యదాఽశ్రౌషం కలహద్యూతమూలం మాయాబలం సౌబలం పాణ్డవేన। హతం సఙ్గ్రామే సహదేవేన పాపం తదా నాశంసే విజయాయ సంజయ
కలహానికి, జూదానికి మూలమైన మాయాబలశాలి శకునిని, సహదేవుడు యుద్ధంలో సంహరించాడని విన్నప్పుడు, సంజయా, నాకు విజయం మీద ఆశ లేకపోయింది.
యదాఽశ్రౌషం శ్రాన్తమేకం శయానం హ్రదం గత్వా స్తమ్భయిత్వా తదమ్భః। దుర్యోధనం విరథం భగ్నశక్తిం తదా నాశంసే విజయాయ సంజయ
దుర్యోధనుడు అలసిపోయి ఒంటరిగా, సరస్సులోకి వెళ్లి, ఆ నీటిని కదలకుండా చేసి, రథం, ఆయుధం లేకుండా మిగిలాడని విన్నప్పుడు, సంజయా, నాకు విజయం మీద ఆశ లేకపోయింది.
యదాఽశ్రౌషం పాణ్డవాంస్తిష్ఠమానాన్ గత్వా హ్రదే వాసుదేవేన సార్ధమ్। అమర్షణం ధర్షయతః సుతం మే తదా నాశంసే విజయాయ సంజయ
వాసుదేవునితో కలిసి సరస్సు వద్ద నిలబడ్డ పాండవులను, నా కుమారుడు సహించలేక దాడి చేశాడని విన్నప్పుడు, సంజయా, నాకు విజయం మీద ఆశ లేకపోయింది.
యదాఽశ్రౌషం వివిధాంశ్చిత్రమార్గాన్ గదాయుద్ధే మణ్డలశశ్చరన్తమ్। మిథ్యా హతం వాసుదేవస్య బుద్ధ్యా తదా నాశంసే విజయాయ సంజయ
గదాయుద్ధంలో నా కుమారుడు ఎన్నో వింత మార్గాల్లో తిరుగుతూ, వాస్తవానికి తగిలని దెబ్బతో వాసుదేవుని యుక్తితో చనిపోయాడని విన్నప్పుడు, సంజయా, నాకు విజయం మీద ఆశ లేకపోయింది.
యదాఽశ్రౌషం ద్రోణపుత్రాదిభిస్తై- ర్హతాన్పఞ్చాలాన్ద్రౌపదేయాంశ్చ సుప్తాన్। కృతం బీభత్సమయశస్యం చ కర్మ తదా నాశంసే విజయాయ సంజయ
సంజయా, ద్రోణుని కుమారుడు మరియు ఇతరులు పాంచాళులు, ద్రౌపదీ కుమారులను నిద్రలోనే చంపారని, భీమసేనుడు భయంకరమైన, గొప్ప కార్యాన్ని చేశాడని విన్నపుడు, అప్పటి నుండి నాకు విజయంపై ఆశ మిగలలేదు.
యదాఽశ్రౌషం భీమసేనానుయాతే- నాశ్వత్థామ్నా పరమాస్త్రం ప్రయుక్తమ్। క్రుద్ధేనైషీకమవధీద్యేన గర్భం తదా నాశంసే విజయాయ సంజయ
సంజయా, భీమసేనుడు వెంబడించగా అశ్వత్థాముడు కోపంతో పరమాస్త్రాన్ని ప్రయోగించి, గర్భంలో ఉన్న శిశువును సంహరించాడని విన్నపుడు, అప్పటి నుండి నాకు విజయంపై ఆశ మిగలలేదు.
యదాఽశ్రౌషం బ్రహ్మశిరోఽర్జునేన స్వస్తీత్యుక్త్వాఽస్త్రమస్త్రేణ శాన్తమ్। అశ్వత్థామ్నా మణిరత్నం చ దత్తం తదా నాశంసే విజయాయ సంజయ
సంజయా, అర్జునుడు శాంతి మాటలు పలికి బ్రహ్మశిరస్త్రాన్ని మరొకాస్త్రంతో నిలిపాడని, అశ్వత్థాముడు తన మణిరత్నాన్ని ఇచ్చాడని విన్నపుడు, అప్పటి నుండి నాకు విజయంపై ఆశ మిగలలేదు.
యదాఽశ్రౌషం ద్రోణపుత్రేణ గర్భే వైరాట్యా వై పాత్యమానే మహాస్త్రైః। సంజీవయామీతి హరేః ప్రతిజ్ఞాం తదా నాశంసే విజయాయ సంజయ
సంజయా, ద్రోణుని కుమారుడు మహాశక్తివంతమైన ఆయుధాలతో ఉత్తర గర్భంలో ఉన్న శిశువును నాశనం చేయాలని యత్నించాడని, హరిదేవుడు ఆ శిశువుకు ప్రాణం పోసేందుకు ప్రతిజ్ఞ చేశాడని విన్నపుడు, అప్పటి నుండి నాకు విజయంపై ఆశ మిగలలేదు.
ద్వైపాయనః కేశవో ద్రోణపుత్రం పరస్పేరణాభిశాపైః శశాప। బుద్ధ్వా చాహం బుద్ధిహీనోఽద్య సూత సంతప్యే వై పుత్రపౌత్రైశ్చ హీనః
వ్యాసుడు, కేశవుడు ఇద్దరూ ద్రోణుని కుమారుడిని పరస్పర శాపాలతో శపించారు. ఇది తెలిసిన నేను, సూతా, బుద్ధి లేని వాడిని, కుమారులు మనవళ్లను కోల్పోయి దుఃఖిస్తున్నాను.
శోచ్యా గాన్ధారీ పుత్రపౌత్రైర్విహీనా తథా వధ్వా పితృభిర్భ్రాతృభిశ్చ। కృతం కార్యం దుష్కరం పాణ్డవేయైః ప్రాప్తం రాజ్యమసపత్నం పునస్తైః
గాంధారి తన కుమారులు, మనవళ్లను కోల్పోయి శోచనీయురాలు. అలాగే కోడళ్ళు తండ్రులు, అన్నదమ్ములను కోల్పోయారు. పాండవులు చాలా కష్టమైన కార్యాన్ని సాధించి, తిరిగి ప్రత్యర్థుల్లేని రాజ్యాన్ని పొందారు.
కష్టం యుద్ధే దశ శేషాః శ్రుతా మే త్రయోఽస్మాకం పాణ్డవానాం చ సప్త। ద్వ్యూనా వింశతిరాహతాఽక్షౌహిణీనాం తస్మిన్సఙ్గ్రామే భైరవే క్షత్రియాణామ్
ఈ యుద్ధంలో పదిమంది మాత్రమే బతికారని విన్నాను. మనవారి ముగ్గురు, పాండవులవారి ఏడుగురు. ఆ భయంకరమైన క్షత్రియ సంగ్రామంలో పదెనిమిది అక్షౌహిణి సైన్యాలు నాశనం అయ్యాయి.
తమస్త్వతీవ విస్తీర్ణం మోహ ఆవిశతీవ మామ్। సంజ్ఞాం నోపలభే సూత మనో విహ్వలతీవ మే
సూతా, నాకు చుట్టూ పెళ్లిన చీకటి దట్టంగా కమ్ముకున్నట్టు ఉంది. మాయ నన్ను పట్టేసినట్టు ఉంది. నాకు స్పష్టత రావడం లేదు. మనసు చాలా కలవరంగా ఉంది.
ఇత్యుక్త్వా ధృతరాష్ట్రోఽథ విలప్య బహు దుఃఖితః। మూర్చ్ఛితః పునరాశ్వస్తః సంజయం వాక్యమబ్రవీత్
ఇలా చెప్పి, ధృతరాష్ట్రుడు చాలా బాధతో విలపిస్తూ, మూర్చిపోయాడు. మళ్ళీ చైతన్యం వచ్చాక, సంజయునితో మాటలాడాడు.
సంజయైవం గతే ప్రాణాంస్త్యక్తుమిచ్ఛామి మా చిరమ్। స్తోకం హ్యపి న పశ్యామి ఫలం జీవితధారణే
సంజయా, ఈ స్థితిలో నాకు ప్రాణాలు విడిచిపెట్టాలని ఉంది. బ్రతకడం వల్ల కొంచెం ప్రయోజనం కూడా కనిపించడం లేదు.
తం తథా వాదినం దీనం విలపన్తం మహీపతిమ్। నిఃశ్వసన్తం యథా నాగం ముహ్యమానం పునః పునః
ఆ రాజు ఇలా విచారంగా, విలపిస్తూ, పాము లా ఊపిరి పీల్చుతూ, మళ్ళీ మళ్ళీ మూర్చిపోతున్నప్పుడు, గావల్గణుడు ఈ గంభీరమైన మాటలు చెప్పాడు.
గావల్గణిరిదం ధీమాన్మహార్థం వాక్యమబ్రవీత్
గావల్గణుడు, జ్ఞానవంతుడు, ఈ ముఖ్యమైన మాటలు అన్నాడు.
ద్వైపాయనస్య వదతో నారదస్య చ ధీమతః। మహత్సు రాజవంశేషు గుణైః సముదితేషు చ
ద్వైపాయనుడు, నారదుడు వంటి మహర్షులు చెప్పినట్లుగా, మహారాజ వంశాలలో, సద్గుణాలతో అలంకరించబడినవారిలో,
జాతాన్దివ్యాస్త్రవిదుషః శక్రప్రతిమతేజసః। ధర్మేణ పృథివీం జిత్వా యజ్ఞైరిష్ట్వాప్తదక్షిణైః
దివ్యాస్త్రాలలో నైపుణ్యం కలవారు, ఇంద్రుడి తేజస్సుతో సమానమైనవారు, ధర్మంతో భూమిని జయించి, యజ్ఞాలు చేసి, విరాళాలు ఇచ్చినవారు పుట్టారు.
అస్మిఁల్లోకే యశః ప్రాప్య తతః కాలవశం గతాన్। శైబ్యం మహారథం వీరం సృంజయం జయతాం వరమ్।। 250 ||
ఈ లోకంలో గొప్ప పేరును సంపాదించి, తరువాత కాలానికి లోనైన వారు — శైబ్యుడు, మహారథి, వీరుడు, జయించినవారిలో శ్రేష్ఠుడు అయిన శృంజయుడు.
బాహ్లీకం దమనం చైద్యం శర్యాతిమజితం నలమ్
బాహ్లీకుడు, దమనుడు, చేడిరాజు, శర్యాతి, అజితుడు, నలుడు,
విశ్వామిత్రమమిత్రఘ్నమమ్బరీషం మహాబలమ్। మరుత్తం మనుమిక్ష్వాకుం గయం భరతమేవ చ
విశ్వామిత్రుడు, శత్రువులను సంహరించినవాడు, మహాబలుడు అంబరీషుడు, మరుత్తుడు, మనువు, ఇక్ష్వాకుడు, గయుడు, అలాగే భరతుడు,
రామం దాశరథిం చైవ శశబిన్దుం భగీరథమ్। కృతవీర్యం మహాభాగం తథైవ జనమేజయమ్
దశరథుని కుమారుడు రాముడు, శశబిందువు, భాగీరథుడు, మహాభాగుడు కృతవీర్యుడు, అలాగే జనమేజయుడు.
యయాతిం శుభకర్మాణం దేవైర్యో యాజితః స్వయమ్। `చైత్యయూపాఙ్కితా భూమిర్యస్యేయం సవనాకరా
ధర్మపరుడు అయిన యయాతిని దేవతలు తామే పిలిచి యజ్ఞంలో పాల్గొనమన్నారు. యజ్ఞస్తంభాలతో అలంకరించబడిన ఈ భూమి, అనేక సోమయాగాలు చేసిన యయాతికి చెందింది.
ఇతి రాజ్ఞాం చతుర్వింశన్నారదేన సురర్షిణా। పుత్రశోకాభితప్తాయ పురా శ్వైత్యాయ కీర్తితమ్
ఈ రాజుల గురించి, ఒకప్పుడు నారద మహర్షి, తన కుమారుల విషాదంలో మునిగిపోయిన శ్వేతునికి ఇలా వివరించాడు.
తేభ్యశ్చాన్యే గతాః పూర్వం రాజానో బలవత్తరాః। మహారథా మహాత్మానః సర్వైః సముదితా గుణైః
వారికంటే ముందుగా, ఇంకా శక్తివంతమైన, గొప్ప రథసారథులు, మహాత్ములు, అన్ని గుణాలతో కూడిన రాజులు ఉన్నారు.
పూరుః కురుర్యదుః శూరో విష్వగశ్వో మహాద్యుతిః। అణుహో యువనాశ్వశ్చ కకుత్స్థో విక్రమీ రఘుః
పురు, కురు, యదు, శూర, మహాతేజస్సుతో ఉన్న విశ్వగశ్వ, అనుహ, యువనాశ్వ, కాకుత్థ్స, పరాక్రమశాలి రఘు—
విజయో వీతిహోత్రోఽహ్గో భవః శ్వేతో బృహద్గురుః। ఉశీనరః శతరథః కఙ్కో దులిదుహో ద్రుమః
విజయ, వీతిహోత్ర, అంగ, భవ, శ్వేత, బృహద్గురు, ఉశీనర, శతరథ, కంక, దులిదుహ, ద్రుమ—
దమ్భోద్భవః పరో వేనః సగరః సంకృతిర్నిమిః। అజేయః పరశుః పుణ్డ్రః శంభుర్దేవావృధోఽనఘః
దంభోద్భవ, పరోవేన, సాగర, సంకృతి, నిమి, అజేయ, పరశు, పుండ్ర, శంభు, దేవావృద్ధ, అనఘ—
దేవాహ్వయః సుప్రతిమః సుప్రతీకో బృహద్రథః। మహోత్సాహో వినీతాత్మా సుక్రతుర్నైషధో నలః
దేవాహ్వయ, సుప్రతిమ, సుప్రతీక, బృహద్రథ, మహోత్సాహ, వినీతాత్మ, సుక్రతు, నైషధుడు నలుడు—
సత్యవ్రతః శాన్తభయః సుమిత్రః సుబలః ప్రభుః। జానుజఙ్ఘోఽనరణ్యోఽర్కః ప్రియభృత్యః శుచివ్రతః
సత్యవ్రత, శాంతభయ, సుమిత్ర, సుబలుడు ప్రభువు, జానుజంఘ, అనరణ్య, అర్క, ప్రియభృత్య, శుచివ్రత—