తూష్ణీం త్వేనముపాసీత కాలే సమభిపూజయేత్
ఆయన మౌనంగా సేవ చేయాలి; సరైన సమయంలో గౌరవంతో ఆరాధించాలి.
అసూయన్తి హి రాజానో జనాననృతవాదినః। తథైవ చావమన్యన్తే మన్త్రిణం వాదినం మృషా
రాజులు అబద్ధం చెప్పేవారిని అసహ్యించుకుంటారు; అలాగే, అబద్ధం చెప్పే మంత్రి మాటలను కూడా పట్టించుకోరు.
విదితే చాస్య కుర్వీత కార్యాణి సులఘూన్యపి। ఏవం విచరతో రాజ్ఞి న క్షతిర్జాయతే క్వచిత్
రాజు మనసులోని కోరికలు తెలిసిన తర్వాత, చిన్న పనైనా చేయాలి; ఇలా రాజు సమక్షంలో తిరుగుతూ ఉంటే ఎలాంటి హాని కలగదు.
పాణ్డవాగ్నిరయం లోకే సర్వశస్త్రమయో మహాన । భర్తా గోప్తా చ భూతానాం రాజా పురుషవిగ్రహః
ఈ పాండవుడు లోకంలో అగ్నిలా, అన్ని ఆయుధాల సమాహారంగా ఉన్నవాడు; భూతాలకు అధిపతి, రక్షకుడు, మానవ రూపంలో రాజు.
సర్వాత్మనా వర్తమానం యథా దోషో న సంస్పృశేత్ । రాజానముపతిష్ఠన్తం తస్య వృత్తం నిబోధత
తప్పు తగలకుండా పూర్తిగా నియంత్రణతో ఉండి, రాజును సేవించేవాడు; అతని ప్రవర్తనను విను.
క్షత్రియం చైవ సర్పం చ బ్రాహ్మణం చ బహుశ్రుతమ్ । నావమన్యేత మేధావీ కృశానపి కదాచన
వేదాలు నేర్చుకున్న బ్రాహ్మణుడిని, క్షత్రియుడిని, పాము వంటి వారిని, బలహీనులైనా, జ్ఞానవంతుడు ఎప్పుడూ తక్కువగా చూడకూడదు.
ఏతత్రయం చ పురుషం నిర్దహేదవమానితమ్। రాజా తస్మాద్బుధైర్నిత్యం పూజనీయః ప్రయత్నతః
ఈ ముగ్గురిని అవమానిస్తే వారు మనిషిని నాశనం చేయగలరు; అందుకే జ్ఞానులు రాజును ఎప్పుడూ శ్రద్ధగా గౌరవించాలి.
నాతివర్తేత మర్యాదాం పురుషో రాజసంమతః। వ్యవహారం పునర్లోకే మర్యాదాం పణ్డితా విదుః
రాజు ఆమోదించినవాడు నిర్ణయించిన హద్దులు దాటి పోకూడదు; సమాజంలో పండితులు ఆ హద్దులను సరిగ్గా తెలుసుకుంటారు.
న హి పుత్రం న నప్తారం న భ్రాతరమరిన్దమ। సమతిక్రాన్తమర్యాదం పూజయన్తి పరాధిపాః
శత్రువులను జయించినవాడా, హద్దులు దాటి పోయిన కుమారుడిని, మనవడిని, అన్నయ్యను కూడా అధిపతులు గౌరవించరు.
గచ్ఛన్నపి పరాం భూతిం భూమిపాలనియోజితః। జాత్యన్ధ ఇవ మన్యేత మర్యాదామనుచిన్తయన్
రాజు ఆజ్ఞతో ఎంత గొప్ప ఐశ్వర్యం వచ్చినా, మనిషి జన్మతో అంధుడిలా హద్దులను ఎప్పుడూ గుర్తు పెట్టుకోవాలి.
ధృష్టో ద్వారం సదా పశ్యన్న చ రాజసు విశ్వసేత్ । తదేవాసనమన్విచ్ఛేద్యత్ర నాభిలషేత్పరః
ధైర్యంగా ద్వారం ఎప్పుడూ చూడాలి, కానీ రాజుల మీద నమ్మకం పెట్టుకోకూడదు; ఎవ్వరూ ఆశపడని చోటే కూర్చోవాలి.
యత్రోపవిష్టః సంకల్పం నోపహన్యాద్బలీయసః । తదాసనం రాజకులే ఈప్సేత పురుషో వసన్
బలవంతుడి సంకల్పాన్ని అడ్డుకోని చోట కూర్చుంటే, రాజసభలో ఉన్నవాడు ఆ స్థానం కోరాలి.
యథైనం యత్ర చాసీనం శఙ్కయేద్దుష్టచరిణమ్ । న తత్రోపవిశేజ్జాతు యో రాజవసతిం వసేత్
ఎక్కడ, ఎవరిని చెడు ప్రవర్తనతో అనుమానం వస్తే, రాజు ఇంట్లో నివసించే వాడు అక్కడ ఎప్పుడూ కూర్చోకూడదు.
స్వభూమౌ కామమాసీత తిష్ఠేద్వా రాజసన్నిధౌ। న త్వేవాసనమన్యస్య ప్రార్థయేత కదాచన
తన భూమిలో కావాలంటే కూర్చోవచ్చు, లేక రాజు సమక్షంలో నిలబడి ఉండవచ్చు; కానీ ఎప్పుడూ ఇతరుల స్థానం ఆశించకూడదు.
పరాసనగతం హ్యేనం పరస్య పరిచారకాః । పరిషద్యపకర్షేయుః పరిహాస్యేత శత్రుభిః
ఇతరుల స్థానంలో కూర్చుంటే, ఆ వ్యక్తి సేవకులు సభలో నుంచి తీసివేయవచ్చు; శత్రువులు నవ్వుతారు.
నిత్యం విప్రతిషిద్ధం తత్పురస్తాదాసనం మతమ్ । అర్థార్థం హి యదా భృత్యో రాజానముపతిష్ఠతే
ముందు భాగంలో కూర్చోడం ఎప్పుడూ నిషిద్ధం; ఎందుకంటే, సేవకుడు రాజును ఏదైనా పని కోసం కలిసేటప్పుడు అదే నియమం.
దక్షిణం వాఽథ వామం వా భాగమాశ్రిత్య పణ్డితః। తిష్ఠేద్వినీతవద్రాజన్న పురస్తాన్న పృష్ఠతః। రాక్షిణామాత్తశస్త్రాణాం పశ్చాత్స్థానం విధీయతే
పండితుడు, ఓ రాజా, వినయంగా, కుడివైపు లేదా ఎడమవైపు నిలవాలి. ముందుగా గానీ, వెనుకగా గానీ ఉండకూడదు. ఆయుధాలు ధరించిన రక్షకులకు మాత్రమే వెనుక నిలవడం అనుమతించబడింది.
మాతృగోత్రే స్వగోత్రే వా నామ్నా శీలేన వా పునః । సంగ్రహార్థం మనుష్యాణాం నిత్యమాభాషితా భవేత్
ప్రజల మధ్య, గుర్తింపు కోసం, ఎవరినైనా వారి తల్లి వంశం, స్వంత వంశం, పేరు లేదా స్వభావం ద్వారా ఎప్పుడూ పిలవాలి.
పూజ్యమానోపి యో రాజ్ఞా నరో న ప్రతిపూజయేత్। నైనమారాధయేజ్జాతు శాస్తా శిష్యానివాలసాన్
రాజు గౌరవించినా, ఆ మనిషి తిరిగి గౌరవం చూపకపోతే, అతనిని ఎప్పుడూ ప్రీతిపాత్రుడిగా చూడకూడదు. ఉపాధ్యాయుడు ఆలస్యంగా నేర్చుకునే విద్యార్థులను ఎలా ఆదరించడో అలాగే.
నాస్య యుగ్యం న పర్యఙ్కం నాసనం న రథం తథా। ఆరోహేత్సంమతోఽస్మీతి యో రాజవసతిం వసేత్
రాజు నివాసంలో ఉండే వాడు, తాను ప్రీతిపాత్రుడినని భావించి, రాజు యోగం, మంచం, ఆసనం, రథం ఎక్కకూడదు.
యో వై గృహేభ్యః ప్రవసన్క్రియమాణమనుస్మరన్ । ఉత్థానే నిత్యసంకల్పో నిస్తన్ద్రీః సంఘతాత్మవాన్
తన ఇంటి నుంచి దూరంగా ఉంటూ, ఎప్పుడూ తన కర్తవ్యాలను గుర్తు చేసుకుంటూ, లేచే విషయంలో నిశ్చయంగా, అలసట లేకుండా, సమూహానికి అంకితంగా ఉండే వాడు రాజు నివాసంలో ఉండటానికి యోగ్యుడు.
పరీతః క్షుత్పిపాసాభ్యాం విహాయ పరిదేవనమ్ । దుఃఖేన సుఖమన్విచ్ఛేద్యో రాజవసతిం వసేత్
ఆహారం, దాహం గురించి బాధపడకుండా, కష్టంలో కూడా సుఖాన్ని వెతుకుతూ, రాజు నివాసంలో ఉండాలి.
కరిష్యామ్యహమిత్యేవ యః స రాజసు సిధ్యతి
నేను చేస్తాను అని ధైర్యంగా చెప్పేవాడే రాజుల మధ్య విజయవంతుడవుతాడు.
ఉష్ణే వా యది వా శీతే రాత్రౌ వా యది వా దివా । ఆదిష్టో న వికల్పేత యః స రాజసు సిద్ధ్యతి
వేడిలోనైనా, చలిలోనైనా, రాత్రిలోనైనా, పగటిలోనైనా, ఆజ్ఞ ఇచ్చినప్పుడు సందేహించకుండా పనిచేసేవాడే రాజుల మధ్య విజయవంతుడవుతాడు.
నైవ ప్రాప్తోఽవమన్యేత సదాఽమాత్యో విశారదః । మానం ప్రాప్తో న హృష్యేత న వ్యథేచ్చ విమానితః । ఋదుర్మృదుః సత్యవాదో యః స రాజసు సిద్ధ్యతి
వివేకవంతుడైన మంత్రి, దక్కనిది వచ్చలేదని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. వచ్చినదానికి ఆనందించకూడదు. అవమానపడ్డప్పుడు కలవరపడకూడదు. మృదువుగా, దృఢంగా, నిజాయితీగా ఉండేవాడు రాజుల మధ్య విజయవంతుడవుతాడు.
నైవ లాభాద్ధర్షమియాన్న వ్యథేచ్చ విమానితః। సమః పూర్ణతులేవ స్యాద్యో రాజవసతిం వసేత్
లాభం వల్ల గర్వపడకూడదు, అవమానానికి కలవరపడకూడదు. తూకం మాదిరిగా సమతా భావంతో ఉండేవాడు రాజు నివాసంలో ఉండటానికి యోగ్యుడు.
అల్పేచ్ఛో ధృతిమాన్రాజఞ్ఛాయేవానుగతః సదా। దక్షః ప్రదక్షిణో ధీరః స రాజవసతిం వసేత్
తక్కువతో సంతృప్తిగా ఉండేవాడు, ధైర్యంగా, ఎల్లప్పుడూ నీడలా అనుసరిస్తూ, నైపుణ్యంగా, జాగ్రత్తగా, స్థిరంగా ఉండేవాడు రాజు నివాసంలో ఉండటానికి యోగ్యుడు.
ఇతిహాసపురాణజ్ఞః కుశలః సత్కథాసు చ। వదాన్యః సత్యవాక్వాపి యో రాజవసతిం వసేత్
చరిత్ర, పురాణాలపై జ్ఞానం కలిగి, మంచి కథలు చెప్పడంలో నైపుణ్యం కలిగి, ఉదారంగా, నిజాయితీగా మాట్లాడేవాడు రాజు నివాసంలో ఉండటానికి యోగ్యుడు.
న మిథో భాషితం రాజ్ఞో మనుష్యేషు ప్రకాశయేత్ । యం చాసూయన్తి రాజానః పురుషం నో వదేచ్చ తమ్
రాజు వ్యక్తిగతంగా చెప్పిన మాటలను ఇతరులకు చెప్పకూడదు. రాజులు ఎవ్వరిని అసూయపడతారో, ఆ వ్యక్తి గురించి కూడా మాట్లాడకూడదు.
నైషాం కర్మసు సంయుక్తో ధనం కించిదుపస్పృశేత్। ప్రాప్నుయాదాదదానో వా బన్ధం వా వధమేవ వా
వారి పనుల్లో భాగం కానివాడు, వారి ధనాన్ని తాకకూడదు. తాకితే, బంధనానికి లేదా మరణానికి కూడా గురయ్యే అవకాశం ఉంది.