యో వై గృహేభ్యః ప్రవసన్క్రియమాణమనుస్మరన్ । ఉత్థానే నిత్యసంకల్పో నిస్తన్ద్రీః సంఘతాత్మవాన్
తన ఇంటి నుంచి దూరంగా ఉంటూ, ఎప్పుడూ తన కర్తవ్యాలను గుర్తు చేసుకుంటూ, లేచే విషయంలో నిశ్చయంగా, అలసట లేకుండా, సమూహానికి అంకితంగా ఉండే వాడు రాజు నివాసంలో ఉండటానికి యోగ్యుడు.
పరీతః క్షుత్పిపాసాభ్యాం విహాయ పరిదేవనమ్ । దుఃఖేన సుఖమన్విచ్ఛేద్యో రాజవసతిం వసేత్
ఆహారం, దాహం గురించి బాధపడకుండా, కష్టంలో కూడా సుఖాన్ని వెతుకుతూ, రాజు నివాసంలో ఉండాలి.
కరిష్యామ్యహమిత్యేవ యః స రాజసు సిధ్యతి
నేను చేస్తాను అని ధైర్యంగా చెప్పేవాడే రాజుల మధ్య విజయవంతుడవుతాడు.
ఉష్ణే వా యది వా శీతే రాత్రౌ వా యది వా దివా । ఆదిష్టో న వికల్పేత యః స రాజసు సిద్ధ్యతి
వేడిలోనైనా, చలిలోనైనా, రాత్రిలోనైనా, పగటిలోనైనా, ఆజ్ఞ ఇచ్చినప్పుడు సందేహించకుండా పనిచేసేవాడే రాజుల మధ్య విజయవంతుడవుతాడు.
నైవ ప్రాప్తోఽవమన్యేత సదాఽమాత్యో విశారదః । మానం ప్రాప్తో న హృష్యేత న వ్యథేచ్చ విమానితః । ఋదుర్మృదుః సత్యవాదో యః స రాజసు సిద్ధ్యతి
వివేకవంతుడైన మంత్రి, దక్కనిది వచ్చలేదని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. వచ్చినదానికి ఆనందించకూడదు. అవమానపడ్డప్పుడు కలవరపడకూడదు. మృదువుగా, దృఢంగా, నిజాయితీగా ఉండేవాడు రాజుల మధ్య విజయవంతుడవుతాడు.
నైవ లాభాద్ధర్షమియాన్న వ్యథేచ్చ విమానితః। సమః పూర్ణతులేవ స్యాద్యో రాజవసతిం వసేత్
లాభం వల్ల గర్వపడకూడదు, అవమానానికి కలవరపడకూడదు. తూకం మాదిరిగా సమతా భావంతో ఉండేవాడు రాజు నివాసంలో ఉండటానికి యోగ్యుడు.
అల్పేచ్ఛో ధృతిమాన్రాజఞ్ఛాయేవానుగతః సదా। దక్షః ప్రదక్షిణో ధీరః స రాజవసతిం వసేత్
తక్కువతో సంతృప్తిగా ఉండేవాడు, ధైర్యంగా, ఎల్లప్పుడూ నీడలా అనుసరిస్తూ, నైపుణ్యంగా, జాగ్రత్తగా, స్థిరంగా ఉండేవాడు రాజు నివాసంలో ఉండటానికి యోగ్యుడు.
ఇతిహాసపురాణజ్ఞః కుశలః సత్కథాసు చ। వదాన్యః సత్యవాక్వాపి యో రాజవసతిం వసేత్
చరిత్ర, పురాణాలపై జ్ఞానం కలిగి, మంచి కథలు చెప్పడంలో నైపుణ్యం కలిగి, ఉదారంగా, నిజాయితీగా మాట్లాడేవాడు రాజు నివాసంలో ఉండటానికి యోగ్యుడు.
న మిథో భాషితం రాజ్ఞో మనుష్యేషు ప్రకాశయేత్ । యం చాసూయన్తి రాజానః పురుషం నో వదేచ్చ తమ్
రాజు వ్యక్తిగతంగా చెప్పిన మాటలను ఇతరులకు చెప్పకూడదు. రాజులు ఎవ్వరిని అసూయపడతారో, ఆ వ్యక్తి గురించి కూడా మాట్లాడకూడదు.
నైషాం కర్మసు సంయుక్తో ధనం కించిదుపస్పృశేత్। ప్రాప్నుయాదాదదానో వా బన్ధం వా వధమేవ వా
వారి పనుల్లో భాగం కానివాడు, వారి ధనాన్ని తాకకూడదు. తాకితే, బంధనానికి లేదా మరణానికి కూడా గురయ్యే అవకాశం ఉంది.
హుల్యోపస్థితయోః పశ్య మమ చాన్యస్య చోభయోః । అన్యం పుష్ణాతి మద్ధీనమితి ధీరో న ముహ్యతి
నాకు, ఇంకొకరికి సమర్పణలు వచ్చినప్పుడు, 'నేను అవసరంలో ఉన్నా, ఇతనిని ఆదరిస్తున్నాడు' అని అనుకుని స్థిరబుద్ధి కలిగిన వాడు అయోమయానికి లోనవడడు.
శ్రేయాంసం హి పరిత్యజ్య వైద్యం కర్మణికర్మణి । పాపీయాంసం ప్రకుర్వీరఞ్శీలమేషాం తథావిధమ్
మంచి పనిని వదిలి, తక్కువ పనిని చేసి, చెడు పనిలో నిమగ్నమయ్యే వారు ఇలాంటి స్వభావం కలవారు.
నైషాం దారేషు కుర్వీత ప్రాజ్ఞో మైత్రీం కథంచన । రక్షణం తు న సేవేత యో రాజవసతిం వసేత్
వివేకవంతుడు, వారి భార్యలతో ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ స్నేహం చేయకూడదు. రాజు నివాసంలో ఉండేవాడు వారికి రక్షకుడిగా కూడా ఉండకూడదు.
యదా హ్యభిసమీక్షేత ప్రేష్యం స్త్రీభిః సమాగతమ్ । బుద్ధిః పరిభవేత్తస్య రాజా శఙ్కేత వా పునః
ఏదైనా సేవకుడు స్త్రీలతో కలిసినప్పుడు, రాజు మనసు అనుమానం కలిగి, అతని బుద్ధి తగ్గిపోతుంది.
శఙ్కితస్య పునః స్త్రీషు కస్య భృత్యస్య భూమిపః। జీవితం సాధు మన్యేత ప్రకృతిస్థో బలాత్కృతః
రాజు ఎవరికైనా స్త్రీల విషయంలో అనుమానం కలిగి ఉంటే, ఆ భృత్యుడు సహజంగా ఉన్నా, బలవంతంగా ఉన్నా, తన ప్రాణం సురక్షితమని నమ్మడం సమంజసం కాదు.
హర్షవస్తుషు చాప్యత్ర వర్తమానేషు కేషు చిత్। నాతిగాఢం ప్రహృష్యేత తాన్యేవాస్యానుపూజయేత్ ।। 47
ఇక్కడ ఆనందించదగిన సందర్భాలు వచ్చినా, ఎప్పుడూ అతిగా సంతోషించకూడదు; వాటిని మితంగా గౌరవించాలి.
హర్షాద్ధి మన్దః పురుషః స్వైరం కుర్వీత వైకృతమ్ । తదస్యాన్తఃపురే వృత్తమీక్షాం కుర్వీత భూమిపః
సంతోషంలో మునిగిపోయిన మూర్ఖుడు, నియంత్రణ లేకుండా తప్పుగా ప్రవర్తించవచ్చు; అందుకే రాజు అతని అంతఃపురంలో ఆచరణను గమనించాలి.
అన్తఃపురగతం హ్యేనం స్త్రియః క్లీబాశ్చ సర్వతః । వర్తమానం యథావచ్చ కుత్సయేయురసంశయమ్
అంతఃపురంలో స్త్రీలు, నపుంసకులు ఎక్కడైనా, అతను తగినట్టు ప్రవర్తించకపోతే, అతన్ని తప్పకుండా నిందిస్తారు.
తస్మాద్గమ్భీరమాత్మానం కృత్వా హర్షం నియమ్య చ। నిత్యమన్తఃపురే రాజ్ఞో న వృత్తం కీర్తయేద్బహిః
కాబట్టి, మనసు లోతుగా ఉంచుకుని, ఆనందాన్ని నియంత్రించి, ఎప్పుడూ రాజు అంతఃపుర విషయాలను బయట చెప్పకూడదు.
యథా హి సుమహామన్త్రో భిద్యమానో హరేత్సుఖమ్। ఏవమన్తఃపురే వృత్తం శ్రూయమాణం బహిర్భవేత్
ఎలా ఒక గొప్ప రహస్యం బయటపడితే సుఖాన్ని పోగొడుతుందో, అలాగే అంతఃపుర విషయాలు బయటకు వెళ్ళితే కష్టాలు వస్తాయి.
యా తు వృత్తిరబాహ్యానాం బాహ్యానామపి కేవలమ్। ఉభయేషాం సమస్తానాం శృణు రాజోపజీవినామ్
ఇప్పుడు రాజును సేవించే వారు, బయటవారు, లోపలివారు, అందరి ప్రవర్తన గురించి విను.
న స్త్రియో జాతు మన్యేత బాహ్యే వాభ్యన్తరేఽపి వా । అనుజీవినాం నరేన్ద్రస్తు సృజేద్ధి సుమహద్భయమ్
రాజు సేవకులలో స్త్రీలను ఎప్పుడూ బయటవారిగా లేదా లోపలివారిగా పరిగణించకూడదు; ఎందుకంటే రాజు వారిని వదిలేస్తే, పెద్ద భయం కలుగుతుంది.
మత్వాఽస్య ప్రియమాత్మానం రాజరత్నాని రాజవత్। అరాజా రాజయోగ్యాని నోపయుఞ్జీత పణ్డితః
తనను రాజుకు ప్రియుడనుకొని, రాజు లాంటి ఆభరణాలు లేదా వస్తువులు, రాజు కాకపోయినా, వాడకూడదని జ్ఞాని తెలుసుకోవాలి.
అరాజానం హి రత్నాని రాజకాన్తాని రాజవత్। భుఞ్జానం తం నరం రాజా న తితిక్షేత జీవితమ్
రాజు కానివాడు, రాజు ఇష్టపడే ఆభరణాలు, వస్తువులు రాజు లాగా అనుభవిస్తే, రాజు అతని ప్రాణాన్ని సహించడు.
తస్మాదవ్యక్తభోగేన భోక్తవ్యం భూతిమిచ్ఛతా । తుల్యభోగం హి రాజా తు భృత్యం కోపేన యోజయేత్
కాబట్టి, ఐశ్వర్యాన్ని కోరేవాడు, తన ఆనందాన్ని బయటపడకుండా మితంగా అనుభవించాలి; రాజు లాగా అనుభవించే భృత్యుడిని రాజు కోపంతో శిక్షిస్తాడు.
న చాపత్యేన సంప్రీతిం రాజ్ఞః కుర్వీత కేనచిత్ । అధిక్షిప్తమనర్థం చ ద్వేష్యం చ పరివర్జయేత్
ఎవరూ రాజుకు సంతానం ద్వారా అనుకూలతను పొందాలని ప్రయత్నించకూడదు; అవమానమైన, ఉపయోగం లేని, ద్వేషించదగిన వాటిని దూరంగా ఉంచాలి.
ఏతాం హి సేవమానస్య నరసీమాం చతుర్విధామ్। ద్విధా విచ్ఛిద్యతే మూలం రాజమూలోపసేవినః
రాజును సేవించే వాడికి, ఈ నలుగురు ప్రవర్తనా సరిహద్దులు ఉన్నప్పుడు, వాటిలో రెండింటిని అతిక్రమిస్తే, అతని స్థానం మూలం నశిస్తుంది.
ఏతైస్తు విపరీతా యా నరసీమా నరాధమైః । తథా కుర్వీత సంసర్గం న విరోధం కథంచన
ఈ ప్రవర్తనా సరిహద్దులను నీచులు దాటి పోతే, వారితో కలవాలి గానీ, ఎప్పుడూ విరోధం చేయకూడదు.
బన్ధుభిశ్చ నరేన్ద్రస్య బలవద్భిశ్చ మానవైః । సాధు మన్యేత సంసర్గం న విరోధం కథంచన
రాజు బంధువులు, శక్తివంతమైనవారితో కలవడం మంచిదే, కానీ వారితో ఎప్పుడూ విరోధం చేయరాదు.
తాభ్యాం తు నరసీమాభ్యాం విరుద్ధస్యాల్పతేజసః । ప్రథమం ఛిద్యతే మూలం ద్వితీయం జాయతే భయమ్
ఈ రెండు ప్రవర్తనా సరిహద్దులకు విరుద్ధంగా, తక్కువ శక్తి ఉన్నవాడికి మొదట అతని మూలం నశిస్తుంది, తర్వాత భయం కలుగుతుంది.