ద్వాదశేమాని వర్షాణి రాజ్యాద్విప్రోషితా వయమ్। త్రయోదశోఽయం సంప్రాప్తః కృచ్ఛ్రాత్పరమదుర్వసః। స సాధు కౌన్తేయ ఇతో వాసమర్జున రోచయ ।। 3
మనం పన్నెండు సంవత్సరాలు రాజ్యానికి దూరంగా గడిపాము. ఇప్పుడు పదమూడు సంవత్సరంలోకి అడుగుపెట్టాము. ఇది చాలా కఠినమైన కాలం. అర్జునా! మనం నివసించేందుకు అనుకూలమైన ప్రదేశాన్ని ఎంచుకో.
త్రయోదశమిదం ప్రాప్తం క్వను వత్స్యామహేఽర్జున। అబుద్ధా ధార్తరాష్ట్రైశ్చ సమగ్రాః సహ కృష్ణయా ।। 4
ఇప్పుడు పదమూడు సంవత్సరంలోకి వచ్చాము. అర్జునా! మనమంతా కృష్ణతో కలిసి, ధృతరాష్ట్ర కుమారులకు తెలియకుండా ఎక్కడ నివసించగలమో చెప్పు.
తస్యైవ వరదానేన ధర్మస్య మనుజాధిప। అజ్ఞాతా విచరిష్యామో నరాణాం భరతర్షభ ।। 5
ధర్ముడు ఇచ్చిన వరంతో మనం ఎవరికీ తెలియకుండా జనాల్లో సంచరిస్తాం, ఓ భరతవంశశిఖామణీ!
యాని రాష్ట్రాణి వాసాయ కీర్తయిష్యామి కానిచిత్ । రమణీయాని గుప్తాని తేషాం కించిత్తు రోచయ ।। 6
వాసానికి అనుకూలమైన కొన్ని దేశాల పేర్లు నేను చెబుతాను. వాటిలో ఏది నీకు నచ్చితే, ఆ అందమైన, సురక్షితమైన చోటు ఎన్నుకో.
రమ్యా జనపదాః సన్తి బహవస్త్వభితః కురూన్ । పాఞ్చాలాశ్చైవ మత్స్యాశ్చ సాల్వవైదేహబాహ్లికాః । దశార్ణాః శూరసేనాశ్చ కలిఙ్గా మాగధా అపి ।। 7
కురువంశానికి చుట్టుపక్కల చాలా ఆకర్షణీయమైన ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. పాంచాళులు, మత్స్యులు, సాల్వులు, వైదేహులు, బాహ్లికులు, దశార్ణులు, శూరసేనులు, కలింగులు, మాగధులు కూడా ఉన్నాయి.
విరాటనగరం చాపి శ్రూయతే శత్రుసూదన । రమణీయం జనాకీర్ణం సుభిక్షం స్ఫీతమేవ చ ।। 8
విరాటునగరం కూడా ప్రసిద్ధి గాంచింది, శత్రువులను సంహరించువాడా! అది అందమైనది, జనాలతో నిండినది, అన్నపూర్ణంగా, సంపన్నంగా ఉంది.
నానారాష్ట్రాణి చాన్యాని శ్రూయన్తే సుబహూని చ । యత్ర తే రోచతే రాజంస్తత్ర గచ్ఛామహే వయమ్ ।। 9
ఇంకా ఎన్నో వివిధ దేశాలు, సుఖసంపన్నమైన ప్రాంతాలు ప్రసిద్ధంగా ఉన్నాయి. రాజా! నీకు నచ్చిన చోటుకే మనం వెళ్దాం.
కతమస్మిఞ్జనపదే మహారాజ నివత్స్యసి । మా విషాదే మనః కార్యం రాజ్యభ్రంశ ఇతి క్వచిత్ ।। 10
మహారాజా! ఏ దేశంలో నివసించాలనుకుంటావు? రాజ్యాన్ని కోల్పోయామనే బాధ ఎక్కడా నీ మనసులో పెట్టుకోకు.
ఏవమేతన్మహాబాహో యథా స భగవాన్ప్రభుః। అబ్రవీత్సర్వభూతేశస్తథైతన్న తదన్యథా ।। 11
మహాబాహువంతుడా! ఆ భగవంతుడు, సమస్త భూతాల అధిపతి చెప్పినదే నిజం. అది తప్పక జరుగుతుంది, వేరేలా కాదు.
అవశ్యం త్వేవ వాసార్థం రమణీయం శివం సుఖమ్। సంమన్త్ర్య సహితైః సర్వైర్ద్రవ్యమకుతోఽభయమ్ ।। 12
నిజంగా, మన నివాసానికి అందమైన, మంగళకరమైన, సుఖమైన స్థలాన్ని, అందరితో చర్చించి, మన ధనం ఎటువంటి భయం లేకుండా ఉండే చోటు ఎన్నుకోవాలి.
మాత్స్యో విరాటో బలవానభిరక్తోథ పాణ్డవాన్। ధర్మశీలో వదాన్యశ్చ వృద్ధః సత్స్వపి సంమతః ।। 13
మత్స్యరాజు విరాటుడు బలవంతుడు, పాండవుల పట్ల స్నేహభావం కలవాడు, ధర్మపరుడు, దాత, వృద్ధుడు, మంచి వారిలోను గౌరవించబడే వాడు.
గుణవాఁల్లోకవిఖ్యాతో దృఢభక్తిర్జితేన్ద్రియః । తత్ర మే రోచతే పార్థ మత్స్యరాజాన్తికేఽనఘ ।। 14
అతడు గుణవంతుడు, ప్రజల్లో ప్రసిద్ధుడు, దృఢమైన భక్తి కలవాడు, ఇంద్రియాలను జయించినవాడు. అందుకే, పాపరహితుడా! మత్స్యరాజు దగ్గరే ఉండాలని నాకు ఇష్టం.
విరాటనగరే తాత మాసాన్ద్వాదశసంమితాన్। కుర్వన్తస్తస్య కర్మాణి వసామో యది రోచతే ।। 15
తాత! విరాటునగరంలో, అతని పనులు చేస్తూ, పన్నెండు నెలలు నివసిద్దాం, నీకు నచ్చితే.
యానియాని చ కర్మాణి తస్య శక్ష్యామహే వయమ్। కర్తుం యో యత్స తత్కర్మ బ్రవీతు కురునన్దన ।। 16
మనలో ఎవరు ఏ పనిని చేయగలరో, ఆ పనిని చెప్పండి, కురునందన! అతని పనుల్లో మనం చేయగలిగినవి ఏవో నిర్ణయించుకుందాం.
నరదేవ కథం కర్మ తస్య రాష్ట్రే కరిష్యసి । మనుజేన్ద్ర విరాటస్య రంస్యసే కేన కర్మణా ।। 17
రాజా! అతని రాజ్యంలో నువ్వు ఏ పని చేయాలని అనుకుంటున్నావు? మానవులలో శ్రేష్ఠుడా! విరాటునగరంలో ఏ పనిలో నీవు ఆనందపడతావు?
అక్లిష్టవేషధారీ చ ధార్మికో హ్యనసూయకః । న తవాభ్యుచితం కర్మ నృశంసం నాపి కైతవమ్ ।। 18
నీవు నిర్మలమైన వేషం ధరించేవాడవు, ధర్మపరుడవు, అసూయ లేనివాడవు. నీకు క్రూరమైన లేదా మోసపూరితమైన పని తగదు.
సత్యవాగసి యాజ్ఞీకో లోభక్రోధవివర్జితః । మృదుర్వదాన్యో హ్రీమాంశ్చ ధార్మికః సత్యవిక్రమః ।। 19
నీవు సత్యవాది, యజ్ఞకారుడు, లోభం, కోపం లేనివాడు, మృదువుగా మాట్లాడేవాడు, దాత, లజ్జాశీలి, ధర్మపరుడు, సత్యవ్రతుడవు.
స రాజంస్తపసా క్లిష్టః కథం తస్య కరిష్యసి। న దుఃఖముచితం కించిద్రాజన్పాపమతేర్యథా। స ఇమామాపదం ప్రాప్య కథం ఘోరాం తరిష్యసి ।। 20
రాజా! నీవు తపస్సుతో శ్రమించావు, అతనికి ఎలా సేవచేస్తావు? బాధ కలిగించే లేదా పాపమైన పని నీకు తగదు. ఈ ఘోరమైన స్థితిని ఎలా దాటి పోతావు?
అర్జునేనైవముక్తస్తు ప్రత్యువాచ యుధిష్ఠిరః । శృణు త్వం యత్కరిష్యామి కర్మ వై కురునన్దన ।। 21
అర్జునుడు ఇలా అడిగినప్పుడు, యుధిష్ఠిరుడు ఇలా సమాధానమిచ్చాడు: 'కురునందన! నేను ఏ పని చేయబోతున్నానో విను.'
విరాటం సమనుప్రాప్య రాజానం మాత్స్యనన్దనమ్ । సభాస్తారో భవిష్యామి విరాటస్యేతి మే మతిః ।। 22
మత్స్యరాజు విరాటుని చేరిన తర్వాత, అతని సభను పర్యవేక్షించే వాడిగా ఉంటాను — ఇదే నా సంకల్పం.
కఙ్కో నామ బ్రువాణోఽహం మతాక్షః సాధుదేవితా। వైడూర్యాన్కాఞ్చనాన్దానాన్స్ఫాటికాన్రాజతానపి ।। 23
నేను 'కంక' అని నన్ను పిలుస్తూ, మంచి పాండిత్యంతో, విలువైన వైడూర్యాలు, బంగారం, స్ఫటికాలు, వెండి పాశాలు బహుమతిగా ఇస్తాను.
కృష్ణాక్షాఁల్లోహితాక్షాంశ్చ నివప్స్యామి మనోరమాన్। అరిష్టాన్రాజగోలిఙ్గాన్దర్శనీయాన్సువర్చసః ।। 24
నల్ల కళ్లతో, ఎర్ర కళ్లతో, శుభప్రదమైన, రాజసికమైన, అందంగా కనిపించే పాశాలను నేను అందంగా అమర్చుతాను.
లోహితాశ్చాశ్మగర్భాశ్చ సన్తి తాత ధనాని మే। దర్శనీయాః సభానన్దాః కుశలైః సాధునిష్ఠితాః ।। 25
నాకు ఎర్రని, రత్నాలతో అలంకరించిన, చూడటానికి ఆనందంగా ఉండే, సభలో అందరికి సంతోషం కలిగించే, నిపుణుల చేత తయారైన విలువైన రాళ్లు ఉన్నాయి.
అప్యేతాన్పాణినా స్పృష్ట్వా సంప్రహృష్యన్తి మానవాః ।। 26
వాటిని చేతితో తాకినప్పుడే మనుషులు ఆనందంతో ఉప్పొంగిపోతారు.
తాన్వికీర్య సమే దేశే రమణీయే విపాంసులే। దేవిష్యామి యథాకామం స విహారో భవిష్యతి ।। 27
వాటిని సమతలమైన, అందమైన, మృదువైన ఇసుక మీద చల్లిపెట్టి, నా ఇష్టానుసారం ఆడుకుంటాను. అదే నా వినోదంగా ఉంటుంది.
కఙ్కో నామ్నా పరివ్రాట్ చ విరాటస్య సభాసదః। జ్యోతిషే శకునజ్ఞానే నిమిత్తే చాక్షకౌశలే । బ్రాహ్మే వేదే మయాఽధీతే వేదాఙ్గేషు చ సర్వశః ।। 28
కంక అనే పేరుతో పరిభ్రాజకుడిగా, విరాటుని సభలో సభ్యుడిగా ఉంటాను. జ్యోతిష్యం, శకునాలు, పాశాల నైపుణ్యం, బ్రాహ్మవేదం, వేదాంగాలు అన్నింటిలో నేర్చుకున్నవాడిని.
ధర్మకామార్థమోక్షేషు నీతిశాస్త్రేషు పారగః। పృష్టోఽహం కథయిష్యామి రాజ్ఞః ప్రియతమం వచః ।। 29
ధర్మం, కామం, అర్థం, మోక్షం, నీతిశాస్త్రాలలో నిపుణుడిని. రాజు అడిగినప్పుడు అతనికి ఎంతో ఇష్టపడే మాటలు చెబుతాను.
ఆసం యుధిష్ఠిరస్యాహం పురా ప్రాణసమః సఖా। ఇతి వక్ష్యామి రాజానం యది మామనుయోక్ష్యతే ।। 30
రాజు నన్ను అడిగితే, 'నేను యుదిష్ఠిరునికి ఒకప్పుడు ప్రాణసమానమైన మిత్రుడిని' అని చెబుతాను.
విరాటనగరే ఛన్న ఏవం యుక్తః సదా వసే। ఇత్యేవం మే ప్రతిజ్ఞాతం విచరిష్యామ్యహం యథా ।। 31
విరాటునగరంలో ఇలా రహస్యంగా ఉండి, ఎప్పుడూ ఇలా ప్రవర్తిస్తాను. ఇదే నా ప్రతిజ్ఞ, అలాగే నేను నడుచుకుంటాను.
ఏవం నిర్దిశ్య చాత్మానం నిశ్వసన్నుష్ణమార్తిజమ్ । విముఞ్చన్నశ్రు నేత్రాభ్యాం భీమసేనమువాచ హ
ఇలా తనను తానే వివరించి, బాధతో గాఢంగా ఊపిరి పీల్చుతూ, కన్నీళ్లు కారుస్తూ, భీమసేనునితో మాట్లాడాడు.