మమేహ పఞ్చేన్ద్రియగాత్రదర్శినో వదన్తి పఞ్చైవ పితౄన్యథా శ్రుతిః । మనుష్యజాతిత్వమచిన్తయన్నహం న చాస్మి తుల్యః పితృభిః స్వభావతః ।। 34
నా ఐదు ఇంద్రియాలతో కూడిన శరీరాన్ని చూసి, వేదం చెప్పినట్టు, నాకు ఐదుగురు తండ్రులు ఉన్నారని కొందరు అంటారు. నేను మనుష్యునిగా పుట్టినా, స్వభావంగా తండ్రులతో సమానంగా భావించను.
కఙ్కో హి నామ్నా విషయం తవాగతో వ్రతీ ద్విజాతిః స్వకృతేన కర్మణా। ద్యూతప్రసఙ్గాదధనోఽస్మి రాజన్సత్యప్రతిజ్ఞా వ్రతినశ్చరామః ।। 35
నా పేరు కంక. నేను మీ రాజ్యంలో వ్రతాన్ని పాటిస్తూ బ్రాహ్మణుడిగా వచ్చాను. నా స్వంత చర్య వల్ల, జూదానికి అలవాటు వల్ల ధనం కోల్పోయాను, రాజా! వ్రతాన్ని పాటించే మేము ఎప్పుడూ నిజాయితీగా ఉంటాము.
యుధిష్ఠిరస్యాపి సఖాఽభవం పురా గృహప్రవేశీ చ శరీరమేవ చ। గృహే చ తస్యోపితవానహం సుఖం రాజాఽస్మి తస్య స్వపురేఽభవం పురా ।। 36
పూర్వం నేను యుధిష్ఠిరుని స్నేహితుడిని, అతని ఇంట్లోకి స్వేచ్ఛగా వచ్చేవాడిని. అతని ఇంట్లో సుఖంగా నివసించాను; ఒకప్పుడు అతని నగరంలోనే రాజునిగా ఉండేవాడిని.
మమాజ్ఞయా తత్ర విచేరురఙ్గనా మమ ప్రియార్థం దమయన్తి వాజినః । మయా కృతం తస్య పురే తు యత్పురా న తత్కదాచిత్కృతవాఞ్జనోఽన్యథా ।। 37
అక్కడ నా ఆజ్ఞతో స్త్రీలు నా ఆనందార్థం సంచరించేవారు. దమయంతి నా కోసం గుర్రాలను వశపరిచింది. నేను అతని నగరంలో చేసిన పనిని ఎప్పుడూ వేరేలా చేయలేదు.
సోహం పురా తస్య వయస్సమః సఖా చరామి సర్వాం వసుధాం సుదుఃఖితః । న తు ప్రశాన్తిం క్వచిదాప్తవానహం వ్రతోపదేశాన్నియమేన భారికః ।। 38
పూర్వం నేను అతని వయస్సుకు సాటి స్నేహితుడిని. ఇప్పుడు మాత్రం, అతి బాధతో భూమంతా సంచరిస్తున్నాను. వ్రత నియమం భారంగా ఉండి, ఎక్కడా నాకెప్పుడూ శాంతి దొరకలేదు.
వైయాఘ్రపద్యోస్మి నరేన్ద్ర గోత్రతస్తదేవ సౌఖ్యం మృగయామహే వయమ్। కృతజ్ఞభావేన మయాఽనుకీర్తితం యుధిష్ఠిరస్యాత్మసమస్య చేష్టితమ్ ।। 39
రాజా! నా గోత్రం వైయాఘ్రపద్య. మేము వేటలో ఆనందం పొందుతాము. కృతజ్ఞతతో, నా సమానుడైన యుధిష్ఠిరుని చేసిన పనులను నేను వివరించాను.
ఇమం హి మోక్షాశ్రమమాస్థితస్య మే యుధిష్ఠిరస్తుల్యగుణో భవానపి । న మేఽస్తి మాతా న పితా న బాన్ధవా న మేఽస్తి రూపం న రతిర్న సన్తతిః ।। 40
ఇప్పుడు నేను మోక్షాశ్రమాన్ని స్వీకరించాను, రాజా! మీరు కూడా యుధిష్ఠిరుని సమానంగా గుణవంతుడివి. నాకు తల్లి లేదు, తండ్రి లేదు, బంధువులు లేరు, రూపం లేదు, ఆనందం లేదు, సంతానం లేదు.
సుఖం చ దుఃఖం చ హి తుల్యమద్య మే ప్రియాప్రియే తుల్యగతే గతాగతే। ముక్తోస్మి కామాచ్చ ధనాచ్చ సాంప్రతం త్వదాశ్రయే వస్తుమిహాభ్యుపాగతః ।। 41
ఇప్పుడు నాకు సుఖం, దుఃఖం రెండూ సమానమే; ఇష్టమైనవి, అనిష్టమైనవి, వచ్చే, పోయే అన్నీ ఒకటే. కోరికలు, ధనం అన్నీ వదిలేసి, మీ ఆశ్రయంలో నివసించేందుకు ఇక్కడికి వచ్చాను.
సంవత్సరేణేహ సమాప్యతే త్విదం మమ వ్రతం దుష్కరకర్మకారిణః। తతో భవన్తం పరితోష్య కర్మభిః పునర్వ్రజిష్యే చ కుతూహలం యతః ।। 42
ఇక్కడ ఏడాది లోపల నా వ్రతం పూర్తవుతుంది, ఇది చేయడం చాలా కష్టం. ఆ తరువాత, సేవచేసి మిమ్మల్ని సంతృప్తిపరిచి, మళ్లీ ఆసక్తి ఉన్న చోటికి వెళ్ళిపోతాను.
అక్షాన్నివప్తుం కుశలోస్మ్వహం సదా పరాజితః శకునిరుతాని చిన్తయన్ । మృగద్విజానాం చ రుతాని చిన్తయన్నిరాశ్రయః ప్రవ్రజితోస్మి భిక్షుకః ।। 43
నిత్యం నేను జూదంలో నిపుణుడిని, అయినా ఎప్పుడూ ఓడిపోతుంటాను. పక్షుల అరుపులను, మృగాల అరుపులను ఆలోచిస్తూ, ఆశ్రయం లేకుండా, భిక్షాటన చేస్తూ సంచరిస్తున్నాను.
తేనైవముక్తే వచనే నరాధిపః కృతాఞ్జలిః ప్రవ్రజితం విలోక్య చ । అథాబ్రవీద్ధృష్టమనాః శుభాక్షరం మనోనుగం సర్వసభాగతం వచః ।। 44
అలా ఆ మాటలు వినిపించిన వెంటనే, రాజు చేతులు జోడించి ఆ తపస్సు చేసినవారిని చూశాడు. హృదయం ఆనందంతో నిండిపోయి, అందరికీ అనుకూలంగా, మధురంగా, శుభంగా ఉండే మాటలు పలికాడు.
దదామి తే హన్త వరం యదీప్సితం ప్రశాధి మత్స్యాన్యది మన్యతే భవాన్। ప్రియా హి ధూర్తా మమ చాక్షకోవిదాస్త్వం చాపి దేవో మమ రాజ్యమర్హసి ।। 45
నీకు కావలసిన వరం ఏదైనా ఇస్తాను. నీవు కోరుకుంటే ఈ మత్స్య రాజ్యాన్ని పాలించు. నాకు బహుళ ప్రియమైన పందెం ఆడే వారు, కళ్లలో చతురత ఉన్నవారు ఎంతో ఇష్టమైనవారు. నీవు కూడా నా రాజ్యానికి అర్హుడవు.
సమానయానాసనవస్త్రభోజనం ప్రభ్రూతమాల్యాభరణానులేపనమ్। స సార్వభౌమోపమ సర్వదాఽర్హసి ప్రియం హి మన్యే తవ నిత్యదర్శనమ్ ।। 46
నీకు అవసరమైన ఆసనాలు, వస్త్రాలు, భోజనం, పుష్పమాలలు, ఆభరణాలు, అంగరాగాలు అన్నీ సమృద్ధిగా తెప్పించండి. నీవు ఎప్పుడూ సమస్త భూమండలాధిపతిలా గౌరవించబడతావు. నిన్ను ఎప్పుడూ చూడడమే నాకు ఎంతో ఆనందంగా ఉంటుంది.
యే త్వాఽభిధావేయురనర్థపీడితా ద్విజాతిముఖ్యా యది వేతరే జనాః। సర్వాణి కార్యాణ్యహమర్థితస్త్వయా తేషాం కరిష్యామి న మేఽత్ర సంశయః ।। 47
బాధలు పడుతున్న బ్రాహ్మణులు లేదా ఇతరులు నిన్ను ఆశ్రయించి ఏదైనా పని కోరితే, నీవు అడిగిన ప్రతీ పని నేను చేస్తాను. దీనిలో నీవు ఎలాంటి సందేహం పెట్టుకోకూడదు.
మమాన్తికే యశ్చ తవాప్రియం చరేత్ప్రవాసయే తం పరిచిన్త్య మానవమ్ । యచ్చాపి కించిద్వసు విద్యతే మమ ప్రభుర్భవాంస్తస్య వశీ వసేహ చ ।। 48
నా సమక్షంలో ఎవరు నీవు ఇష్టపడని పనులు చేస్తే, వారికి తగిన శిక్ష విధించి, వారిని పంపిస్తాను. నాకు ఉన్న ధనం అంతా నీ అధీనంలో ఉంటుంది. ఇక్కడే ఉండి, నీ ఇష్టానుసారం పాలించు.
అతోఽభిలాషః పరమో న విద్యతే న మే జితం కించన ధారయే ధనమ్। న భోజనం కించన సంస్పృశేయం హవిష్యభోజీ నిశి చ క్షితీశయః ।। 49
ఇవి కాకుండా నాకు ఇంకేమీ పెద్ద కోరిక లేదు. నేను ఎలాంటి గెలిచిన ధనం కూడా ఉంచుకోను. నేను సాధారణ భోజనం కూడా తినను. యజ్ఞంలో ఇచ్చే హవిస్సే నాకు ఆహారం. రాత్రిపూట నేలపైనే పడుకుంటాను.
వ్రతోపదేశాత్సమయో హి నైష్ఠికో న క్రోధితవ్యం నరదేవ కస్యచిత్। ఏవంప్రతిజ్ఞస్య మమేహ భూపతే నివాసబుద్ధిర్భవితా తు నాన్యథా ।। 50
వ్రత నియమాల ప్రకారం, ఎవరి మీదా కోపపడకూడదు అని నాకు బోధించబడింది. రాజా! నేను ఇలా ప్రతిజ్ఞ చేసినవాడిని. ఇక్కడే నివసించాలనే నా సంకల్పం. వేరే మార్గం లేదు.
ఏవం వరం మాత్స్య వృణే ప్రదాపితం కృతి భవిష్యామి వరేణ తేఽనఘ ।। 51
మత్స్యరాజా! నీవిచ్చిన వరాన్ని నేను అంగీకరిస్తున్నాను. నీ కోరిక ప్రకారం నేను ప్రవర్తిస్తాను.
ఏవం తు రాజ్ఞః ప్రథమః సమాగమో బభూవ మాత్స్యస్య యుధిష్ఠిరస్య చ। విరాటరాజస్య హి తేన సఙ్గమో బభూవ విష్ణోరివ వజ్రపాణినా ।। 52
ఇలా మత్స్యరాజు, యుధిష్ఠిరుడు ఇద్దరి మధ్య మొదటి కలయిక జరిగింది. విరాటుడు, యుధిష్ఠిరునితో కలిసిన ఆ సందర్భం విష్ణువు, వజ్రాయుధుడితో కలిసినట్లుగా మహిమాన్వితంగా జరిగింది.
తమాసనస్థం ప్రియరూపదర్శనం నిరీక్షమాణో న తతర్ప భూమిపః। సభాం చ తాం ప్రజ్వలయన్యుధిష్ఠిరః శ్రియా యథా శక్రఇవ త్రివిష్టపమ్ ।। 53
ఆసనంలో కూర్చొని ఉన్న యుధిష్ఠిరుని రాజు ఎంత చూసినా తృప్తి పడలేకపోయాడు. యుధిష్ఠిరుడు తన తేజస్సుతో ఆ సభను ప్రకాశింపజేశాడు. అది ఇంద్రుడు స్వర్గాన్ని వెలిగించడంలా కనిపించింది.
ఏవం స లబ్ధ్వా నృపతిః సమాగమం విరాటరాజేన నరర్షభస్తదా। ఉవాస వీరః పరమార్చితః సుఖీ న చాస్య కశ్చిచ్చరితం బుబోధ తత్ ।। 54
అలా రాజుని సన్నిధిని పొందిన యుధిష్ఠిరుడు, విరాటుని దగ్గర అత్యంత గౌరవంతో సుఖంగా నివసించాడు. అతని అసలు స్వరూపాన్ని ఎవ్వరూ గుర్తించలేకపోయారు.
అథాపరస్యాం దిశి భీమదర్శనో వృకోదరోఽదృశ్యత సింహవిక్రమః। అసిప్రవేకే ప్రతిముచ్య శాణితే ఖజాం చ దర్వీ చ కరేణ ధారయన్ ।। 1
ఇంతలో, మరో దిశగా, భీముడు—పెద్ద పొట్టతో, సింహంలా అడుగులు వేసుకుంటూ—తన ప్రక్కన పదునైన ఖడ్గాన్ని, చేతిలో పెద్ద చెంబును పట్టుకుని కనిపించాడు.
త్వచం చ గోచర్మమయీం సుమర్దితాం సముక్షితాం పానకరాగషాడవైః । కిలాసమాలమ్బ్య కరేణ చాయసం సశృఙ్గిబేరార్ద్రకభూస్తృణాఙ్కురమ్ ।। 2
అతను బాగా మెత్తబడిన, పానీయాల ముద్దలతో రంగు పులమబడిన, గొర్రె చర్మాన్ని మోస్తూ, చేతిలో ఇనుప దండం, అల్లం, తాజా గడ్డి, మొక్కల మొగ్గలు పట్టుకుని ఉన్నాడు.
గమ్భీరరూపః పరమేణ తేజసా రవిర్యథా లోకమిమం ప్రకాశయన్। స కృష్ణవాసా గిరిరాజసారవాన్ స మత్స్యరాజం సముపేత్య తస్థివాన్ ।। 3
గంభీరమైన రూపంతో, అపారమైన తేజస్సుతో, ఈ లోకాన్ని సూర్యుడు వెలిగించినట్టు ప్రకాశిస్తూ, నల్ల దుస్తులు ధరించి, కొండలాంటి భుజాలతో మత్స్యరాజు ఎదుటకు వచ్చి నిలబడ్డాడు.
సభాగతో వారణయూథపోపమస్తమిస్రహా రాత్రిమివావభాసయన్। సహస్రనేత్రావరజాన్తకోపమస్త్రిలోకపాలాధిపతిర్యథా హరిః ।। 4
సభలోకి ప్రవేశించిన అతను, ఏనుగుల మందలో నాయకుడిలా, రాత్రి చీకటిని తొలగించే వెలుగులా, సహస్రనేత్రుడి తమ్ముడు, మూడు లోకాలకు అధిపతి అయిన హరివంటి రూపంలో కనిపించాడు.
తమావ్రజన్తం గజయూథపోపమం నిరీక్షమాణో నవసూర్యవర్చసమ్। భయాత్సముద్విగ్నవిపణ్ణచేతనో దిశశ్చ సర్వాః ప్రసమీక్ష్య చాసకృత్ ।। 5
ఆయన దగ్గరకు వస్తున్న భీముడిని, కొత్తగా ఉదయించిన సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ, ఏనుగు నాయకుడిలా చూస్తూ, రాజు భయంతో మనసు కలవరపడి, మళ్లీ మళ్లీ చుట్టూ అన్ని దిశలవైపు చూశాడు.
తమేకవస్త్రం పరసైన్యవారణం సభాఽవిదూరాన్నృపతిర్నృపాత్మజమ్। సమీక్ష్య వైక్లబ్యముపేయివాఞ్శనైర్జనాశ్చ భీతాః పరిసర్పిరే భృశమ్ ।। 6
ఒక్క వస్త్రంలో, శత్రు సంహారశక్తి కలిగిన ఆ యువరాజును సభకు దగ్గరగా చూస్తూ, రాజు మనసులో కలవరపడ్డాడు. ప్రజలు కూడా భయంతో చుట్టూ చెల్లాచెదురయ్యారు.
అథాబ్రవీన్మాత్స్యపతిః సభాగతాన్ భృశాతురోష్ణం పరినిశ్వసన్నివ । కోఽయం యువా వారణరాజసన్నిభః సభామభిప్రైతి హి మామికామిమామ్ ।। 7
అప్పుడు మత్స్యరాజు, తీవ్ర ఆందోళనతో, వేడిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, సభలో ఉన్నవారిని అడిగాడు: 'ఈ యువకుడు ఎవరు? ఏనుగు నాయకుడిలా కనిపిస్తూ, నా సభ వైపు వస్తున్నాడు?'
కో వా విజానాతి పురాఽస్య దర్శనం మృగేన్ద్రశార్దూలగతిం హి మామకః। వ్యూఢాన్తరాంసో మృగరాడివోత్కటో య ఏష దివ్యః పురుషః ప్రకాశతే ।। 8
ఈ మనిషిని ఇంతకు ముందు ఎప్పుడు చూశామో ఎవరికీ తెలియదు. సింహం లేదా పులి నడకలా, మా మనిషి ఇక్కడ నిలబడి ఉన్నాడు. అతని భుజాలు పెద్ద జంతువులవంటి వొంపుతో ఉన్నాయి. ఈ ప్రకాశవంతుడు మన ముందుకు వచ్చాడు.
రాజశ్రియా హ్యేష విభాతి రాజవద్విరోచతే రుక్మగిరిప్రభోపమః। నాక్షత్రియో నూనమయం భవిష్యతి సహస్రనేత్రప్రతిమస్తథా హ్యసౌ ।। 9
ఈయన రాజసౌభాగ్యంతో మెరిసిపోతున్నాడు. రాజులా వెలుగుతో, బంగారు కొండలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. ఇతను సామాన్యుడు కాడని నిశ్చయంగా అనిపిస్తోంది. ఇతను వెయ్యి కళ్ళున్న దేవుడిలా కనిపిస్తున్నాడు.