నాత్యన్తమసుఖం కశ్చిత్ప్రాప్నోతి పురుషర్షభ। ప్రజ్ఞావాంస్త్వేవ పురుషః సంయుక్తః పరయా ధియా
ఓ పురుషశ్రేష్ఠుడా, ఎవరూ ఎప్పటికీ అంతులేని సుఖాన్ని పొందరు. కానీ, పరిపూర్ణ జ్ఞానం ఉన్నవాడు మాత్రమే నిజమైన ఆనందాన్ని పొందగలడు.
ఉదయాస్తమయజ్ఞో హి న హృష్యతి న శోచతి। సుఖమాపతితం విన్దన్దుఃఖమాపతితం సహన్
ఎవరైతే ఉదయాస్తమయాలను సమంగా చూస్తారో, వారు సంతోషంలో ఉల్లాసపడరు, దుఃఖంలో చింతించరు. సుఖం వచ్చినప్పుడు ఆనందిస్తారు, దుఃఖం వచ్చినప్పుడు సహిస్తారు.
కాలప్రాప్తముపాసీత సస్యానామివ కర్షకః। తపసో హి పరం నాస్తి తపసా విన్దతే మహత్
కాలం వచ్చినప్పుడు, రైతు పంట కోసం ఎదురుచూసినట్లు మనిషి కూడా సహనం చూపాలి. తపస్సుకు మించినది లేదు, తపస్సుతోనే గొప్పదాన్ని పొందవచ్చు.
నాసాధ్యం తపసః కించిదితి బుధ్యస్ భారత। సత్యమార్జవమక్రోధః సంవిభాగో దమః శమః
ఓ భారతా, తపస్సుకు సాధ్యం కానిది ఏదీ లేదని తెలుసుకో. సత్యం, నేరుగా ఉండటం, కోపం లేకపోవడం, పంచుకోవడం, మనస్సు నియంత్రణ, శాంతి — ఇవన్నీ తపస్సు వల్ల కలుగుతాయి.
అనసూయాఽవిహింసా చ శౌచమిన్ద్రియసంయమః। సాధనాని మహారాజ నరాణాం పుణ్యకర్మణామ్
ఈర్ష్య లేకపోవడం, హింస చేయకపోవడం, శుద్ధి, ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకోవడం — ఇవే, రాజా, పుణ్యమైన పనులు చేసే వారికి అవసరమైన సాధనాలు.
అధర్మరుచయో మూఢాస్తిర్యగ్గతిపరాయణాః। కృచ్ఛ్రాం యోనిమనుప్రాప్తా న సుఖం విన్దతే అనాః
అధర్మాన్ని ఇష్టపడే మూర్ఖులు, తక్కువ జన్మలకు దారితీసే మార్గంలో పడి, కష్టమైన జన్మలు పొందుతారు; వారు ఎప్పుడూ సుఖాన్ని పొందరు.
ఇహ యత్క్రియతే కర్మ తత్పరత్రోపభుజ్యతే। `మూలసిక్తస్య వృక్షస్య ఫలం శాఖాసు దృశ్యతే'। తస్మాచ్ఛరీరం యుఞ్జీత తపసా నియమేన చ
ఈ లోకంలో మనం చేసే పనుల ఫలితాలు పరలోకంలో అనుభవించాలి; వేరేలా చెప్పాలంటే, వేరుకు నీళ్లు పోస్తే ఆ చెట్టు కొమ్మల్లో పండ్లు కనిపించటంలా ఉంటుంది. అందుకే శరీరాన్ని తపస్సుతో, నియమంతో కట్టడి చేసుకోవాలి.
యథాశక్తి ప్రయచ్ఛేత సంపూజ్యాభిప్రణమ్య చ। కాలే ప్రాప్తే చ హృష్టాత్మా రాజన్విగతమత్సరః
తన శక్తికి తగినంతగా, గౌరవించదగినవారిని నమస్కరించి, సరైన సమయంలో, ఆనందంగా, ఈర్ష్య లేకుండా దానం చేయాలి, రాజా.
సత్యవాదీ లభేతాయురనాయాసమథార్జవమ్। అక్రోధనోఽనసూయశ్చ నిర్వృతిం లభతే పరామ్
సత్యం చెప్పేవాడు దీర్ఘాయువు, సులభమైన జీవితం, నేరుగా ఉండే స్వభావాన్ని పొందుతాడు; కోపం, ఈర్ష్య లేని వాడు పరమానందాన్ని పొందుతాడు.
దాన్తః శమపరః శశ్వత్పరిక్లేశం న విన్దతి। న చ తప్యతి దాన్తాత్మా దృష్ట్వా పరగతాం శ్రియమ్
ఇంద్రియాలను జయించినవాడు, ఎప్పుడూ శాంతిని కోరేవాడు, ఎప్పుడూ పెద్ద బాధను అనుభవించడు; అలాంటి వాడు ఇతరుల ఐశ్వర్యాన్ని చూసినా అసూయపడడు.
సంవిభక్తా చ దాతా చ భోగవాన్సుఖవాన్నరః। భవత్యహింసకశ్చైవ పరమారోగ్యమశ్నుతే
విభజించేవాడు, దానం చేయువాడు, ఆనందంగా జీవించేవాడు, హింస చేయని వాడు — అలాంటి మనిషి పరమ ఆరోగ్యాన్ని పొందుతాడు.
మాన్యం మానయితా జన్మ కులే మహతి విన్దతి। `విన్దతే సుఖమత్యర్థమిహ లోకే పరత్ర చ'। వ్యసనైర్న తుసంయోగం ప్రాప్నోతి విజితేన్ద్రియః
గౌరవించదగినవారిని గౌరవించేవాడు, గొప్ప కుటుంబంలో జన్మిస్తాడు; ఈ లోకంలోను, పరలోకంలోను అతిశయమైన సుఖాన్ని పొందుతాడు; ఇంద్రియాలను జయించినవాడు దుర్భాగ్యాన్ని ఎదుర్కోవడంలేదు.
శుభానుశయబుద్ధిర్హి సంయుక్తః కాలధర్మణా। ప్రాదుర్భవతి తద్యోగాత్కల్యాణమతిరేవ సః
శుభమైన వృత్తి కలిగిన మనసు, కాలధర్మంతో కలిసినవాడు, ఆ సంయోగం వల్ల మంచి బుద్ధి కలిగి జన్మిస్తాడు.
భగవన్దానధర్మాణఆం తపసో వా మహామునే। కింస్విద్బహుగుణం ప్రేత్య కిం వా దుష్కరముచ్యతే
భగవంతుడా, దానం, తపస్సు — వీటిలో మరణానంతరం ఎక్కువ ఫలితం దక్కేది ఏది? అలాగే, వాటిలో చేయడం చాలా కష్టమైనది ఏది?
దానాన్న దుష్కరం తాత పృథివ్యామస్తి కించన। అర్థే చ మహతీ తృష్ణా స చ దుఃఖేన లభ్యతే
ప్రియమైనవాడా, ఈ భూమిపై దానం చేయడం కన్నా కష్టమైనది మరొకటి లేదు; ఎందుకంటే ధనానికి పెద్ద తపన ఉంది, అది కూడా చాలా కష్టపడి సంపాదించాలి.
రాజన్ప్రత్యక్షమేవైతద్దృశ్యతే లోకసాక్షికమ్'। పరిత్యజ్య ప్రియాన్ప్రాణాన్ప్రవిశన్తి రణాజిరమ్। తథైవ ప్రతిపద్యన్తే సముద్రమటవీం తథా
రాజా, ఇది అందరూ ప్రత్యక్షంగా చూస్తారు: ప్రాణాలను కూడా విడిచిపెట్టి యుద్ధరంగంలోకి ప్రవేశిస్తారు; అలాగే సముద్రంలోనూ, అడవిలోనూ వెళ్ళిపోతారు.
కృషిగోరక్ష్యమిత్యేకే ప్రతిపద్యన్తి మానవాః। పురుషాః ప్రేష్యతామేకే నిర్గచ్ఛన్తి ధనార్థినః
కొంతమంది వ్యవసాయం, పశుపోషణలో నిమగ్నమవుతారు; మరికొందరు ధనం కోసం ఇతరులకు పనివారిగా మారిపోతారు.
తస్మాద్దుఃఖార్జితస్యైవ పరిత్యాగః సుదుష్కరః। సుదుష్కరతరం దానం తస్మాద్దానం మతం మమ
కష్టపడి సంపాదించిన ధనాన్ని విడిచిపెట్టడం చాలా కష్టం; దానం చేయడం ఇంకా కష్టం. అందుకే దానమే అత్యుత్తమమని నేను భావిస్తున్నాను.
విసేషస్త్వత్ర విజ్ఞేయో న్యాయేనోపార్జితం ధనమ్। పాత్రే కాలే చ దేశే చ ప్రయతః ప్రతిపాదయేత్
ఇక్కడ ఒక విషయం గుర్తుంచుకోవాలి: న్యాయంగా సంపాదించిన ధనాన్ని, సరైన వ్యక్తికి, సరైన సమయంలో, సరైన ప్రదేశంలో జాగ్రత్తగా ఇవ్వాలి.
అన్యాయాత్సముపాత్తేన దానధర్మౌ ధనన యః। కురుతే న స కర్తారం త్రాయతే మహతో భయాత్
అన్యాయంగా సంపాదించిన ధనంతో దానం చేసినా, దాతృత్వ ధర్మాలు పాటించినా, దానివల్ల చేసే వాడిని పెద్ద భయాల నుంచి కాపాడలేవు.
పాత్రే దానం స్వల్పమపి కాలే దత్తం యుధిష్ఠిర। మనసా హి విశుద్ధేన ప్రేత్యానన్తఫలం స్మృతమ్
యుదిష్ఠిరా, మంచి మనసుతో, సరైన సమయంలో, అర్హుడైనవారికి కొద్దిగా అయినా దానం చేస్తే, అది మరణానంతరం అనంతమైన ఫలితాన్ని ఇస్తుంది.
శ్రద్ధా ధర్మానుగా దేవీ పావనీ విశ్వధారిణీ।' సవిత్రీ ప్రసవిత్రీ చ సంసారార్ణవతారిణీ
ధర్మాన్ని అనుసరించే విశ్వాసం దైవీ, పవిత్రమైనది, ప్రపంచాన్ని నిలబెట్టే శక్తి; అది సవిత్రి, సృష్టికర్త, సంసార సముద్రాన్ని దాటి పోయే దారి.
శ్రద్ధయా ధార్యతే ధర్మో మహద్భిర్నార్థదర్శిభిః। సధనా అపిరాజానో నిఃశ్రద్ధా నరకం గతాః
ధర్మం అనుసరించేవారు, దాని వల్ల లాభం మాత్రమే చూడకుండా, విశ్వాసంతో పాటించేవారు గొప్పవారు. ఎంత ధనం ఉన్న రాజులు అయినా, విశ్వాసం లేకపోతే, నరకానికి పోయారు.
నిష్కించనాశ్చ మునయః శ్రద్ధావన్తో దివం గతాః। దేశే కాలే చ పాత్రే చ ముద్గలః శ్రద్ధయాఽన్వితః। వ్రీహిద్రోణం ప్రదాయాథ పరం పదమవాప్తవాన్
ఏమీ లేని మునులు విశ్వాసంతో స్వర్గానికి చేరుకున్నారు. ముద్గలుడు కూడా విశ్వాసంతో, సరైన సమయంలో, సరైన వ్యక్తికి, ఒక కొలత బియ్యం ఇచ్చి, పరమ పదాన్ని పొందాడు.
అత్రాప్యుదాహరన్తీమతిహాసం పురాతనమ్। వ్రీహిద్రోణపరిత్యాగాద్యత్ఫలం ప్రాప ముద్గలః
ఇక్కడ కూడా, పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు — ముద్గలుడు ఒక కొలత బియ్యం దానం చేసి పొందిన ఫలితాన్ని గురించి.
వ్రీహిద్రోణః పరిత్యక్తః కథం తేన మహాత్మనా। కస్మై దత్తశ్చ భగవన్విధినా కేన చాత్థ మే
ఆ మహాత్ముడు ఆ కొలత బియ్యాన్ని ఎలా విడిచిపెట్టాడు? దాన్ని ఎవరికిచ్చాడు? ఏ విధంగా ఇచ్చాడు? భగవంతుడా, దయచేసి నాకు చెప్పండి.
ప్రత్యక్షధర్మా భగవాన్యస్ తుష్టో హి కర్మభిః। సఫలం తస్య జన్మాహం మన్యే సద్ధర్మచారిణః
ధర్మస్వరూపుడైన ఆ భగవంతుడు అతని కార్యాల వల్ల సంతోషించాడు. నిజమైన ధర్మాన్ని అనుసరించిన అతని జన్మ ఫలప్రదమైందని నేను నమ్ముతున్నాను.
శిలోఞ్ఛవృత్తిర్ధర్మాత్మా ముద్గలః సంయతేన్ద్రియః। ఆసీద్రాజన్కురుక్షేత్రే సత్యవాగనసూయకః
ముద్గలుడు ధర్మబుద్ధి కలవాడు, ఇంద్రియాలను నియంత్రించేవాడు, శిలలపై గింజలు ఏరుకునే జీవనాన్ని అనుసరించేవాడు. అతడు కురుక్షేత్రంలో రాజుగా, నిజాయితీగా, మాయ లేకుండా జీవించాడు.
అతిథివ్రతీ క్రియావాంశ్చ కాపోతీం వృత్తిమాస్థితః। సత్రమిష్టీకృతంనామ సముపాస్తే మహాతపాః
అతిథి సేవను వ్రతంగా పాటిస్తూ, కర్మలను నిర్వహిస్తూ, పావురం వలె జీవనాన్ని అనుసరించాడు. ఇష్టీకృతం అనే యజ్ఞాన్ని ఆ మహాత్ముడు భక్తితో ఆచరించేవాడు.
సపుత్రదారో హి మునిః పక్షాహారో బభూవ హ। కపోతవృత్త్యా పక్షేణ వ్రీహిద్రోయణముపార్జయత్
ఆ ముని భార్య, కుమారుడితో కలిసి, పావురం జీవనాన్ని అనుసరించి, ప్రతి పక్షంలో ఒకసారి బియ్యం కొలతను సంపాదించేవాడు.