రూపేణ యశ్చాప్రతిమో హ్యయం మహాన్మహీమిమాం శత్రః ఇవాభిపాలయేత్। నాభూమిపోఽయం హి రతిర్మమేతి చ చ్యుతః సమృద్ధ్యా నభసీవ నాహుషః ।। 10
రూపంలో ఎవ్వరితోనూ పోల్చలేని ఈ మహాత్ముడు, శత్రువులా భూమిని కాపాడగలడు. ఇతను రాజు కాదు, నాకు ఇతనిలో ఆనందం లేదు. ఇతను నభసిలో నుండి పడిపోయిన నాహుషుడిలా ఐశ్వర్యాన్ని కోల్పోయాడు.
వితర్కమాణస్య చ తస్య పాణ్డవః సభామతిక్రమ్య వృకోదరోఽబ్రవీత్। జయేతి రాజానమభిప్రమోదయన్సుఖేన సభ్యం చ సభాగతం జనమ్ ।। 11
రాజు ఇలా ఆలోచిస్తున్నప్పుడు, వృకోదరుడు సభలోకి వచ్చి, ఆనందంగా 'జయము!' అని పలికాడు. రాజును, సభలో ఉన్న వారందరినీ సంతోషపరిచాడు.
తతో నృపం వాక్యమువాచ పాణ్డవో యథాఽనుపూర్వ్యాత్కృపయాన్వితోత్తరమ్। త్వాం జీవితుం శత్రుహన్నాగతోఽహం త్వమేవ లోకే పరమో హి సంశ్రయః ।। 12
అప్పుడు పాండవుడు రాజుతో క్రమంగా, కరుణతో ఇలా అన్నాడు: 'శత్రువులను సంహరించేవాడా! నీవు బతకాలని నేను వచ్చాను. ఈ లోకంలో నీవే నాకు పరమాశ్రయం.'
నరేన్ద్ర శూద్రోస్మి చతుర్థవర్ణభాగ్గురూపదేశాత్పరిచారకర్మకృత్। జానామి సూపాంశ్చ రసాంశ్చ సంస్కృతాన్మాంసాన్యపూపాంశ్చ పచామి శోభనాన్ । రాగప్రకారాశ్చ బహూన్ఫలాశ్రయాన్మహానసే మే న సమోస్తి సూపకృత్ ।। 13
నరేంద్రా! నేను నాలుగవ వర్ణానికి చెందిన శూద్రుడిని. గురువుల ఉపదేశం ప్రకారం సేవా పనులు చేస్తాను. పులుసులు, రసాలు, మాంసం, అపూపాలు అన్నీ రుచిగా తయారు చేయగలను. పండ్లతో చేసే వంటల్లో కూడా నాకెవరూ సరిపోలేరు. వంటగదిలో నన్ను మించేవాడు లేడు.
తమబ్రవీన్మత్స్యపతిః ప్రహృష్టవత్ప్రియం ప్రగల్భం మధురం వినీతవత్। న శూద్రతాం కాంచన లక్షయామి తే కుబేరచన్ద్రేన్ద్రదివాకరప్రభ ।। 14
అప్పుడు మత్స్య రాజు ఆనందంగా, మధురంగా, వినయంగా ఇలా అన్నాడు: 'నీలో శూద్ర లక్షణాలు ఏమాత్రం కనిపించవు. నీవు కుబేరుడు, చంద్రుడు, ఇంద్రుడు, సూర్యుడు లాంటి ప్రకాశంతో ఉన్నావు.'
హుతాశనాశీవిషతుల్యతేజసో న కర్మ తే యోగ్యమిదం మహానసే । న సూపకారో భవితుం త్వమర్హసి సుపర్ణగన్ధర్వమహోరగోపమ ।। 15
నీ తేజస్సు అగ్నికి లేదా విషసర్పానికి సమానం. ఇలాంటి వాడికి వంటగదిలో పని తగదు. సుపర్ణుడు, గంధర్వుడు, మహానాగుడు లాంటి నీవు వంటవాడు కావడం సరికాదు.
అనీకకర్ణాగ్రధరో ధ్వజీ రథీ భవాద్య మే వారణవాహినీపతిః। న నీచకర్మా భవితుం త్వమర్హసి ప్రశాసితుం భూమిమిమాం త్వమర్హసి ।। 16
ఈ రోజు నువ్వు నా సేనాధిపతిగా, ఆయుధాలు ధరించి, జెండాలు, రథాలు, ఏనుగుల సేనను నడిపించాలి. నీచమైన పనికి నీవు తగవు. ఈ భూమిని పాలించడానికి నీవే యోగ్యుడు.
చతుర్థవర్ణోస్మ్యహముగ్రశాసన న వై వృణే త్వామహమీదృశం పదమ్। జాత్యాఽస్మి శూద్రో బలలేతి నామ్నా జిజీవిషుస్త్వద్విషయం సమాగతః ।। 17
ఘోర శాసకా! నేను నాలుగవ వర్ణానికి చెందినవాడిని. నీ దగ్గర ఇలాంటి పదవిని కోరడం లేదు. జన్మతోనే నేను శూద్రుడిని, పేరు బల్లవుడు. బతకాలని మాత్రమే నీ ప్రాంతానికి వచ్చాను.
యుధిష్ఠిరస్యాస్మి మహానసే పురా బభూవ సర్వప్రభురన్నపానదః। అథాపి మాముత్సృజసే మహీపతే వ్రజామ్యహం యావదితో యథాగతమ్ ।। 18
యుధిష్ఠిరుని ఇంట్లో నేను ఒకప్పుడు ప్రధాన వంటవాడిని, అన్నపానాలు అందించేవాడిని. రాజా! నువ్వు నన్ను వదిలేస్తే, నేను ఇక్కడికి వచ్చినట్టు తిరిగి వెళ్ళిపోతాను.
త్వమన్నసంస్కారవిధౌ ప్రశాధి మాం భవామి తేఽహం నరదేవ సూపకృత్ । బలేన తుల్యశ్చ న విద్యతే మయా నియుద్ధశీలోస్మి సదా హి పార్థివ ।। 19
రాజా! నువ్వు అన్నం తయారీలో నన్ను ఆదేశించు, నేను నీకు వంటవాడిని అవుతాను. బలంలో నాకు సమానుడు లేడు. నేను ఎప్పుడూ మల్లయుద్ధంలో నిపుణుడిని.
గజాంశ్చ సింహాంశ్చ సమేయివానహం సదా కరిష్యామి తవానఘ ప్రియమ్। న నీచకర్మా తవ మాదృశః ప్రభో బలస్య నేతాఽప్యబలో భవేదితి ।। 20
ఏనుగులు, సింహాలను కూడా నేను జయించాను. నిత్యం నీకు ఇష్టమైనది చేస్తాను. ప్రభూ! నాతోటి వాడికి నీచమైన పని తగదు. బలవంతుల నాయకుడైనా, బలహీనుడవుతాడని తెలుసు.
స్వకర్మతుష్టాశ్చ వయం నరాధిప ప్రశాధి మాం సూదపదే యదీచ్ఛసి। యే సన్తి మల్లా బలవీర్యసంమతాస్తానేవ యోత్స్యామి తవాభిహర్పయన్ ।। 21
రాజా! మేము మా పనిలో సంతృప్తిగా ఉన్నాము. నీవు కోరితే నన్ను వంటవాడిగా నియమించు. బలవంతులు, వీరులు అయిన మల్లయోధులతో పోటీ చేస్తాను.
తమేవముక్తే వచనే నరాధిపః ప్రత్యబ్రవీన్మత్స్యపతిః ప్రహృష్టవత్। సోహం న మన్యే తవ కర్మ తత్సమం సముద్రనేమిం పృథివీం త్వమర్హసి ।। 22
అతను ఇలా చెప్పిన తరువాత, మత్స్య రాజు ఆనందంగా ఇలా అన్నాడు: 'నీకు అలాంటి పని తగదని నేను భావించను. సముద్రపు అంచులా నీవు భూమిని పాలించడానికి యోగ్యవాడవు.'
త్రిలోకపాలో హి యథా విరాజసే తథాఽద్య మే విష్ణురివాతిరోచసే। యథా తు కామస్తవ తత్తథా కృతం మహానసే మే భవ మే పురస్కృతః । నరాశ్చ మే తత్ర మయా సదాఽర్చితా భవాద్య తేషామధిపో మయా కృతః ।। 23
మూడు లోకాలకు అధిపతి ఎలా ప్రకాశిస్తాడో, నువ్వు నేడు నాకు విష్ణువులా కనిపిస్తున్నావు. అయినా నీకు ఎలా కావాలో అలా చేస్తాను. నా వంటగదిలో నీవు ప్రధాన వంటవాడివిగా ఉండు. అక్కడ ఉన్న వారందరినీ నేను ఎప్పుడూ గౌరవించాను. నిన్ను వారి నాయకుడిగా నియమిస్తున్నాను.
తథా స భీమో విహితో మహానసే విరాటరాజస్య బభూవ వై ప్రియః। ఉవాస రాజన్న చ తం పృథగ్జనో బుబోధ తస్యానుచరశ్చ కశ్చన ।। 24
అలా భీముడు విరాట మహారాజు వంటగదిలో ప్రధాన వంటవాడిగా నియమితుడయ్యాడు. రాజుకు ప్రియుడయ్యాడు. అక్కడ నివసించాడు. ఎవ్వరూ అతన్ని గుర్తించలేదు, అతని సహాయకులు కూడా అనుమానం పెట్టలేదు.
అథాపరోఽదృశ్యత వర్ణవాన్యువా స్త్రీవేషధారీ సమలంకృతో భృశమ్। ప్రవాలచిత్రే ప్రవిముచ్య కుణ్డలే ఉభే చ కమ్బూ పరిపాతుకే తథా ।। 1
అప్పుడొక యువకుడు, రంగురంగుల అలంకారాలతో, స్త్రీ వేషంలో, మిక్కిలి అలంకృతుడై కనిపించాడు. పావలపు రంగు మెరిసే కుండలాలు ధరించి, రెండు చేతులకూ శంఖబంధాలు వేసుకున్నాడు.
కృష్ణే చ రక్తే చ నిబధ్య వాససీ శరీరవాఞ్శుక్రబృహస్పతిప్రభః। బహూంశ్చ దీర్ఘాంశ్చ వికీర్య మూర్ధజాన్మహాభుజో మత్తగజేన్ద్రవిక్రమః ।। 2
కృష్ణం, ఎరుపు రంగుల వస్త్రాలు ధరించి, శరీరం శుక్రుడు లేదా బృహస్పతి వంటి ప్రకాశంతో మెరిసిపోతూ, పొడవైన, దట్టమైన జుట్టును విడిచిపెట్టి, గొప్ప బాహుబలంతో, మత్తులో ఉన్న ఏనుగు నడకతో ముందుకు నడిచాడు.
క్లైబ్యేన వేషేణ న భతి భాతి చ గ్రహాభిపన్నో నభసీవ చన్ద్రమాః । గతేన చోర్వీ పరికమ్పయంస్తదా విరాటమాసాద్య సభాసమీపతః ।। 3
అయితే, అతను నపుంసక వేషంలో ఉన్నా, అలాంటి వేషం అతనికి తగినట్లు అనిపించలేదు; ఆకాశంలో గ్రహాలతో చుట్టుముట్టిన చంద్రుడు లాగా ప్రకాశించాడు. అతను నడుస్తూ భూమిని కంపించించినట్టు కనిపించాడు. అప్పుడు అతను విరాటుని సభ దగ్గరకు చేరాడు.
తం ప్రేక్ష్య రాజోపగతం సభాతలే వ్యాజాప్రతిచ్ఛన్నమమిత్రమర్దనమ్ । విరాజమానం సురరాజవర్చసం సుతం సురేన్ద్రస్య గజేన్ద్రవిక్రమమ్ ।। 4
అతడిని సభలోకి వస్తూ చూసిన రాజు, వేషంతో దాగి ఉన్నా, నిజంగా శత్రువులను జయించగలవాడని, దేవేంద్రుని వంటి కాంతితో మెరిసిపోతూ, ఇంద్రుని కుమారుడిగా, ఏనుగు బలంతో ఉన్నవాడిగా గుర్తించాడు.
సర్వానపృచ్ఛచ్చ సమీపచారిణః కుతోఽయమాయాతి న మే పురా శ్రుతః। న చైనమూచుర్విదితం నరాస్తదా సవిస్మయం వాక్యమిదం నృపోఽబ్రవీత్ ।। 5
రాజు పక్కన ఉన్న వారందరినీ అడిగాడు: 'ఈ మనిషి ఎవరు? ఇంతకు ముందు ఇతని గురించి నేను ఎప్పుడూ వినలేదు.' అక్కడ ఉన్నవారు ఎవ్వరూ అతనెవరో చెప్పలేకపోయారు. రాజు ఆశ్చర్యంతో ఇలా అన్నాడు.
గజేన్ద్రలీలో మృగరాజగామీ వృషేక్షణో దేవసుతోగ్రతేజాః। పీనాంసబాహుః కనకావదాతః కోఽయం నరో మే నగరం ప్రవిష్టః ।। 6
ఏనుగు నడక, సింహం అడుగు, ఎద్దు కన్నులు, దివ్య కాంతి, విస్తారమైన భుజాలు, బంగారం లాంటి మెరుపుతో ఉన్న ఈ మనిషి ఎవరు? ఇతను నా నగరంలోకి ప్రవేశించినవాడు ఎవరు?
కిమేష దేవేన్ద్రసుతః కిమేష బ్రహ్మాత్మజో వా కిమయం స్వయంభూః। ఉమాసుతో వైశ్రవణాత్మజో వా ప్రేక్ష్యైనమాసీదితి మే వితర్కః ।। 7
ఇతను దేవేంద్రుని కుమారుడా? లేక బ్రహ్మ కుమారుడా? లేక స్వయంభువుడా? ఉమాదేవి కుమారుడా? లేక వైశ్రవణుని కుమారుడా? ఇతడిని చూస్తే నాకు ఇలాంటి అనుమానాలే వస్తున్నాయి.
సభామతిక్రమ్య స వాసవోపమో నిరీక్షమాణో బహుభిః సభాగతైః। స తత్ర రాజనమమిత్రహాఽబ్రవీద్బృహన్నలాహం నరదేవ నర్తకీ ।। 8
అతను సభను దాటి, ఇంద్రుని వంటి మహిమతో, అక్కడ ఉన్నవారు అందరూ చూస్తుండగా, రాజుని దగ్గరకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు: 'నరదేవా! నేను బృహన్నల, నర్తకి.'
వేణీం ప్రకుర్యాం రుచిరే చ కుణ్డలే గ్రథే స్రజః ప్రావరణాని సంహరే। స్నానం చరేయం విమృజే చ దర్పణం విశేషకేష్వేవ చ కౌశలం మమ ।। 9
నేను జుట్టు చంపులు వేయగలను, అందమైన కుండలాలు ధరించగలను, పువ్వులతో హారాలు అల్లగలను, వస్త్రాలు అమర్చగలను; స్నానం చేయగలను, అద్దాన్ని మెరిపించగలను, అలంకరణలో నాకు మంచి నైపుణ్యం ఉంది.
క్లీబేషు బాలేషు జనేషు నర్తనే శిక్షాప్రదానేషు చ యోగ్యతా మమ। కరోమి వేణీషు చ పుష్పపూరకం న మే స్త్రియః కర్మణి కౌశలాధికాః ।। 10
నపుంసకులు, పిల్లలు, ఇతరుల మధ్య నాట్యం నేర్పడంలో నాకు మంచి నైపుణ్యం ఉంది. జుట్టు చంపుల్లో పువ్వులు పెట్టడంలో నేనెంతైనా చేయగలను. మహిళల పనిలో నన్ను మించేవారు లేరు.
ఇత్యర్జునస్తం నరదేవమోజసా విజ్ఞాప్య తస్థౌ విధినాఽఽత్మనః క్రియామ్। తమబ్రవీత్ప్రాంశుముదీక్ష్య విస్మితో విరాటరాజోపసృతం మహాయశాః ।। 11
అర్జునుడు తన శక్తిని రాజుకు వివరించి, విధిగా నిలబడ్డాడు. అప్పుడు మహాప్రతిష్ఠ కలిగిన విరాటుడు, ఆశ్చర్యంతో అతడిని చూస్తూ ఇలా అన్నాడు.
నార్హస్తు వేషోఽయమనూర్జితస్తే నాపుంస్త్వమర్హం నరదేవసింహ । తవైవ వేషః శుభవేషభూషణైర్విభూషితో భూతపతేరివ ప్రభో ।। 12
ఈ వేషం నీకు తగదు, నరసింహా! నపుంసకత్వం నీకు సరిగ్గా అనిపించదు. మంగళకరమైన అలంకారాలతో నీవు భూతపతిలా మెరిసిపోతున్నావు.
విభాతి భానోరివ రశ్మిమాలినో ఘనావరుద్ధే గగనే ఘనైరివ। ధనుర్హి మన్యే తవ శోభయేద్భుజౌ తథాహి పీనావతిమాత్రమాయతౌ ।। 13
మేఘాలతో ఆకాశం కమ్మినా, కిరణాలతో ప్రకాశించే సూర్యుడు లాగా నీవు మెరిసిపోతున్నావు. నీ బలమైన, పొడవైన భుజాలకు విల్లు ఎంతో బాగుంటుంది.
ప్రగృహ్య చాపం త్వనురూపమాత్మనో రక్షస్వ దేశం పురమద్య సుస్థిరః। పుత్రేణ తుల్యో భవ మే బృహన్నలే వృద్ధోస్మి విత్తం ప్రతిపాదయామి తే ।। 14
నీకు తగిన విల్లు పట్టుకుని, ఈ దేశాన్ని, ఈ పట్టణాన్ని ధైర్యంగా రక్షించు. బృహన్నల, నీవు నాకు కుమారుడివిగా ఉండు. నేను వృద్ధుడిని, నీకు ధనం ఇస్తాను.
త్వం రక్ష మే సర్వమిదం పురం ప్రభో న షణ్డతాం కాంచన లక్షయామి తే। ప్రశాధి మత్స్యాంస్తరసా వివర్ధయన్దదామి రాజ్యం తవ సత్యవాగహమ్ ।। 15
ప్రభూ! నా నగరాన్ని నీవు రక్షించు. నీలో నపుంసకత్వం ఏమాత్రం కనిపించదు. మత్స్యులను పాలించు, వారి అభివృద్ధిని వేగంగా పెంచు. నేను నిజాయితీగా మాటిచ్చి, రాజ్యాన్ని నీకిస్తాను.