ఏవం స లబ్ధ్వా నృపతిః సమాగమం విరాటరాజేన నరర్షభస్తదా। ఉవాస వీరః పరమార్చితః సుఖీ న చాస్య కశ్చిచ్చరితం బుబోధ తత్ ।। 54
అలా రాజుని సన్నిధిని పొందిన యుధిష్ఠిరుడు, విరాటుని దగ్గర అత్యంత గౌరవంతో సుఖంగా నివసించాడు. అతని అసలు స్వరూపాన్ని ఎవ్వరూ గుర్తించలేకపోయారు.
అథాపరస్యాం దిశి భీమదర్శనో వృకోదరోఽదృశ్యత సింహవిక్రమః। అసిప్రవేకే ప్రతిముచ్య శాణితే ఖజాం చ దర్వీ చ కరేణ ధారయన్ ।। 1
ఇంతలో, మరో దిశగా, భీముడు—పెద్ద పొట్టతో, సింహంలా అడుగులు వేసుకుంటూ—తన ప్రక్కన పదునైన ఖడ్గాన్ని, చేతిలో పెద్ద చెంబును పట్టుకుని కనిపించాడు.
త్వచం చ గోచర్మమయీం సుమర్దితాం సముక్షితాం పానకరాగషాడవైః । కిలాసమాలమ్బ్య కరేణ చాయసం సశృఙ్గిబేరార్ద్రకభూస్తృణాఙ్కురమ్ ।। 2
అతను బాగా మెత్తబడిన, పానీయాల ముద్దలతో రంగు పులమబడిన, గొర్రె చర్మాన్ని మోస్తూ, చేతిలో ఇనుప దండం, అల్లం, తాజా గడ్డి, మొక్కల మొగ్గలు పట్టుకుని ఉన్నాడు.
గమ్భీరరూపః పరమేణ తేజసా రవిర్యథా లోకమిమం ప్రకాశయన్। స కృష్ణవాసా గిరిరాజసారవాన్ స మత్స్యరాజం సముపేత్య తస్థివాన్ ।। 3
గంభీరమైన రూపంతో, అపారమైన తేజస్సుతో, ఈ లోకాన్ని సూర్యుడు వెలిగించినట్టు ప్రకాశిస్తూ, నల్ల దుస్తులు ధరించి, కొండలాంటి భుజాలతో మత్స్యరాజు ఎదుటకు వచ్చి నిలబడ్డాడు.
సభాగతో వారణయూథపోపమస్తమిస్రహా రాత్రిమివావభాసయన్। సహస్రనేత్రావరజాన్తకోపమస్త్రిలోకపాలాధిపతిర్యథా హరిః ।। 4
సభలోకి ప్రవేశించిన అతను, ఏనుగుల మందలో నాయకుడిలా, రాత్రి చీకటిని తొలగించే వెలుగులా, సహస్రనేత్రుడి తమ్ముడు, మూడు లోకాలకు అధిపతి అయిన హరివంటి రూపంలో కనిపించాడు.
తమావ్రజన్తం గజయూథపోపమం నిరీక్షమాణో నవసూర్యవర్చసమ్। భయాత్సముద్విగ్నవిపణ్ణచేతనో దిశశ్చ సర్వాః ప్రసమీక్ష్య చాసకృత్ ।। 5
ఆయన దగ్గరకు వస్తున్న భీముడిని, కొత్తగా ఉదయించిన సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ, ఏనుగు నాయకుడిలా చూస్తూ, రాజు భయంతో మనసు కలవరపడి, మళ్లీ మళ్లీ చుట్టూ అన్ని దిశలవైపు చూశాడు.
తమేకవస్త్రం పరసైన్యవారణం సభాఽవిదూరాన్నృపతిర్నృపాత్మజమ్। సమీక్ష్య వైక్లబ్యముపేయివాఞ్శనైర్జనాశ్చ భీతాః పరిసర్పిరే భృశమ్ ।। 6
ఒక్క వస్త్రంలో, శత్రు సంహారశక్తి కలిగిన ఆ యువరాజును సభకు దగ్గరగా చూస్తూ, రాజు మనసులో కలవరపడ్డాడు. ప్రజలు కూడా భయంతో చుట్టూ చెల్లాచెదురయ్యారు.
అథాబ్రవీన్మాత్స్యపతిః సభాగతాన్ భృశాతురోష్ణం పరినిశ్వసన్నివ । కోఽయం యువా వారణరాజసన్నిభః సభామభిప్రైతి హి మామికామిమామ్ ।। 7
అప్పుడు మత్స్యరాజు, తీవ్ర ఆందోళనతో, వేడిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, సభలో ఉన్నవారిని అడిగాడు: 'ఈ యువకుడు ఎవరు? ఏనుగు నాయకుడిలా కనిపిస్తూ, నా సభ వైపు వస్తున్నాడు?'
కో వా విజానాతి పురాఽస్య దర్శనం మృగేన్ద్రశార్దూలగతిం హి మామకః। వ్యూఢాన్తరాంసో మృగరాడివోత్కటో య ఏష దివ్యః పురుషః ప్రకాశతే ।। 8
ఈ మనిషిని ఇంతకు ముందు ఎప్పుడు చూశామో ఎవరికీ తెలియదు. సింహం లేదా పులి నడకలా, మా మనిషి ఇక్కడ నిలబడి ఉన్నాడు. అతని భుజాలు పెద్ద జంతువులవంటి వొంపుతో ఉన్నాయి. ఈ ప్రకాశవంతుడు మన ముందుకు వచ్చాడు.
రాజశ్రియా హ్యేష విభాతి రాజవద్విరోచతే రుక్మగిరిప్రభోపమః। నాక్షత్రియో నూనమయం భవిష్యతి సహస్రనేత్రప్రతిమస్తథా హ్యసౌ ।। 9
ఈయన రాజసౌభాగ్యంతో మెరిసిపోతున్నాడు. రాజులా వెలుగుతో, బంగారు కొండలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఇతను సామాన్యుడు కాడని నిశ్చయంగా అనిపిస్తోంది. ఇతను వెయ్యి కళ్ళున్న దేవుడిలా కనిపిస్తున్నాడు.
రూపేణ యశ్చాప్రతిమో హ్యయం మహాన్మహీమిమాం శత్రః ఇవాభిపాలయేత్। నాభూమిపోఽయం హి రతిర్మమేతి చ చ్యుతః సమృద్ధ్యా నభసీవ నాహుషః ।। 10
రూపంలో ఎవ్వరితోనూ పోల్చలేని ఈ మహాత్ముడు, శత్రువులా భూమిని కాపాడగలడు. ఇతను రాజు కాదు, నాకు ఇతనిలో ఆనందం లేదు. ఇతను నభసిలో నుండి పడిపోయిన నాహుషుడిలా ఐశ్వర్యాన్ని కోల్పోయాడు.
వితర్కమాణస్య చ తస్య పాణ్డవః సభామతిక్రమ్య వృకోదరోఽబ్రవీత్। జయేతి రాజానమభిప్రమోదయన్సుఖేన సభ్యం చ సభాగతం జనమ్ ।। 11
రాజు ఇలా ఆలోచిస్తున్నప్పుడు, వృకోదరుడు సభలోకి వచ్చి, ఆనందంగా 'జయము!' అని పలికాడు. రాజును, సభలో ఉన్న వారందరినీ సంతోషపరిచాడు.
తతో నృపం వాక్యమువాచ పాణ్డవో యథాఽనుపూర్వ్యాత్కృపయాన్వితోత్తరమ్। త్వాం జీవితుం శత్రుహన్నాగతోఽహం త్వమేవ లోకే పరమో హి సంశ్రయః ।। 12
అప్పుడు పాండవుడు రాజుతో క్రమంగా, కరుణతో ఇలా అన్నాడు: 'శత్రువులను సంహరించేవాడా! నీవు బతకాలని నేను వచ్చాను. ఈ లోకంలో నీవే నాకు పరమాశ్రయం.'
నరేన్ద్ర శూద్రోస్మి చతుర్థవర్ణభాగ్గురూపదేశాత్పరిచారకర్మకృత్। జానామి సూపాంశ్చ రసాంశ్చ సంస్కృతాన్మాంసాన్యపూపాంశ్చ పచామి శోభనాన్ । రాగప్రకారాశ్చ బహూన్ఫలాశ్రయాన్మహానసే మే న సమోస్తి సూపకృత్ ।। 13
నరేంద్రా! నేను నాలుగవ వర్ణానికి చెందిన శూద్రుడిని. గురువుల ఉపదేశం ప్రకారం సేవా పనులు చేస్తాను. పులుసులు, రసాలు, మాంసం, అపూపాలు అన్నీ రుచిగా తయారు చేయగలను. పండ్లతో చేసే వంటల్లో కూడా నాకెవరూ సరిపోలేరు. వంటగదిలో నన్ను మించేవాడు లేడు.
తమబ్రవీన్మత్స్యపతిః ప్రహృష్టవత్ప్రియం ప్రగల్భం మధురం వినీతవత్। న శూద్రతాం కాంచన లక్షయామి తే కుబేరచన్ద్రేన్ద్రదివాకరప్రభ ।। 14
అప్పుడు మత్స్య రాజు ఆనందంగా, మధురంగా, వినయంగా ఇలా అన్నాడు: 'నీలో శూద్ర లక్షణాలు ఏమాత్రం కనిపించవు. నీవు కుబేరుడు, చంద్రుడు, ఇంద్రుడు, సూర్యుడు లాంటి ప్రకాశంతో ఉన్నావు.'
హుతాశనాశీవిషతుల్యతేజసో న కర్మ తే యోగ్యమిదం మహానసే । న సూపకారో భవితుం త్వమర్హసి సుపర్ణగన్ధర్వమహోరగోపమ ।। 15
నీ తేజస్సు అగ్నికి లేదా విషసర్పానికి సమానం. ఇలాంటి వాడికి వంటగదిలో పని తగదు. సుపర్ణుడు, గంధర్వుడు, మహానాగుడు లాంటి నీవు వంటవాడు కావడం సరికాదు.
అనీకకర్ణాగ్రధరో ధ్వజీ రథీ భవాద్య మే వారణవాహినీపతిః। న నీచకర్మా భవితుం త్వమర్హసి ప్రశాసితుం భూమిమిమాం త్వమర్హసి ।। 16
ఈ రోజు నువ్వు నా సేనాధిపతిగా, ఆయుధాలు ధరించి, జెండాలు, రథాలు, ఏనుగుల సేనను నడిపించాలి. నీచమైన పనికి నీవు తగవు. ఈ భూమిని పాలించడానికి నీవే యోగ్యుడు.
చతుర్థవర్ణోస్మ్యహముగ్రశాసన న వై వృణే త్వామహమీదృశం పదమ్। జాత్యాఽస్మి శూద్రో బలలేతి నామ్నా జిజీవిషుస్త్వద్విషయం సమాగతః ।। 17
ఘోర శాసకా! నేను నాలుగవ వర్ణానికి చెందినవాడిని. నీ దగ్గర ఇలాంటి పదవిని కోరడం లేదు. జన్మతోనే నేను శూద్రుడిని, పేరు బల్లవుడు. బతకాలని మాత్రమే నీ ప్రాంతానికి వచ్చాను.
యుధిష్ఠిరస్యాస్మి మహానసే పురా బభూవ సర్వప్రభురన్నపానదః। అథాపి మాముత్సృజసే మహీపతే వ్రజామ్యహం యావదితో యథాగతమ్ ।। 18
యుధిష్ఠిరుని ఇంట్లో నేను ఒకప్పుడు ప్రధాన వంటవాడిని, అన్నపానాలు అందించేవాడిని. రాజా! నువ్వు నన్ను వదిలేస్తే, నేను ఇక్కడికి వచ్చినట్టు తిరిగి వెళ్ళిపోతాను.
త్వమన్నసంస్కారవిధౌ ప్రశాధి మాం భవామి తేఽహం నరదేవ సూపకృత్ । బలేన తుల్యశ్చ న విద్యతే మయా నియుద్ధశీలోస్మి సదా హి పార్థివ ।। 19
రాజా! నువ్వు అన్నం తయారీలో నన్ను ఆదేశించు, నేను నీకు వంటవాడిని అవుతాను. బలంలో నాకు సమానుడు లేడు. నేను ఎప్పుడూ మల్లయుద్ధంలో నిపుణుడిని.
గజాంశ్చ సింహాంశ్చ సమేయివానహం సదా కరిష్యామి తవానఘ ప్రియమ్। న నీచకర్మా తవ మాదృశః ప్రభో బలస్య నేతాఽప్యబలో భవేదితి ।। 20
ఏనుగులు, సింహాలను కూడా నేను జయించాను. నిత్యం నీకు ఇష్టమైనది చేస్తాను. ప్రభూ! నాతోటి వాడికి నీచమైన పని తగదు. బలవంతుల నాయకుడైనా, బలహీనుడవుతాడని తెలుసు.
స్వకర్మతుష్టాశ్చ వయం నరాధిప ప్రశాధి మాం సూదపదే యదీచ్ఛసి। యే సన్తి మల్లా బలవీర్యసంమతాస్తానేవ యోత్స్యామి తవాభిహర్పయన్ ।। 21
రాజా! మేము మా పనిలో సంతృప్తిగా ఉన్నాము. నీవు కోరితే నన్ను వంటవాడిగా నియమించు. బలవంతులు, వీరులు అయిన మల్లయోధులతో పోటీ చేస్తాను.
తమేవముక్తే వచనే నరాధిపః ప్రత్యబ్రవీన్మత్స్యపతిః ప్రహృష్టవత్। సోహం న మన్యే తవ కర్మ తత్సమం సముద్రనేమిం పృథివీం త్వమర్హసి ।। 22
అతను ఇలా చెప్పిన తరువాత, మత్స్య రాజు ఆనందంగా ఇలా అన్నాడు: 'నీకు అలాంటి పని తగదని నేను భావించను. సముద్రపు అంచులా నీవు భూమిని పాలించడానికి యోగ్యవాడవు.'
త్రిలోకపాలో హి యథా విరాజసే తథాఽద్య మే విష్ణురివాతిరోచసే। యథా తు కామస్తవ తత్తథా కృతం మహానసే మే భవ మే పురస్కృతః । నరాశ్చ మే తత్ర మయా సదాఽర్చితా భవాద్య తేషామధిపో మయా కృతః ।। 23
మూడు లోకాలకు అధిపతి ఎలా ప్రకాశిస్తాడో, నువ్వు నేడు నాకు విష్ణువులా కనిపిస్తున్నావు. అయినా నీకు ఎలా కావాలో అలా చేస్తాను. నా వంటగదిలో నీవు ప్రధాన వంటవాడివిగా ఉండు. అక్కడ ఉన్న వారందరినీ నేను ఎప్పుడూ గౌరవించాను. నిన్ను వారి నాయకుడిగా నియమిస్తున్నాను.
తథా స భీమో విహితో మహానసే విరాటరాజస్య బభూవ వై ప్రియః। ఉవాస రాజన్న చ తం పృథగ్జనో బుబోధ తస్యానుచరశ్చ కశ్చన ।। 24
అలా భీముడు విరాట మహారాజు వంటగదిలో ప్రధాన వంటవాడిగా నియమితుడయ్యాడు. రాజుకు ప్రియుడయ్యాడు. అక్కడ నివసించాడు. ఎవ్వరూ అతన్ని గుర్తించలేదు, అతని సహాయకులు కూడా అనుమానం పెట్టలేదు.
అథాపరోఽదృశ్యత వర్ణవాన్యువా స్త్రీవేషధారీ సమలంకృతో భృశమ్। ప్రవాలచిత్రే ప్రవిముచ్య కుణ్డలే ఉభే చ కమ్బూ పరిపాతుకే తథా ।। 1
అప్పుడొక యువకుడు, రంగురంగుల అలంకారాలతో, స్త్రీ వేషంలో, మిక్కిలి అలంకృతుడై కనిపించాడు. పావలపు రంగు మెరిసే కుండలాలు ధరించి, రెండు చేతులకూ శంఖబంధాలు వేసుకున్నాడు.
కృష్ణే చ రక్తే చ నిబధ్య వాససీ శరీరవాఞ్శుక్రబృహస్పతిప్రభః। బహూంశ్చ దీర్ఘాంశ్చ వికీర్య మూర్ధజాన్మహాభుజో మత్తగజేన్ద్రవిక్రమః ।। 2
కృష్ణం, ఎరుపు రంగుల వస్త్రాలు ధరించి, శరీరం శుక్రుడు లేదా బృహస్పతి వంటి ప్రకాశంతో మెరిసిపోతూ, పొడవైన, దట్టమైన జుట్టును విడిచిపెట్టి, గొప్ప బాహుబలంతో, మత్తులో ఉన్న ఏనుగు నడకతో ముందుకు నడిచాడు.
క్లైబ్యేన వేషేణ న భతి భాతి చ గ్రహాభిపన్నో నభసీవ చన్ద్రమాః । గతేన చోర్వీ పరికమ్పయంస్తదా విరాటమాసాద్య సభాసమీపతః ।। 3
అయితే, అతను నపుంసక వేషంలో ఉన్నా, అలాంటి వేషం అతనికి తగినట్లు అనిపించలేదు; ఆకాశంలో గ్రహాలతో చుట్టుముట్టిన చంద్రుడు లాగా ప్రకాశించాడు. అతను నడుస్తూ భూమిని కంపించించినట్టు కనిపించాడు. అప్పుడు అతను విరాటుని సభ దగ్గరకు చేరాడు.
తం ప్రేక్ష్య రాజోపగతం సభాతలే వ్యాజాప్రతిచ్ఛన్నమమిత్రమర్దనమ్ । విరాజమానం సురరాజవర్చసం సుతం సురేన్ద్రస్య గజేన్ద్రవిక్రమమ్ ।। 4
అతడిని సభలోకి వస్తూ చూసిన రాజు, వేషంతో దాగి ఉన్నా, నిజంగా శత్రువులను జయించగలవాడని, దేవేంద్రుని వంటి కాంతితో మెరిసిపోతూ, ఇంద్రుని కుమారుడిగా, ఏనుగు బలంతో ఉన్నవాడిగా గుర్తించాడు.
సర్వానపృచ్ఛచ్చ సమీపచారిణః కుతోఽయమాయాతి న మే పురా శ్రుతః। న చైనమూచుర్విదితం నరాస్తదా సవిస్మయం వాక్యమిదం నృపోఽబ్రవీత్ ।। 5
రాజు పక్కన ఉన్న వారందరినీ అడిగాడు: 'ఈ మనిషి ఎవరు? ఇంతకు ముందు ఇతని గురించి నేను ఎప్పుడూ వినలేదు.' అక్కడ ఉన్నవారు ఎవ్వరూ అతనెవరో చెప్పలేకపోయారు. రాజు ఆశ్చర్యంతో ఇలా అన్నాడు.