బృహద్రథంతరౌ మూర్ధ్నా వక్రాచ్చ తపసా హరిమ్। శివం నాభ్యాం బలాదిన్ద్రం ప్రాణాద్వాయుం చ భారత
బృహద్రథుడు, అంతరుడు తల నుండి పుట్టారు; వక్రమైన తపస్సు వల్ల హరి జన్మించాడు; నాభి నుండి శివుడు, బలంతో ఇంద్రుడు, ఊపిరితో వాయువు పుట్టాడు, ఓ భారత.
బాహుభ్యామనుదాత్తౌ చ విశ్వే భూతాని చైవ హ। ఏతాన్సృష్ట్వా తతః పఞ్చ పితౄణామసృజత్సుతాన్
రెండు భుజాల నుండి అనుదాత్తుడు, విశ్వభూతాలు పుట్టాయి. ఈ ఐదుగురిని సృష్టించిన తరువాత, పితృదేవతల కుమారులను కూడా సృష్టించాడు.
బృహద్రథస్య ప్రణిధిః కాశ్యపశ్య మహత్తరః। భానురఙ్గిరసో ధీరః పుత్రో వర్చస్య సౌరభః
బృహద్రథునికి ప్రణిధి, కాశ్యపునికి మహత్తరుడు, అంగిరసునికి ధైర్యవంతుడైన భాను, సౌరభునికి వర్చసుడు కుమారులుగా పుట్టారు.
ప్రాణస్య చానుదాత్తస్తు వ్యాఖ్యాతాః పఞ్చ వంశజాః। దేవాన్యజ్ఞముషశ్చాన్యాన్సృజన్పఞ్చదశోత్తరాన్
ప్రాణుని నుండి అనుదాత్తుడు పుట్టాడు. ఇలా ఐదు వంశాలు వివరించబడ్డాయి. తరువాత యజ్ఞముషుడు అనే దేవతలను, మరికొంతమందిని కలిపి పదిహేను మందిని సృష్టించాడు.
సుభీమమతిభీమం చ భీమం భీమబలాబలమ్। ఏతాన్యజ్ఞముషః పఞ్చ దేవానప్యసృజత్తతః
సుభీముడు, అతిభీముడు, భీముడు, భీమబలుడు, అబలుడు—ఈ ఐదుగురు దేవతలను కూడా యజ్ఞముషుడు సృష్టించాడు.
సుమిత్రం మిత్రవన్తం చ మిత్రజ్ఞం మిత్రవర్ధనమ్। మిత్రధర్మాణమిత్యేతాన్దేవానభ్యసృజత్తతః
సుమిత్రుడు, మిత్రవంతుడు, మిత్రజ్ఞుడు, మిత్రవర్ధనుడు, మిత్రధర్ముడు—ఈ దేవతలను కూడా తరువాత సృష్టించాడు.
సురప్రవీరం వీరం చ సురేశం చ సువర్చసమ్। సురాణామపి భర్తారం పఞ్చైతానసృజత్తతః
సురప్రవీరుడు, వీరుడు, సురేశుడు, సువర్చసుడు, సురలకు అధిపతిగా ఉన్నవాడు—ఈ ఐదుగురిని కూడా దేవతల పాలకులుగా సృష్టించాడు.
త్రివిధం సంస్థితా హ్యేతే పఞ్చపఞ్చ పృథక్పృథక్। ముష్ణన్త్యత్ర స్థితా హ్యేతే స్వర్గతాన్యజ్ఞయాజినః
ఇవన్నీ మూడు వర్గాలుగా, ఐదేసి చొప్పున వేర్వేరుగా స్థిరంగా ఉన్నాయి. ఇక్కడ నివసించే వారు, యజ్ఞం చేసి స్వర్గానికి వెళ్లే వారి హవిస్సులను స్వాధీనం చేసుకుంటారు.
తేషామిష్టం హరన్త్యేతే నిఘ్నన్తి చ మహద్ధవిః। స్పర్ధయాహవ్యవాహానాం నిఘ్నన్త్యేతే హరన్తి చ
వారు తమకు ఇష్టమైనవి తీసుకుంటారు, గొప్ప హవిస్సులను కూడా భుజిస్తారు. యజ్ఞంలో భాగస్వామ్యానికి పోటీగా, అవి కొంత భాగాన్ని నాశనం చేసి, కొంతను స్వీకరిస్తారు.
బహిర్వేద్యాం తదాదానం కుశలైః సంప్రవర్తితమ్। తత్రైతే నోపసర్పన్తి యత్ర చాగ్నిః స్థితో భవేత్
బయట వేదిక వద్ద హవిస్సు తీసుకోవడం నైపుణ్యం ఉన్నవారు చేస్తారు. కానీ అక్కడ అగ్ని స్థాపించబడిన చోట వీరు దగ్గరికి రారు.
చితోఽగ్నిరుద్వహన్యజ్ఞం పక్షాభ్యాం తాన్ప్రబాధతే। మన్త్రై ప్రశమితాహ్యేతే నేష్టం ముష్ణన్తి యజ్ఞియమ్
వేదికపై నిర్మించిన అగ్ని యజ్ఞాన్ని మోస్తూ, తన రెక్కలతో వారిని దూరం చేస్తుంది. మంత్రాలతో శాంతింపజేస్తే, వారు యజ్ఞంలో ఇష్టమైన భాగాన్ని తీసుకోరు.
తపస్యే బృదుక్థస్య పుత్రో భూమిముపాశ్రితః। అగ్నిహోత్రే హూయమానే పృథివ్యాం సద్భిరీడ్యతే
బృదుక్థుని కుమారుడు తపస్సులో నిమగ్నమై, భూమిపై ఆశ్రయం పొందాడు. అగ్నిహోత్రం సమర్పించినప్పుడు, మంచి వారు భూమిపై అతన్ని స్తుతిస్తారు.
రథన్తరశ్చతపసః పుత్రోఽగ్నిః పరిపఠ్యతే। మిత్రవిన్దా తథా భార్యా హవిరధ్వర్యవో విదుః ।।*
తపస్సునికి రథంతరుడు కుమారుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు; అగ్ని కూడా అలాగే ప్రసిద్ధుడు. అతని భార్య మిత్రవిందా, యజ్ఞంలో హవిస్సును యజ్ఞికులు తెలుసుకుంటారు.
ఏతైః సహ మహాభాగ తపస్తేజస్విభిర్నృప'। ముముదే పరమప్రీతః సహ పుత్రైర్మహాయశాః
ఈ మహాశక్తులు, తపస్సుతో ప్రకాశించే వారితో పాటు, రాజా! అతడు తన ప్రసిద్ధిపొందిన కుమారులతో కలిసి పరమానందంగా ఆనందించాడు.
ఆపస్య ముదితా భార్యా సా చాస్య పరమాప్రియా। భూపతిం భూతకర్తారం జనయామాస పావకమ్
ఆపస్ ఆనందంగా ఉన్న భార్య, అతనికి అత్యంత ప్రియురాలు. ఆమె భూతపతిగా, భూతసృష్టికర్తగా పావకుడిని ప్రసవించింది.
భూతానాం సాఽపి సర్వేషాం యం ప్రాహుః పావకం పతిమ్। ఆత్మా భువనకర్తా చ సోఽధ్వరేషు ద్విజాతిభిః
ఆమెను పావకుని భార్యగా, సమస్త భూతాలకు అధిపతిగా అంటారు. అతడే ఆత్మ, లోకసృష్టికర్త, యజ్ఞాలలో ద్విజులు అతన్ని పూజిస్తారు.
మహతాం చైవ భూతానాం సర్వేషామిహ యః పతిః। భగవాన్స మహాతేజా నిత్యం చరతి పావకః
ఇక్కడ ఉన్న అన్ని మహాభూతాలకు అధిపతిగా, మహాతేజస్సుతో ఉన్న భగవంతుడు పావకుడు ఎప్పుడూ సంచరిస్తూ ఉంటాడు.
అగ్నిర్గృహపతిర్నామ నిత్యం యజ్ఞేషు పూజ్యతే। ఆజ్యం వహతియో హవ్యం సర్వలోకస్ పావకః
అగ్ని గృహపతిగా పేరుగాంచినవాడు, యజ్ఞాలలో ఎప్పుడూ పూజింపబడతాడు. పావకుడు అన్ని లోకాల కోసం ఆజ్యం, హవిస్సును మోస్తాడు.
అపాంగర్భో మహాభాగః సత్వభుగ్యో మహాద్భుతః। భూపతిర్భూతకర్తా చ మహతః పతిరుచ్యతే
ఆ మహాత్ముడు నీటిలో పుట్టినవాడు, సత్త్వాన్ని ఆస్వాదించేవాడు, అద్భుతమైన శక్తివంతుడు. భూమికి అధిపతి, సృష్టికర్త, గొప్పవాళ్లకు నాయకుడని పిలవబడతాడు.
మతా వహన్తో హవ్యాని తస్యాగ్నేరప్రజాఽభవన్। అగ్నిష్టోమస్తు నియతః క్రతుశ్రేష్ఠో భవత్యుత
అతడిని గౌరవించి, హవిస్సులు తీసుకెళ్లే వారు అగ్ని కోసం సంతానం పొందలేదు. అయినా, అగ్నిష్టోమ యజ్ఞం మాత్రం స్థిరంగా కొనసాగింది.
[స వహ్నిః ప్రథమో నిత్యం దేవైరన్విష్యతే ప్రభుః]। ఆయాన్తం నియతం దృష్ట్వాప్రవివేశార్ణవం భయాత్
ఆ అగ్ని దేవతలు ఎప్పుడూ కోరుకునే మొదటి అగ్ని. అతడిని ధృడంగా వస్తున్నట్టు చూసి, భయంతో సముద్రంలోకి ప్రవేశించాడు.
దేవాస్తం నాధిగచ్ఛన్తి మార్గమాణా యథాతథమ్। దృష్ట్వా త్వగ్నిరథర్వాణం తతో వచనమబ్రవీత్
దేవతలు అన్ని విధాలుగా వెతికినా అతడిని కనుగొనలేకపోయారు. కానీ అథర్వణుని చూసిన అగ్ని ఇలా అన్నాడు.
దేవానాం వహ హవ్యం త్వమహం వీర సుదుర్బలః। అథ త్వం గచ్ఛ మధ్వక్షం ప్రియమేతత్కురుష్వ మే
ఓ వీరా! నేను దేవతల హవిస్సును మోయడానికి బలహీనుడిని. కాబట్టి నువ్వు తేనె ఉన్న చోటికి వెళ్లి నాకు ఈ ఉపకారం చేయు.
ప్రేష్య చాగ్నిరథర్వాణమన్యం దేశం తతోఽగమత్। మత్స్యాస్తస్య సమాచఖ్యుః క్రుద్ధస్తానగ్నిరబ్రవీత్। భక్ష్యా వై వివిధైర్భావైర్భవిష్యథ శరీరిణామ్
అగ్ని అథర్వణుని పంపి, తాను మరో చోటికి వెళ్లాడు. అక్కడ చేపలు అతని గురించి చెప్పారు. అగ్ని కోపంతో, "మీరు భిన్నమైన రూపాల్లో శరీరధారులకు ఆహారంగా మారతారు" అని అన్నాడు.
అథర్వాణం తథా చాపి హవ్యవాహోఽబ్రవీద్వచః
అలాగే, హవిస్సు మోయువాడు అథర్వణునితో కూడా మాటలు చెప్పాడు.
అనునీయమానో హి భృశం దేవవాక్యాన్వితేన సః। నైచ్ఛద్వోఢుం హవి సర్వం శరీరం చాపి సోఽత్యజత్
దేవతల మాటలు వినిపించినా, అతడు హవిస్సంతా మోయాలని ఇష్టపడలేదు. అందుకే తన శరీరాన్ని విడిచిపెట్టాడు.
స తచ్ఛరీరం సంత్యజ్య ప్రవివేశ ధరాం తదా। భూమిం స్పృష్ట్వాఽసృజద్భ్రాతూన్పృథక్పృథగతీవ హి
తన శరీరాన్ని వదిలి భూమిలోకి ప్రవేశించాడు. భూమిని తాకి, వేర్వేరు మార్గాల్లో వెళ్లే సోదరులను సృష్టించాడు.
ఆస్యాత్సుగన్ధం తేజశ్చ అస్థిభ్యో దేవదారు చ। శ్లేష్మణః స్ఫాటికం తస్ పిత్తాన్మారకతం తథా
అతని నోటి నుండి సువాసన, తేజస్సు; ఎముకల నుండి దేవతలకు గంధపు చెక్క; శ్లేష్మం నుండి స్ఫటికం; పిత్తం నుండి పచ్చ రత్నం పుట్టాయి.
వాతాత్కృష్ణాయసం తస్య త్రిభిరేతైర్బహు ప్రజాః। త్వచస్తస్యాభ్రపటలం స్నాయుజం చాపి విద్రుమమ్
వాయువుతో నల్ల ఇనుము, ఈ మూడింటి ద్వారా ఎన్నో జీవులు; చర్మం నుండి మేఘాలు, నరాల నుండి పద్మరాగం ఉత్పన్నమయ్యాయి.
శరీరాస్థివిధాశ్చాన్యే ధాతవోఽస్యాభవన్నృప। ఏవం కృత్వా శరీరం చ పరమే తపసి స్థితః
ఇంకా అతని శరీరంలోని ఇతర భాగాలు వేర్వేరు లోహాలుగా మారాయి. ఇలా శరీరాన్ని విడిచిపెట్టి, అతడు పరమ తపస్సులో నిలిచాడు.