమెకూ ఎంతో ప్రియుడిగా మారాడు.
తథా స తత్రైవ ధనంజయోఽవసత్ప్రియాణి కుర్వన్త్సహ తాభిరాత్మవాన్। తథా గతం తత్ర న జఝిరే జనా బహిశ్చరా వాఽప్యథవేతరే జనాః ।। 24
అలా ధనంజయుడు అక్కడే ఉండి, ఆ స్త్రీలతో కలిసి సంతోషంగా, ఆత్మనిగ్రహంతో ప్రవర్తించాడు. అందువల్ల అక్కడ ఎవ్వరికీ అనుమానం రాలేదు. బయటవారు గానీ, ఇతరులు గానీ ఏమీ గ్రహించలేదు.
అథాపరోఽదృశ్యత పాణ్డవః ప్రభుర్విరాటరాజే తురగాన్సమీక్షతి। తమాపతన్తం దదృశుః పృథగ్జనాః ప్రముక్తమభ్రాదివ చన్ద్రమణ్డలమ్ ।। 1
ఆ తరువాత మరొక పాండవుడు, విరాటునరపతి గుర్రాలను పరిశీలిస్తూ కనిపించాడు. అతను దగ్గరికి వస్తుండగా, జనాలు అతన్ని మేఘాల మధ్య నుంచి వెలువడిన పూర్ణచంద్రుడిలా చూశారు.