కష్టం యుద్ధే దశ శేషాః శ్రుతా మే త్రయోఽస్మాకం పాణ్డవానాం చ సప్త। ద్వ్యూనా వింశతిరాహతాఽక్షౌహిణీనాం తస్మిన్సఙ్గ్రామే భైరవే క్షత్రియాణామ్
ఈ యుద్ధంలో పదిమంది మాత్రమే బతికారని విన్నాను. మనవారి ముగ్గురు, పాండవులవారి ఏడుగురు. ఆ భయంకరమైన క్షత్రియ సంగ్రామంలో పదెనిమిది అక్షౌహిణి సైన్యాలు నాశనం అయ్యాయి.
తమస్త్వతీవ విస్తీర్ణం మోహ ఆవిశతీవ మామ్। సంజ్ఞాం నోపలభే సూత మనో విహ్వలతీవ మే
సూతా, నాకు చుట్టూ పెళ్లిన చీకటి దట్టంగా కమ్ముకున్నట్టు ఉంది. మాయ నన్ను పట్టేసినట్టు ఉంది. నాకు స్పష్టత రావడం లేదు. మనసు చాలా కలవరంగా ఉంది.
ఇత్యుక్త్వా ధృతరాష్ట్రోఽథ విలప్య బహు దుఃఖితః। మూర్చ్ఛితః పునరాశ్వస్తః సంజయం వాక్యమబ్రవీత్
ఇలా చెప్పి, ధృతరాష్ట్రుడు చాలా బాధతో విలపిస్తూ, మూర్చిపోయాడు. మళ్ళీ చైతన్యం వచ్చాక, సంజయునితో మాటలాడాడు.
సంజయైవం గతే ప్రాణాంస్త్యక్తుమిచ్ఛామి మా చిరమ్। స్తోకం హ్యపి న పశ్యామి ఫలం జీవితధారణే
సంజయా, ఈ స్థితిలో నాకు ప్రాణాలు విడిచిపెట్టాలని ఉంది. బ్రతకడం వల్ల కొంచెం ప్రయోజనం కూడా కనిపించడం లేదు.
తం తథా వాదినం దీనం విలపన్తం మహీపతిమ్। నిఃశ్వసన్తం యథా నాగం ముహ్యమానం పునః పునః
ఆ రాజు ఇలా విచారంగా, విలపిస్తూ, పాము లా ఊపిరి పీల్చుతూ, మళ్ళీ మళ్ళీ మూర్చిపోతున్నప్పుడు, గావల్గణుడు ఈ గంభీరమైన మాటలు చెప్పాడు.
గావల్గణిరిదం ధీమాన్మహార్థం వాక్యమబ్రవీత్
గావల్గణుడు, జ్ఞానవంతుడు, ఈ ముఖ్యమైన మాటలు అన్నాడు.
ద్వైపాయనస్య వదతో నారదస్య చ ధీమతః। మహత్సు రాజవంశేషు గుణైః సముదితేషు చ
ద్వైపాయనుడు, నారదుడు వంటి మహర్షులు చెప్పినట్లుగా, మహారాజ వంశాలలో, సద్గుణాలతో అలంకరించబడినవారిలో,
జాతాన్దివ్యాస్త్రవిదుషః శక్రప్రతిమతేజసః। ధర్మేణ పృథివీం జిత్వా యజ్ఞైరిష్ట్వాప్తదక్షిణైః
దివ్యాస్త్రాలలో నైపుణ్యం కలవారు, ఇంద్రుడి తేజస్సుతో సమానమైనవారు, ధర్మంతో భూమిని జయించి, యజ్ఞాలు చేసి, విరాళాలు ఇచ్చినవారు పుట్టారు.
అస్మిఁల్లోకే యశః ప్రాప్య తతః కాలవశం గతాన్। శైబ్యం మహారథం వీరం సృంజయం జయతాం వరమ్।। 250 ||
ఈ లోకంలో గొప్ప పేరును సంపాదించి, తరువాత కాలానికి లోనైన వారు — శైబ్యుడు, మహారథి, వీరుడు, జయించినవారిలో శ్రేష్ఠుడు అయిన శృంజయుడు.
బాహ్లీకం దమనం చైద్యం శర్యాతిమజితం నలమ్
బాహ్లీకుడు, దమనుడు, చేడిరాజు, శర్యాతి, అజితుడు, నలుడు,
విశ్వామిత్రమమిత్రఘ్నమమ్బరీషం మహాబలమ్। మరుత్తం మనుమిక్ష్వాకుం గయం భరతమేవ చ
విశ్వామిత్రుడు, శత్రువులను సంహరించినవాడు, మహాబలుడు అంబరీషుడు, మరుత్తుడు, మనువు, ఇక్ష్వాకుడు, గయుడు, అలాగే భరతుడు,
రామం దాశరథిం చైవ శశబిన్దుం భగీరథమ్। కృతవీర్యం మహాభాగం తథైవ జనమేజయమ్
దశరథుని కుమారుడు రాముడు, శశబిందువు, భాగీరథుడు, మహాభాగుడు కృతవీర్యుడు, అలాగే జనమేజయుడు.
యయాతిం శుభకర్మాణం దేవైర్యో యాజితః స్వయమ్। `చైత్యయూపాఙ్కితా భూమిర్యస్యేయం సవనాకరా
ధర్మపరుడు అయిన యయాతిని దేవతలు తామే పిలిచి యజ్ఞంలో పాల్గొనమన్నారు. యజ్ఞస్తంభాలతో అలంకరించబడిన ఈ భూమి, అనేక సోమయాగాలు చేసిన యయాతికి చెందింది.
ఇతి రాజ్ఞాం చతుర్వింశన్నారదేన సురర్షిణా। పుత్రశోకాభితప్తాయ పురా శ్వైత్యాయ కీర్తితమ్
ఈ రాజుల గురించి, ఒకప్పుడు నారద మహర్షి, తన కుమారుల విషాదంలో మునిగిపోయిన శ్వేతునికి ఇలా వివరించాడు.
తేభ్యశ్చాన్యే గతాః పూర్వం రాజానో బలవత్తరాః। మహారథా మహాత్మానః సర్వైః సముదితా గుణైః
వారికంటే ముందుగా, ఇంకా శక్తివంతమైన, గొప్ప రథసారథులు, మహాత్ములు, అన్ని గుణాలతో కూడిన రాజులు ఉన్నారు.
పూరుః కురుర్యదుః శూరో విష్వగశ్వో మహాద్యుతిః। అణుహో యువనాశ్వశ్చ కకుత్స్థో విక్రమీ రఘుః
పురు, కురు, యదు, శూర, మహాతేజస్సుతో ఉన్న విశ్వగశ్వ, అనుహ, యువనాశ్వ, కాకుత్థ్స, పరాక్రమశాలి రఘు—
విజయో వీతిహోత్రోఽహ్గో భవః శ్వేతో బృహద్గురుః। ఉశీనరః శతరథః కఙ్కో దులిదుహో ద్రుమః
విజయ, వీతిహోత్ర, అంగ, భవ, శ్వేత, బృహద్గురు, ఉశీనర, శతరథ, కంక, దులిదుహ, ద్రుమ—
దమ్భోద్భవః పరో వేనః సగరః సంకృతిర్నిమిః। అజేయః పరశుః పుణ్డ్రః శంభుర్దేవావృధోఽనఘః
దంభోద్భవ, పరోవేన, సాగర, సంకృతి, నిమి, అజేయ, పరశు, పుండ్ర, శంభు, దేవావృద్ధ, అనఘ—
దేవాహ్వయః సుప్రతిమః సుప్రతీకో బృహద్రథః। మహోత్సాహో వినీతాత్మా సుక్రతుర్నైషధో నలః
దేవాహ్వయ, సుప్రతిమ, సుప్రతీక, బృహద్రథ, మహోత్సాహ, వినీతాత్మ, సుక్రతు, నైషధుడు నలుడు—
సత్యవ్రతః శాన్తభయః సుమిత్రః సుబలః ప్రభుః। జానుజఙ్ఘోఽనరణ్యోఽర్కః ప్రియభృత్యః శుచివ్రతః
సత్యవ్రత, శాంతభయ, సుమిత్ర, సుబలుడు ప్రభువు, జానుజంఘ, అనరణ్య, అర్క, ప్రియభృత్య, శుచివ్రత—
బలబన్ధుర్నిరామర్దః కేతుశృఙ్గో బృహద్బలః। ధృష్టకేతుర్బృహత్కేతుర్దీప్తకేతుర్నిరామయః
బలబంధు, నిరామర్ద, కేతుశృంగ, బృహద్బల, ధృష్టకేతు, బృహత్కేతు, దీప్తకేతు, నిరామయ—
అవిక్షిచ్చపలో ధూర్తః కృతబన్ధుర్దృఢేషుధిః। మహాపురాణసంభావ్యః ప్రత్యఙ్గః పరహా శ్రుతిః
అవిక్షి, చపల, ధూర్త, కృతబంధు, దృఢేషుధి, మహాపురాణసంభవ్య, ప్రత్యంగ, పరహ, శ్రుతి—
ఏతే చాన్యే చ రాజానః శతశోఽథ సహస్రశః। శ్రూయన్తే శతశశ్చాన్యే సఙ్ఖ్యాతాశ్చైవ పద్మశః
ఇలా ఇంకా అనేకమంది రాజులు వందలుగా, వేలుగా, లక్షలుగా, కోట్లుగా ఉన్నారు అని విన్నాము.
హిత్వా సువిపులాన్భోగాన్బుద్ధిమన్తో మహాబలాః। రాజానో నిధనం ప్రాప్తాస్తవ పుత్రైర్మహత్తరః
అనేక సుఖాలను వదిలి, జ్ఞానులు, మహాబలశాలులు అయిన రాజులు, నీ కుమారులకన్నా గొప్పవారు కూడా మరణించారు.
యేషాం దివ్యాని కర్మాణి విక్రమస్త్యాగ ఏవ చ। మాహాత్మ్యమపి చాస్తిక్యం సత్యం శౌచం దయాఽర్జవమ్
వారి కార్యాలు దివ్యమైనవి, వీరత్వం, త్యాగం, మహాత్మ్యం, భక్తి, సత్యం, పవిత్రత, దయ, నేరుగా ఉండటం— ఇవన్నీ వారికి ఉన్నాయి.
విద్వద్భిః కథ్యతే లోకే పురాణైః కవిసత్తమైః। సర్వర్ద్ధిగుణసంపన్నాస్తే చాపి నిధనం గతాః
విద్వాంసులు, గొప్ప కవులు పురాణాలలో వీరి గొప్పతనాన్ని చెబుతారు. అయినా, అన్ని గుణాలతో నిండిన వారు కూడా మరణించారు.
తవ పుత్రా దురాత్మానః ప్రతప్తాశ్చైవ మన్యునా। లుబ్ధా దుర్వృత్తభూయిష్ఠా న తాఞ్ఛోచితుమర్హసి
నీ కుమారులు దుర్మార్గులు, కోపంతో కాలిపోయినవారు, లోభులు, చెడు ప్రవర్తన కలవారు. వారిని నీవు బాధపడాల్సిన అవసరం లేదు.
శ్రుతవానసి మేధావీ బుద్ధిమాన్ప్రాజ్ఞసంమతః। యేషాం శాస్త్రానుగా బుద్ధిర్న తే ముహ్యన్తి భారత
నీవు విద్యావంతుడు, తెలివైనవాడు, జ్ఞానులచే గౌరవించబడినవాడు. ధర్మశాస్త్రాలను అనుసరించే వారికి మోహం కలగదు, ఓ భారత.
నిగ్రహానుగ్రహౌ చాపి విదితౌ తే నరాధిప। నాత్యన్తమేవానువృత్తిః కార్యా తే పుత్రరక్షణే
నీవు శిక్షించడమూ, క్షమించడమూ రెండూ బాగా తెలుసు, రాజా. కుమారులను రక్షించడంలో అతిగా అనుకూలంగా ఉండకూడదు.
భవితవ్యం తథా తచ్చ నానుశోచితుమర్హసి। దైవం పురుషకారేణ కో నివర్తితుమర్హతి
ఏమి జరగాల్సో అది జరుగుతుంది. దానికి నీవు విచారించకూడదు. దైవాన్ని మనుషుల శక్తితో ఎవరు మార్చగలరు?