తేనైవముక్తే వచనే నరాధిపః కృతాఞ్జలిః ప్రవ్రజితం విలోక్య చ । అథాబ్రవీద్ధృష్టమనాః శుభాక్షరం మనోనుగం సర్వసభాగతం వచః ।। 44
అలా ఆ మాటలు వినిపించిన వెంటనే, రాజు చేతులు జోడించి ఆ తపస్సు చేసినవారిని చూశాడు. హృదయం ఆనందంతో నిండిపోయి, అందరికీ అనుకూలంగా, మధురంగా, శుభంగా ఉండే మాటలు పలికాడు.
దదామి తే హన్త వరం యదీప్సితం ప్రశాధి మత్స్యాన్యది మన్యతే భవాన్। ప్రియా హి ధూర్తా మమ చాక్షకోవిదాస్త్వం చాపి దేవో మమ రాజ్యమర్హసి ।। 45
నీకు కావలసిన వరం ఏదైనా ఇస్తాను. నీవు కోరుకుంటే ఈ మత్స్య రాజ్యాన్ని పాలించు. నాకు బహుళ ప్రియమైన పందెం ఆడే వారు, కళ్లలో చతురత ఉన్నవారు ఎంతో ఇష్టమైనవారు. నీవు కూడా నా రాజ్యానికి అర్హుడవు.
సమానయానాసనవస్త్రభోజనం ప్రభ్రూతమాల్యాభరణానులేపనమ్। స సార్వభౌమోపమ సర్వదాఽర్హసి ప్రియం హి మన్యే తవ నిత్యదర్శనమ్ ।। 46
నీకు అవసరమైన ఆసనాలు, వస్త్రాలు, భోజనం, పుష్పమాలలు, ఆభరణాలు, అంగరాగాలు అన్నీ సమృద్ధిగా తెప్పించండి. నీవు ఎప్పుడూ సమస్త భూమండలాధిపతిలా గౌరవించబడతావు. నిన్ను ఎప్పుడూ చూడడమే నాకు ఎంతో ఆనందంగా ఉంటుంది.
యే త్వాఽభిధావేయురనర్థపీడితా ద్విజాతిముఖ్యా యది వేతరే జనాః। సర్వాణి కార్యాణ్యహమర్థితస్త్వయా తేషాం కరిష్యామి న మేఽత్ర సంశయః ।। 47
బాధలు పడుతున్న బ్రాహ్మణులు లేదా ఇతరులు నిన్ను ఆశ్రయించి ఏదైనా పని కోరితే, నీవు అడిగిన ప్రతీ పని నేను చేస్తాను. దీనిలో నీవు ఎలాంటి సందేహం పెట్టుకోకూడదు.
మమాన్తికే యశ్చ తవాప్రియం చరేత్ప్రవాసయే తం పరిచిన్త్య మానవమ్ । యచ్చాపి కించిద్వసు విద్యతే మమ ప్రభుర్భవాంస్తస్య వశీ వసేహ చ ।। 48
నా సమక్షంలో ఎవరు నీవు ఇష్టపడని పనులు చేస్తే, వారికి తగిన శిక్ష విధించి, వారిని పంపిస్తాను. నాకు ఉన్న ధనం అంతా నీ అధీనంలో ఉంటుంది. ఇక్కడే ఉండి, నీ ఇష్టానుసారం పాలించు.
అతోఽభిలాషః పరమో న విద్యతే న మే జితం కించన ధారయే ధనమ్। న భోజనం కించన సంస్పృశేయం హవిష్యభోజీ నిశి చ క్షితీశయః ।। 49
ఇవి కాకుండా నాకు ఇంకేమీ పెద్ద కోరిక లేదు. నేను ఎలాంటి గెలిచిన ధనం కూడా ఉంచుకోను. నేను సాధారణ భోజనం కూడా తినను. యజ్ఞంలో ఇచ్చే హవిస్సే నాకు ఆహారం. రాత్రిపూట నేలపైనే పడుకుంటాను.
వ్రతోపదేశాత్సమయో హి నైష్ఠికో న క్రోధితవ్యం నరదేవ కస్యచిత్। ఏవంప్రతిజ్ఞస్య మమేహ భూపతే నివాసబుద్ధిర్భవితా తు నాన్యథా ।। 50
వ్రత నియమాల ప్రకారం, ఎవరి మీదా కోపపడకూడదు అని నాకు బోధించబడింది. రాజా! నేను ఇలా ప్రతిజ్ఞ చేసినవాడిని. ఇక్కడే నివసించాలనే నా సంకల్పం. వేరే మార్గం లేదు.
ఏవం వరం మాత్స్య వృణే ప్రదాపితం కృతి భవిష్యామి వరేణ తేఽనఘ ।। 51
మత్స్యరాజా! నీవిచ్చిన వరాన్ని నేను అంగీకరిస్తున్నాను. నీ కోరిక ప్రకారం నేను ప్రవర్తిస్తాను.
ఏవం తు రాజ్ఞః ప్రథమః సమాగమో బభూవ మాత్స్యస్య యుధిష్ఠిరస్య చ। విరాటరాజస్య హి తేన సఙ్గమో బభూవ విష్ణోరివ వజ్రపాణినా ।। 52
ఇలా మత్స్యరాజు, యుధిష్ఠిరుడు ఇద్దరి మధ్య మొదటి కలయిక జరిగింది. విరాటుడు, యుధిష్ఠిరునితో కలిసిన ఆ సందర్భం విష్ణువు, వజ్రాయుధుడితో కలిసినట్లుగా మహిమాన్వితంగా జరిగింది.
తమాసనస్థం ప్రియరూపదర్శనం నిరీక్షమాణో న తతర్ప భూమిపః। సభాం చ తాం ప్రజ్వలయన్యుధిష్ఠిరః శ్రియా యథా శక్రఇవ త్రివిష్టపమ్ ।। 53
ఆసనంలో కూర్చొని ఉన్న యుధిష్ఠిరుని రాజు ఎంత చూసినా తృప్తి పడలేకపోయాడు. యుధిష్ఠిరుడు తన తేజస్సుతో ఆ సభను ప్రకాశింపజేశాడు. అది ఇంద్రుడు స్వర్గాన్ని వెలిగించడంలా కనిపించింది.
ఏవం స లబ్ధ్వా నృపతిః సమాగమం విరాటరాజేన నరర్షభస్తదా। ఉవాస వీరః పరమార్చితః సుఖీ న చాస్య కశ్చిచ్చరితం బుబోధ తత్ ।। 54
అలా రాజుని సన్నిధిని పొందిన యుధిష్ఠిరుడు, విరాటుని దగ్గర అత్యంత గౌరవంతో సుఖంగా నివసించాడు. అతని అసలు స్వరూపాన్ని ఎవ్వరూ గుర్తించలేకపోయారు.
అథాపరస్యాం దిశి భీమదర్శనో వృకోదరోఽదృశ్యత సింహవిక్రమః। అసిప్రవేకే ప్రతిముచ్య శాణితే ఖజాం చ దర్వీ చ కరేణ ధారయన్ ।। 1
ఇంతలో, మరో దిశగా, భీముడు—పెద్ద పొట్టతో, సింహంలా అడుగులు వేసుకుంటూ—తన ప్రక్కన పదునైన ఖడ్గాన్ని, చేతిలో పెద్ద చెంబును పట్టుకుని కనిపించాడు.
త్వచం చ గోచర్మమయీం సుమర్దితాం సముక్షితాం పానకరాగషాడవైః । కిలాసమాలమ్బ్య కరేణ చాయసం సశృఙ్గిబేరార్ద్రకభూస్తృణాఙ్కురమ్ ।। 2
అతను బాగా మెత్తబడిన, పానీయాల ముద్దలతో రంగు పులమబడిన, గొర్రె చర్మాన్ని మోస్తూ, చేతిలో ఇనుప దండం, అల్లం, తాజా గడ్డి, మొక్కల మొగ్గలు పట్టుకుని ఉన్నాడు.
గమ్భీరరూపః పరమేణ తేజసా రవిర్యథా లోకమిమం ప్రకాశయన్। స కృష్ణవాసా గిరిరాజసారవాన్ స మత్స్యరాజం సముపేత్య తస్థివాన్ ।। 3
గంభీరమైన రూపంతో, అపారమైన తేజస్సుతో, ఈ లోకాన్ని సూర్యుడు వెలిగించినట్టు ప్రకాశిస్తూ, నల్ల దుస్తులు ధరించి, కొండలాంటి భుజాలతో మత్స్యరాజు ఎదుటకు వచ్చి నిలబడ్డాడు.
సభాగతో వారణయూథపోపమస్తమిస్రహా రాత్రిమివావభాసయన్। సహస్రనేత్రావరజాన్తకోపమస్త్రిలోకపాలాధిపతిర్యథా హరిః ।। 4
సభలోకి ప్రవేశించిన అతను, ఏనుగుల మందలో నాయకుడిలా, రాత్రి చీకటిని తొలగించే వెలుగులా, సహస్రనేత్రుడి తమ్ముడు, మూడు లోకాలకు అధిపతి అయిన హరివంటి రూపంలో కనిపించాడు.
తమావ్రజన్తం గజయూథపోపమం నిరీక్షమాణో నవసూర్యవర్చసమ్। భయాత్సముద్విగ్నవిపణ్ణచేతనో దిశశ్చ సర్వాః ప్రసమీక్ష్య చాసకృత్ ।। 5
ఆయన దగ్గరకు వస్తున్న భీముడిని, కొత్తగా ఉదయించిన సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ, ఏనుగు నాయకుడిలా చూస్తూ, రాజు భయంతో మనసు కలవరపడి, మళ్లీ మళ్లీ చుట్టూ అన్ని దిశలవైపు చూశాడు.
తమేకవస్త్రం పరసైన్యవారణం సభాఽవిదూరాన్నృపతిర్నృపాత్మజమ్। సమీక్ష్య వైక్లబ్యముపేయివాఞ్శనైర్జనాశ్చ భీతాః పరిసర్పిరే భృశమ్ ।। 6
ఒక్క వస్త్రంలో, శత్రు సంహారశక్తి కలిగిన ఆ యువరాజును సభకు దగ్గరగా చూస్తూ, రాజు మనసులో కలవరపడ్డాడు. ప్రజలు కూడా భయంతో చుట్టూ చెల్లాచెదురయ్యారు.
అథాబ్రవీన్మాత్స్యపతిః సభాగతాన్ భృశాతురోష్ణం పరినిశ్వసన్నివ । కోఽయం యువా వారణరాజసన్నిభః సభామభిప్రైతి హి మామికామిమామ్ ।। 7
అప్పుడు మత్స్యరాజు, తీవ్ర ఆందోళనతో, వేడిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, సభలో ఉన్నవారిని అడిగాడు: 'ఈ యువకుడు ఎవరు? ఏనుగు నాయకుడిలా కనిపిస్తూ, నా సభ వైపు వస్తున్నాడు?'
కో వా విజానాతి పురాఽస్య దర్శనం మృగేన్ద్రశార్దూలగతిం హి మామకః। వ్యూఢాన్తరాంసో మృగరాడివోత్కటో య ఏష దివ్యః పురుషః ప్రకాశతే ।। 8
ఈ మనిషిని ఇంతకు ముందు ఎప్పుడు చూశామో ఎవరికీ తెలియదు. సింహం లేదా పులి నడకలా, మా మనిషి ఇక్కడ నిలబడి ఉన్నాడు. అతని భుజాలు పెద్ద జంతువులవంటి వొంపుతో ఉన్నాయి. ఈ ప్రకాశవంతుడు మన ముందుకు వచ్చాడు.
రాజశ్రియా హ్యేష విభాతి రాజవద్విరోచతే రుక్మగిరిప్రభోపమః। నాక్షత్రియో నూనమయం భవిష్యతి సహస్రనేత్రప్రతిమస్తథా హ్యసౌ ।। 9
ఈయన రాజసౌభాగ్యంతో మెరిసిపోతున్నాడు. రాజులా వెలుగుతో, బంగారు కొండలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఇతను సామాన్యుడు కాడని నిశ్చయంగా అనిపిస్తోంది. ఇతను వెయ్యి కళ్ళున్న దేవుడిలా కనిపిస్తున్నాడు.
రూపేణ యశ్చాప్రతిమో హ్యయం మహాన్మహీమిమాం శత్రః ఇవాభిపాలయేత్। నాభూమిపోఽయం హి రతిర్మమేతి చ చ్యుతః సమృద్ధ్యా నభసీవ నాహుషః ।। 10
రూపంలో ఎవ్వరితోనూ పోల్చలేని ఈ మహాత్ముడు, శత్రువులా భూమిని కాపాడగలడు. ఇతను రాజు కాదు, నాకు ఇతనిలో ఆనందం లేదు. ఇతను నభసిలో నుండి పడిపోయిన నాహుషుడిలా ఐశ్వర్యాన్ని కోల్పోయాడు.
వితర్కమాణస్య చ తస్య పాణ్డవః సభామతిక్రమ్య వృకోదరోఽబ్రవీత్। జయేతి రాజానమభిప్రమోదయన్సుఖేన సభ్యం చ సభాగతం జనమ్ ।। 11
రాజు ఇలా ఆలోచిస్తున్నప్పుడు, వృకోదరుడు సభలోకి వచ్చి, ఆనందంగా 'జయము!' అని పలికాడు. రాజును, సభలో ఉన్న వారందరినీ సంతోషపరిచాడు.
తతో నృపం వాక్యమువాచ పాణ్డవో యథాఽనుపూర్వ్యాత్కృపయాన్వితోత్తరమ్। త్వాం జీవితుం శత్రుహన్నాగతోఽహం త్వమేవ లోకే పరమో హి సంశ్రయః ।। 12
అప్పుడు పాండవుడు రాజుతో క్రమంగా, కరుణతో ఇలా అన్నాడు: 'శత్రువులను సంహరించేవాడా! నీవు బతకాలని నేను వచ్చాను. ఈ లోకంలో నీవే నాకు పరమాశ్రయం.'
నరేన్ద్ర శూద్రోస్మి చతుర్థవర్ణభాగ్గురూపదేశాత్పరిచారకర్మకృత్। జానామి సూపాంశ్చ రసాంశ్చ సంస్కృతాన్మాంసాన్యపూపాంశ్చ పచామి శోభనాన్ । రాగప్రకారాశ్చ బహూన్ఫలాశ్రయాన్మహానసే మే న సమోస్తి సూపకృత్ ।। 13
నరేంద్రా! నేను నాలుగవ వర్ణానికి చెందిన శూద్రుడిని. గురువుల ఉపదేశం ప్రకారం సేవా పనులు చేస్తాను. పులుసులు, రసాలు, మాంసం, అపూపాలు అన్నీ రుచిగా తయారు చేయగలను. పండ్లతో చేసే వంటల్లో కూడా నాకెవరూ సరిపోలేరు. వంటగదిలో నన్ను మించేవాడు లేడు.
తమబ్రవీన్మత్స్యపతిః ప్రహృష్టవత్ప్రియం ప్రగల్భం మధురం వినీతవత్। న శూద్రతాం కాంచన లక్షయామి తే కుబేరచన్ద్రేన్ద్రదివాకరప్రభ ।। 14
అప్పుడు మత్స్య రాజు ఆనందంగా, మధురంగా, వినయంగా ఇలా అన్నాడు: 'నీలో శూద్ర లక్షణాలు ఏమాత్రం కనిపించవు. నీవు కుబేరుడు, చంద్రుడు, ఇంద్రుడు, సూర్యుడు లాంటి ప్రకాశంతో ఉన్నావు.'
హుతాశనాశీవిషతుల్యతేజసో న కర్మ తే యోగ్యమిదం మహానసే । న సూపకారో భవితుం త్వమర్హసి సుపర్ణగన్ధర్వమహోరగోపమ ।। 15
నీ తేజస్సు అగ్నికి లేదా విషసర్పానికి సమానం. ఇలాంటి వాడికి వంటగదిలో పని తగదు. సుపర్ణుడు, గంధర్వుడు, మహానాగుడు లాంటి నీవు వంటవాడు కావడం సరికాదు.
అనీకకర్ణాగ్రధరో ధ్వజీ రథీ భవాద్య మే వారణవాహినీపతిః। న నీచకర్మా భవితుం త్వమర్హసి ప్రశాసితుం భూమిమిమాం త్వమర్హసి ।। 16
ఈ రోజు నువ్వు నా సేనాధిపతిగా, ఆయుధాలు ధరించి, జెండాలు, రథాలు, ఏనుగుల సేనను నడిపించాలి. నీచమైన పనికి నీవు తగవు. ఈ భూమిని పాలించడానికి నీవే యోగ్యుడు.
చతుర్థవర్ణోస్మ్యహముగ్రశాసన న వై వృణే త్వామహమీదృశం పదమ్। జాత్యాఽస్మి శూద్రో బలలేతి నామ్నా జిజీవిషుస్త్వద్విషయం సమాగతః ।। 17
ఘోర శాసకా! నేను నాలుగవ వర్ణానికి చెందినవాడిని. నీ దగ్గర ఇలాంటి పదవిని కోరడం లేదు. జన్మతోనే నేను శూద్రుడిని, పేరు బల్లవుడు. బతకాలని మాత్రమే నీ ప్రాంతానికి వచ్చాను.
యుధిష్ఠిరస్యాస్మి మహానసే పురా బభూవ సర్వప్రభురన్నపానదః। అథాపి మాముత్సృజసే మహీపతే వ్రజామ్యహం యావదితో యథాగతమ్ ।। 18
యుధిష్ఠిరుని ఇంట్లో నేను ఒకప్పుడు ప్రధాన వంటవాడిని, అన్నపానాలు అందించేవాడిని. రాజా! నువ్వు నన్ను వదిలేస్తే, నేను ఇక్కడికి వచ్చినట్టు తిరిగి వెళ్ళిపోతాను.
త్వమన్నసంస్కారవిధౌ ప్రశాధి మాం భవామి తేఽహం నరదేవ సూపకృత్ । బలేన తుల్యశ్చ న విద్యతే మయా నియుద్ధశీలోస్మి సదా హి పార్థివ ।। 19
రాజా! నువ్వు అన్నం తయారీలో నన్ను ఆదేశించు, నేను నీకు వంటవాడిని అవుతాను. బలంలో నాకు సమానుడు లేడు. నేను ఎప్పుడూ మల్లయుద్ధంలో నిపుణుడిని.