తం దృష్ట్వాసహసోత్థాయ భర్తున్యస్య శనైః శిరః। కృతాఞ్జలిరువాచార్తా హృదయేన ప్రవేపతీ
ఆయనను చూసి, ఆమె త్వరగా లేచి, భర్త తలను మెల్లగా నేలపై ఉంచి, చేతులు జోడించి, హృదయం వణికుతూ, బాధతో మాట్లాడింది.
దైవతంత్వాభిజానామి వపురేతద్ధ్యమానుషమ్। కామయా బ్రూహి దేవేశ కస్త్వం కించ చికీర్షసి
'మీరు దేవత అని నాకు తెలుసు. ఈ రూపం మానవులది కాదు. దేవతాధిపతీ, మీరు ఎవరు? ఏం చేయబోతున్నారు? నిజంగా చెప్పండి.'
పతివ్రతాఽసి సావిత్రి తథైవ చ తపోన్వితా। అస్త్వామభిభాషామి విద్ధి మాం త్వం శుభే యమమ్
సావిత్రి, నీవు భర్తకు అంకితమై, గొప్ప తపస్సుతో ఉన్నావు. అయినా, ఓ మంగళకరమైనవాడా, నేను నీవితో మాట్లాడుతున్నాను. నన్ను యముడు అని తెలుసుకో.
అయం తే రసత్యవాన్భర్తా క్షీణాయుః పార్థివాత్మజః। నేష్యామి తమహం బద్ధ్వా విద్ధ్యేతన్మే చీకిర్షితం
ఈ మనిషి, నీ భర్త, రాజకుమారుడు, తన ఆయుష్షు ముగించుకున్నాడు. అతన్ని నేను కట్టేసి తీసుకెళ్తాను. ఇదే నా సంకల్పమని తెలుసుకో.
శ్రూయతే భగవన్దూతాస్తవాగచ్ఛన్తి మానవాన్। నేతుం కిల భవాన్కస్మాదాగతోసి స్వయం ప్రభో
భగవంతుడా, మీ దూతలు మానవులను తీసుకెళ్లడానికి వస్తారని వినిపిస్తుంది. మరి, ప్రభూ, మీరు స్వయంగా ఎందుకు వచ్చారు?
ఇత్యుక్తః పితృరాజస్తాం భగవాన్స్వచికీర్షితమ్। యథావత్సర్వమాఖ్యాతుం తత్ప్రియార్థం ప్రచక్రమే
అలా అడిగిన సావిత్రికి సంతోషం కలిగించాలనే ఉద్దేశంతో పితృదేవతల అధిపతి యముడు తన సంకల్పాన్ని, ఆమెకు కావలసినట్టు, పూర్తిగా వివరించసాగాడు.
అయం చ ధర్మసంయుక్తో రూపవాన్గుణసాగరః। నార్హో మత్పురుషైర్నేతుమతోస్మి స్వయమాగతః
ఈ మనిషి ధర్మబద్ధుడు, అందగాడు, మంచి లక్షణాల సముద్రం. ఇతన్ని నా సేవకులు తీసుకెళ్లడానికి అర్హులు కావు. అందుకే నేను స్వయంగా వచ్చాను.
తతః సత్యవతః కాయాత్పాశబద్ధం వశంగతమ్। అఙ్గుష్ఠమాత్రం పురుషం నిశ్చకర్ష యమో బలాత్
తర్వాత యముడు సత్యవంతుని శరీరం నుండి బంధించబడిన, అంగుళమంత పరిమాణంలో ఉన్న ప్రాణాన్ని బలవంతంగా బయటకు లాగాడు.
తతః సముద్ధృతప్రాణం గతశ్వాసం హతప్రభమ్। నిరవిచేష్టంశరీరం తద్బభూవాప్రియదర్సనమ్
ఆ ప్రాణం పోయిన తర్వాత, ఊపిరి ఆగిపోయి, కాంతి తగ్గిపోయిన సత్యవంతుని శరీరం కదలకుండా, చూడటానికి భయంకరంగా మారింది.
యమస్తు తం తతో బద్ధ్వా ప్రయాతో దక్షిణాముఖః। సావిత్రీ చైవ దుఃఖార్తా యమమేవాన్వగచ్ఛత
యముడు అతన్ని కట్టేసి దక్షిణదిశగా వెళ్లాడు. సావిత్రి మాత్రం బాధతో యముని వెంట వెళ్లింది.
భర్తుః శరీరరాం చ విధాయ హి తపస్వినీ। భర్తారమనుగచ్ఛన్తీ తథావస్థం సుమధ్యమా'। నియమవ్రతసంసిద్ధా మహాభాగా పతివ్రతా
తపస్సుతో నిండిన, మధుర నడుము కలిగిన సావిత్రి భర్త శరీరానికి సంస్కారాలు చేసి, నియమవ్రతాల్లో నిష్ణాతురాలై, ఆ స్థితిలో భర్తను అనుసరించింది.
నివర్త గచ్ఛ సావిత్రి కురుష్వాస్యౌర్ధ్వదైహికమ్। కృతంభర్తుస్త్వయాఽఽనృణ్యం యావద్గమ్యం గతం త్వయా
సావిత్రి, వెనక్కు తిరిగి వెళ్లి భర్తకు అంత్యక్రియలు చేయు. నీవు భర్త పట్ల నీ కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చావు. ఇకపై నీవు వెళ్లకూడదు.
యత్ర మే నీయతే భర్తా స్వయం వా యత్ర గచ్ఛతి। మయా చ తత్ర గన్తవ్యమేష ధర్మః సనాతనః
నా భర్త ఎక్కడికి తీసుకెళ్లబడితే, లేదా ఎక్కడికి వెళ్ళినా, నేనూ అక్కడికి వెళ్లాలి. ఇదే శాశ్వత ధర్మం.
తపసా గురుభక్త్యా చ భర్తుః స్నేహాద్వ్రతేన చ। తవ చైవ ప్రసాదేన న మే ప్రతిహతా గతిః
తపస్సు, పెద్దల పట్ల భక్తి, భర్తపై ప్రేమ, వ్రతాచరణ, ఇంకా నీ దయ వల్ల నా మార్గం ఎక్కడా ఆపబడదు.
ప్రాహుః సాప్తపదం మైత్రం బుధాస్తత్త్వార్థదర్శినః। మిత్రతాం చ పురస్కృత్య కించిద్వక్ష్యామి తచ్ఛృణు
సత్యాన్ని తెలుసుకునే జ్ఞానులు, ఏడడుగులు కలిసివెళ్ళితే స్నేహం ఏర్పడుతుందని అంటారు. ఆ స్నేహాన్ని గుర్తుపెట్టుకుని, నేను కొంతమాట చెబుతాను—దయచేసి విను.
నానాత్మవన్తస్తు వనే చరన్తి ధర్మం చ వాసం చ పరిశ్రమం చ। విజ్ఞానతో ధర్మముదాహరన్తి తస్మాత్సన్తో ధర్మమాహుః ప్రధానమ్
వేర్వేరు స్వభావాలు కలవారు అడవిలో తిరుగుతూ, ధర్మాన్ని, నివాసాన్ని, కష్టాలను అనుభవిస్తారు. వివేచనతో ధర్మమే ముఖ్యమని చెబుతారు. అందుకే సద్గుణులు ధర్మాన్ని ప్రధానంగా భావిస్తారు.
ఏకస్య ధర్మేణ సతాం మతేన సర్వేస్మ తం మార్గమనుప్రపన్నాః। మా వై ద్వితీయం మా తృతీయం చ వాఞ్ఛే తస్మాత్సన్తో ధర్మమాహుః ప్రధానమ్
ఒక ధర్మాన్ని సద్గుణులు అనుసరిస్తారు. అందరూ అదే మార్గాన్ని అనుసరిస్తారు. మరొకటి లేదా మూడవ మార్గాన్ని ఎవరూ కోరకూడదు. అందుకే సద్గుణులు ధర్మాన్ని ప్రధానంగా భావిస్తారు.
నివర్త తుష్టోస్మి తవానయా గిరా స్వరాక్షరవ్యఞ్జనహేతుయుక్తయా। వరం వృణీష్వేహవినాఽస్య జీవితం దదాని తే సర్వమనిన్దితే వరమ్
వెనక్కు తిరుగు—నీ మాటలు నాకు ఎంతో ఆనందాన్ని ఇచ్చాయి, అవి శ్రావ్యంగా, అర్థవంతంగా ఉన్నాయి. నీ భర్త ప్రాణాన్ని తప్ప మరేదైనా వరం కోరుకో, నిందలేని సావిత్రి, నేను నీకు ఆ వరం ఇస్తాను.
చ్యుతః స్వరాజ్యాద్వనవాసమాశ్రితో వినష్టచక్షుః శ్వశురో మమాశ్రమే। స లబ్ధచక్షుర్బలవాన్భవేన్నృప- స్తవ ప్రసాదాజ్జ్వలనార్కసంనిభః
నా మామ రాజ్యం కోల్పోయి అడవిలో నివసిస్తూ, చూపు కోల్పోయి నా ఆశ్రమంలో ఉన్నాడు. నీ దయవల్ల అతనికి మళ్లీ చూపు, బలము లభించి, అగ్ని లేదా సూర్యుని వంటి ప్రకాశంతో మెరిసిపోవాలని కోరుకుంటున్నాను.
దదాని తేఽహం తమనిన్దితే వరం యథా త్వయోక్తం భవితా చ తత్తథా। తవాధ్వనా గ్లానిమివోపలక్షయే నివర్త గచ్ఛస్వ న తే శ్రమో భవేత్
నిందలేని సావిత్రి, నీవు కోరినట్టు ఆ వరం నీకు ఇస్తాను. అది తప్పకుండా జరుగుతుంది. ఈ ప్రయాణంలో నీకు అలసట కనిపిస్తోంది—వెనక్కు తిరుగు, నీకు ఇక శ్రమ ఉండకూడదు.
శ్రమః కుతో భర్తృసమీపతో హిమే యతో హి భర్తా మమ సా గతిర్ధ్రువా। యతః పతిం నమేష్యసి తత్ర మే గతిః సురేశ భూయశ్చ వచో నిబోధ మే
నా భర్త దగ్గర, ముఖ్యంగా చలిలో, నాకు ఎలాంటి కష్టం ఉండదు. ఎందుకంటే నా భర్తే నాకు నిజమైన ఆశ్రయం. మీరు నా భర్తను ఎక్కడికి తీసుకెళ్తే, నేను కూడా అక్కడికే వెళ్తాను. దేవతల అధినాయకా, ఇప్పుడు నా మాటలు మరొకసారి వినండి.
సతాం సకృత్సంగతమీప్సితం పరం తతః పరం మిత్రమితి ప్రచక్షతే। న చాఫలం సత్పురుషేణ సంగతం తతః సతాం సంనివసేత్సమాగమే
మంచివారితో ఒక్కసారి కలవడం ఎంతో కోరికగా ఉంటుంది. అలాంటి వారిని నిజమైన స్నేహితుడని అంటారు. మంచి మనుషుల సాంగత్యం ఎప్పుడూ వృథా కాదు. అందుకే ఎప్పుడూ మంచి వారి సాంగత్యాన్ని కోరాలి.
మనోనుకూలం బుధబుద్ధివర్ధనం త్వయా యదుక్తం వచనం హితాశ్రయమ్। వినా పునః సత్యవతోస్య జీవితం వరం ద్వితీయం వరయస్వ భామిని
నీ మాటలు నా మనసుకు అనుకూలంగా ఉన్నాయి, అవి జ్ఞానాన్ని పెంచుతాయి, నా మేలుకోసమే ఉన్నాయి. అయినా, ఈ సత్యవంతుడి ప్రాణం లేకుండా, మరొక వరాన్ని కోరుకోమంటున్నాను, సుందరి.
హృతంపురా మే శ్వశురస్య ధీమతః స్వమేవ రాజ్యంలభతాం స పార్థివః। కజహ్యాత్స్వధర్మాన్న చ మే గురుర్యథా ద్వితీయమేతద్వరయామి తే వరమ్
ఒకప్పుడు నా మామగారి రాజ్యం పోయింది. ఆ రాజు తన స్వంత రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందాలి. ఆయన తన ధర్మాన్ని వదిలిపెట్టకూడదు, నా గురువు కూడా తప్పు చేయకూడదు. ఇదే నేను కోరే రెండవ వరం.
స్వమేవం రాజ్యం ప్రతిపత్స్యతేఽచిరా- న్న చ స్వధర్మాత్పరిహీయతే నృపః। కృతేన కామేన మయా నృపాత్మజే నివర్త గచ్ఛస్వ న తే శ్రమో భవేత్
ఆయన త్వరలో తన రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందుతాడు, రాజు తన ధర్మాన్ని వదిలిపెట్టడు. నా అనుగ్రహంతో, రాజకుమారీ, నీవు వెనక్కు వెళ్లిపో, నీకు ఎలాంటి కష్టం ఉండదు.
ప్రజాస్త్వయైతా నియమేన సంయతా నియమ్య చైతా నయసే నికామయా। తతో యమత్వం తవ దేవ విశ్రుతం నిబోధ చేమాం గిరమీరితాం మయా
నీవు ప్రజలను నియమంతో పాలిస్తున్నావు, వారిని నియంత్రించి, స్వార్థం లేకుండా నడిపిస్తున్నావు. అందుకే నీకు యముడు అనే పేరుంది, దేవా. ఇప్పుడు నేను చెప్పే మాటలు విను.
అద్రోహః సర్వభూతేషు కర్మణా మనసా గిరా। అనుగ్రహశ్చ దానం చ సతాం ధర్మః సనాతనః
ప్రతి ప్రాణికి మనసుతో, మాటతో, చేతితో హానిచేయకపోవడం, దయ చూపడం, దానం చేయడం — ఇవే మంచి వారి శాశ్వత ధర్మాలు.
ఏవంప్రాయశ్చ లోకోఽయం మనుష్యాః శక్తిపేశలాః। సన్తస్త్వేవాప్యమిత్రేషు దయాం ప్రాప్తేషు కుర్వతే
ఈ లోకంలో అందరూ తమ శక్తిలో నిపుణులు. కానీ మంచి వారు, శత్రువులైనా, దయ కోరినవారికి దయ చూపుతారు.
పిపాసితస్యేవ భవేద్యథా పయ- స్తథా త్వయా వాక్యమిదం సమీరితమ్। వినా పునః సత్యవతోఽస్య జీవితం వరం వృణీష్వేహ శుభే యదిచ్ఛసి
ఎలాగైతే దాహార్తికి నీరు ఎంతో అవసరం, అలాగే నీ మాటలు నాకు ఎంతో ఆనందాన్ని ఇచ్చాయి. అయినా, ఈ సత్యవంతుడి ప్రాణం లేకుండా, ఇక్కడ నీవు కోరిన వరాన్ని అడుగు, మంగళకరమైనవాడా.
మమానపత్యః పృథివీపతిః పితా భవత్పితుః పుత్రశతం తథౌరసమ్। కులస్య సంతానకరం చ యద్భవే- త్తృతీయమేతద్వరయామి తే వరమ్
నా తండ్రి, భూమిపతి, సంతానం లేకుండా ఉన్నాడు. ఆయనకు నీ తండ్రి వంశంలో, తన శరీరంలో పుట్టిన వంద మంది కుమారులు కలగాలి, వంశాన్ని కొనసాగించాలి. ఇదే నేను కోరే మూడవ వరం.