చితోఽగ్నిరుద్వహన్యజ్ఞం పక్షాభ్యాం తాన్ప్రబాధతే। మన్త్రై ప్రశమితాహ్యేతే నేష్టం ముష్ణన్తి యజ్ఞియమ్
వేదికపై నిర్మించిన అగ్ని యజ్ఞాన్ని మోస్తూ, తన రెక్కలతో వారిని దూరం చేస్తుంది. మంత్రాలతో శాంతింపజేస్తే, వారు యజ్ఞంలో ఇష్టమైన భాగాన్ని తీసుకోరు.
తపస్యే బృదుక్థస్య పుత్రో భూమిముపాశ్రితః। అగ్నిహోత్రే హూయమానే పృథివ్యాం సద్భిరీడ్యతే
బృదుక్థుని కుమారుడు తపస్సులో నిమగ్నమై, భూమిపై ఆశ్రయం పొందాడు. అగ్నిహోత్రం సమర్పించినప్పుడు, మంచి వారు భూమిపై అతన్ని స్తుతిస్తారు.
రథన్తరశ్చతపసః పుత్రోఽగ్నిః పరిపఠ్యతే। మిత్రవిన్దా తథా భార్యా హవిరధ్వర్యవో విదుః ।।*
తపస్సునికి రథంతరుడు కుమారుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు; అగ్ని కూడా అలాగే ప్రసిద్ధుడు. అతని భార్య మిత్రవిందా, యజ్ఞంలో హవిస్సును యజ్ఞికులు తెలుసుకుంటారు.
ఏతైః సహ మహాభాగ తపస్తేజస్విభిర్నృప'। ముముదే పరమప్రీతః సహ పుత్రైర్మహాయశాః
ఈ మహాశక్తులు, తపస్సుతో ప్రకాశించే వారితో పాటు, రాజా! అతడు తన ప్రసిద్ధిపొందిన కుమారులతో కలిసి పరమానందంగా ఆనందించాడు.
ఆపస్య ముదితా భార్యా సా చాస్య పరమాప్రియా। భూపతిం భూతకర్తారం జనయామాస పావకమ్
ఆపస్ ఆనందంగా ఉన్న భార్య, అతనికి అత్యంత ప్రియురాలు. ఆమె భూతపతిగా, భూతసృష్టికర్తగా పావకుడిని ప్రసవించింది.
భూతానాం సాఽపి సర్వేషాం యం ప్రాహుః పావకం పతిమ్। ఆత్మా భువనకర్తా చ సోఽధ్వరేషు ద్విజాతిభిః
ఆమెను పావకుని భార్యగా, సమస్త భూతాలకు అధిపతిగా అంటారు. అతడే ఆత్మ, లోకసృష్టికర్త, యజ్ఞాలలో ద్విజులు అతన్ని పూజిస్తారు.
మహతాం చైవ భూతానాం సర్వేషామిహ యః పతిః। భగవాన్స మహాతేజా నిత్యం చరతి పావకః
ఇక్కడ ఉన్న అన్ని మహాభూతాలకు అధిపతిగా, మహాతేజస్సుతో ఉన్న భగవంతుడు పావకుడు ఎప్పుడూ సంచరిస్తూ ఉంటాడు.
అగ్నిర్గృహపతిర్నామ నిత్యం యజ్ఞేషు పూజ్యతే। ఆజ్యం వహతియో హవ్యం సర్వలోకస్ పావకః
అగ్ని గృహపతిగా పేరుగాంచినవాడు, యజ్ఞాలలో ఎప్పుడూ పూజింపబడతాడు. పావకుడు అన్ని లోకాల కోసం ఆజ్యం, హవిస్సును మోస్తాడు.
అపాంగర్భో మహాభాగః సత్వభుగ్యో మహాద్భుతః। భూపతిర్భూతకర్తా చ మహతః పతిరుచ్యతే
ఆ మహాత్ముడు నీటిలో పుట్టినవాడు, సత్త్వాన్ని ఆస్వాదించేవాడు, అద్భుతమైన శక్తివంతుడు. భూమికి అధిపతి, సృష్టికర్త, గొప్పవాళ్లకు నాయకుడని పిలవబడతాడు.
మతా వహన్తో హవ్యాని తస్యాగ్నేరప్రజాఽభవన్। అగ్నిష్టోమస్తు నియతః క్రతుశ్రేష్ఠో భవత్యుత
అతడిని గౌరవించి, హవిస్సులు తీసుకెళ్లే వారు అగ్ని కోసం సంతానం పొందలేదు. అయినా, అగ్నిష్టోమ యజ్ఞం మాత్రం స్థిరంగా కొనసాగింది.
[స వహ్నిః ప్రథమో నిత్యం దేవైరన్విష్యతే ప్రభుః]। ఆయాన్తం నియతం దృష్ట్వాప్రవివేశార్ణవం భయాత్
ఆ అగ్ని దేవతలు ఎప్పుడూ కోరుకునే మొదటి అగ్ని. అతడిని ధృడంగా వస్తున్నట్టు చూసి, భయంతో సముద్రంలోకి ప్రవేశించాడు.
దేవాస్తం నాధిగచ్ఛన్తి మార్గమాణా యథాతథమ్। దృష్ట్వా త్వగ్నిరథర్వాణం తతో వచనమబ్రవీత్
దేవతలు అన్ని విధాలుగా వెతికినా అతడిని కనుగొనలేకపోయారు. కానీ అథర్వణుని చూసిన అగ్ని ఇలా అన్నాడు.
దేవానాం వహ హవ్యం త్వమహం వీర సుదుర్బలః। అథ త్వం గచ్ఛ మధ్వక్షం ప్రియమేతత్కురుష్వ మే
ఓ వీరా! నేను దేవతల హవిస్సును మోయడానికి బలహీనుడిని. కాబట్టి నువ్వు తేనె ఉన్న చోటికి వెళ్లి నాకు ఈ ఉపకారం చేయు.
ప్రేష్య చాగ్నిరథర్వాణమన్యం దేశం తతోఽగమత్। మత్స్యాస్తస్య సమాచఖ్యుః క్రుద్ధస్తానగ్నిరబ్రవీత్। భక్ష్యా వై వివిధైర్భావైర్భవిష్యథ శరీరిణామ్
అగ్ని అథర్వణుని పంపి, తాను మరో చోటికి వెళ్లాడు. అక్కడ చేపలు అతని గురించి చెప్పారు. అగ్ని కోపంతో, "మీరు భిన్నమైన రూపాల్లో శరీరధారులకు ఆహారంగా మారతారు" అని అన్నాడు.
అథర్వాణం తథా చాపి హవ్యవాహోఽబ్రవీద్వచః
అలాగే, హవిస్సు మోయువాడు అథర్వణునితో కూడా మాటలు చెప్పాడు.
అనునీయమానో హి భృశం దేవవాక్యాన్వితేన సః। నైచ్ఛద్వోఢుం హవి సర్వం శరీరం చాపి సోఽత్యజత్
దేవతల మాటలు వినిపించినా, అతడు హవిస్సంతా మోయాలని ఇష్టపడలేదు. అందుకే తన శరీరాన్ని విడిచిపెట్టాడు.
స తచ్ఛరీరం సంత్యజ్య ప్రవివేశ ధరాం తదా। భూమిం స్పృష్ట్వాఽసృజద్భ్రాతూన్పృథక్పృథగతీవ హి
తన శరీరాన్ని వదిలి భూమిలోకి ప్రవేశించాడు. భూమిని తాకి, వేర్వేరు మార్గాల్లో వెళ్లే సోదరులను సృష్టించాడు.
ఆస్యాత్సుగన్ధం తేజశ్చ అస్థిభ్యో దేవదారు చ। శ్లేష్మణః స్ఫాటికం తస్ పిత్తాన్మారకతం తథా
అతని నోటి నుండి సువాసన, తేజస్సు; ఎముకల నుండి దేవతలకు గంధపు చెక్క; శ్లేష్మం నుండి స్ఫటికం; పిత్తం నుండి పచ్చ రత్నం పుట్టాయి.
వాతాత్కృష్ణాయసం తస్య త్రిభిరేతైర్బహు ప్రజాః। త్వచస్తస్యాభ్రపటలం స్నాయుజం చాపి విద్రుమమ్
వాయువుతో నల్ల ఇనుము, ఈ మూడింటి ద్వారా ఎన్నో జీవులు; చర్మం నుండి మేఘాలు, నరాల నుండి పద్మరాగం ఉత్పన్నమయ్యాయి.
శరీరాస్థివిధాశ్చాన్యే ధాతవోఽస్యాభవన్నృప। ఏవం కృత్వా శరీరం చ పరమే తపసి స్థితః
ఇంకా అతని శరీరంలోని ఇతర భాగాలు వేర్వేరు లోహాలుగా మారాయి. ఇలా శరీరాన్ని విడిచిపెట్టి, అతడు పరమ తపస్సులో నిలిచాడు.
భృగ్వఙ్గిరాదిభిర్భూయస్తపసోత్థాపితస్తదా। భృశం జజ్వాల తేజస్వీ తపసాఽఽప్యాధితః శిఖీ
ఆ సమయంలో భృగువు, అంగిరసు మొదలైనవారి తపస్సు వల్ల అతడు మళ్లీ ఉద్భవించి, తపస్సు ద్వారా అగ్నికాంతులతో ప్రకాశించాడు.
దృష్ట్వా ఋషీనభయాచ్చాపి ప్రవివేశ మహార్ణవమ్। తస్మిన్నష్టే జగద్భీతమథర్వాణమథాశ్రితమ్। అర్చయామాసురేవైనమథర్వాణం సురాదయః
ఋషులను చూసి భయంతో అతడు మహాసముద్రంలోకి వెళ్లిపోయాడు. అప్పుడు అతడు కనబడకపోవడంతో లోకమంతా భయపడింది. అథర్వణుని నాయకత్వంలో దేవతలు అతనిని ఆరాధించారు.
అథర్వాణం శ్రితాఁల్లోకానాత్మన్యాలోచ్య పావకః। మిషతాం సర్వభూతానామున్మమజ్జ మహార్ణవాత్
అథర్వణుని ఆశ్రయించిన లోకాలను ఆలోచించిన పవకుడు, అన్ని జీవులు చూస్తుండగా మహాసముద్రం నుండి బయటకు వచ్చాడు.
ఏవమగ్నిర్భగవతా నష్టః పూర్వమథర్వణా। ఆహూతః సర్వూతానాం హవ్యం వహతి సర్వదా
ఇలా, ముందు అథర్వణుని వల్ల అగ్ని కనబడకుండా పోయాడు. ఇప్పుడు అన్ని జీవులు పిలిస్తే, ఎప్పుడూ హవిస్సును మోయడం కొనసాగిస్తున్నాడు.
ఏవం త్వజనయద్ధిష్ణ్యాన్వేదోక్తాన్విబుధాన్బహూన్। విచరన్వివిధాన్దేశాన్భ్రమమాణస్తు తత్ర వై
అలా వేదాలలో చెప్పినట్టు, అతడు అనేక యజ్ఞాగ్నులను సృష్టించాడు. వివిధ ప్రాంతాల్లో తిరుగుతూ, ఎప్పుడూ కదులుతూ ఉన్నాడు.
సిన్ధువర్జ్యాః పఞ్చ నద్యో దేవికాఽథ సరస్వతీ। గఙ్గా చ శతకుమ్భా చ సరయూ గణ్డసాహ్వయా
సింధు నదిని తప్ప, ఐదు నదులు ప్రసిద్ధి గాంచాయి: దేవికా, సరస్వతి, గంగా, శతకుంభా, గండసాహ్వయ అనే సరయూ.
చర్మణ్వతీ మహీ చైవ మేధ్యా మేధాసృతిస్తదా। ఇరావతీ వేత్రవతీ నద్యతిస్రోఽథ కౌశికీ
చర్మణ్వతీ, మహీ, మేధ్యా, మేధాసృతి, ఇరావతీ, వేత్రవతీ అనే నదులు, అలాగే కౌశికీ కూడా ఉన్నాయి.
తమసా నర్మదా చైవ నదీ గోదావరీ తథా। వేణ్ణా ప్రవేణీ భీమా చ మరుదా చైవ భారత
తమసా, నర్మదా, గోదావరీ, వేణ్ణా, ప్రవేణీ, భీమా, మరుదా అనే నదులు కూడా, ఓ భారతా.
భారతీ సుప్రయోగా చ కావేరీ మజ్జురా తథా। తుఙ్గవేణా కృష్ణవేణా కపిలా శోణ ఏవ చ
భారతీ, సుప్రయోగా, కావేరీ, మజ్జురా, తుంగవేణా, కృష్ణవేణా, కపిలా, శోణా అనే నదులు కూడా ఉన్నాయి.
ఏతా నద్యస్తు ధిష్ణ్యానాం మాతరో యాః ప్రకీర్తితాః
ఈ నదులన్నీ ధిష్ణ్యాలకి తల్లులుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి.