యః ప్రశాన్తేషు భూతేషు ఆవిర్భవతి పావకః। క్రుద్ధస్య తు రసో జజ్ఞే మన్యుతీవ్రా చ పుత్రికా
ప్రశాంతమైన భూతాలలో కనిపించే అగ్ని, ఆ అగ్నికి రసం కోపం నుండి పుట్టింది. దాని ఉగ్రమైన కుమార్తె మన్యుతీవ్ర అని పిలవబడుతుంది.
స్వాహేతి దారుణా క్రూరా సర్వభూతేషు తిష్ఠతి। త్రిదివే యస్య సదృశో నాస్తి రూపేణ కశ్చన। అతులత్వాత్కృతో దేవైర్నామ్నా కామస్తు పావకః
దారుణమైనది, క్రూరమైనది, స్వాహా అనే పేరుతో అన్ని ప్రాణుల్లో ఉంటుంది. స్వర్గంలో ఆమెకు రూపంలో సమానం ఎవరూ లేరు. అందుకే దేవతలు ఆమెను కామాగ్ని అని పిలిచారు.
సంహర్షాద్ధారయన్క్రోధం ధన్వీ స్రగ్వీ రథే స్థితః। సమరే నాశయేచ్ఛత్రూనమోఘో నామ పావకః
ఆనందంతో కోపాన్ని అదుపులో పెట్టుకుని, విల్లు ధరించి, హారాన్ని ధరించి, రథంపై నిలబడి, యుద్ధంలో శత్రువులను సంహరిస్తాడు. అతడిని అమోఘాగ్ని అని అంటారు.
ఉక్థ్యో నామ మహాభాగ త్రిభిరుక్థైరభిష్టుతః। మహావర్షం త్వజనయత్సకామాశ్వం హి యం విదుః
ఉక్త్య అనే పేరుతో, మహాభాగుడై, మూడు స్తోత్రాలతో స్తుతించబడతాడు. అతడు గొప్ప వర్షాన్ని కురిపించాడు. అతనికి కామాశ్వం ఉన్నదని తెలిసినవారు చెబుతారు.
కాశ్యపో హ్యథ వాసిష్ఠః ప్రాణశ్చ ప్రాణపుత్రకః। అగ్నిరాఙ్గిరసశ్చైవ చ్యవనస్తీవ్రవర్చకః
కశ్యపుడు, వసిష్ఠుడు, ప్రాణుడు మరియు అతని కుమారుడు ప్రాణపుత్రుడు, అంగిరసుని అగ్ని, ఇంకా తీవ్రమైన తేజస్సుతో ఉన్న చ్యవనుడు—
అచరత్స తపస్తీవ్రం పుత్రార్థే బహువార్షికమ్। పుత్రం లభేయం ధర్మిష్ఠం యశసా బ్రహ్మణా సమమ్
వారు కొడుకు కోసం ఎన్నో సంవత్సరాలు తీవ్రమైన తపస్సు చేశారు. 'బ్రహ్మకు సమానమైన కీర్తి కలిగిన ధర్మవంతుడైన కుమారుడు నాకు కలగాలి' అని కోరుకున్నారు.
మహావ్యాహృతిభిర్ధ్యాతః పఞ్చభిస్తైస్తదా త్వథ। జజ్ఞే తేజోమయార్చిష్మాన్పఞ్చవర్ణః ప్రాకరః
ఆ ఐదుగురు మహావ్యాహృతులతో ధ్యానం చేయగా, ఐదు రంగులతో, తేజస్సుతో మెరిసే ఒక అగ్ని పుట్టింది.
సమిద్ధోఽగ్నిః శిరస్తస్య బాహూ సూర్యనిభౌ తథా। త్వఙ్నేత్రే చ సువర్ణాభే కృష్ణే జఙ్ఘే చ భారత
ఆ అగ్నికి తల మండుతున్న అగ్నిలా, చేతులు సూర్యునిలా, చర్మం, కన్నులు బంగారం వర్ణంలో మెరిసిపోయాయి. తొడలు నల్లగా కనిపించాయి, ఓ భారత.
పఞ్చవర్షః స తపసా కృతస్తైః పఞ్చభిర్జనైః। పాఞ్చజన్యః శ్రుతో దేవః పఞ్చవంశకరస్తు సః
ఆ ఐదుగురు చేసిన తపస్సుతో అతడు ఐదు సంవత్సరాల వయస్సు పొందాడు. ఆ దేవుడు పాంచజన్యుడు అని, ఐదు వంశాలకు ఆదిపురుషుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు.
దశవర్షసహస్రాణి తపస్తప్త్వా మహాతపాః। జనయత్పావకం ఘోరం పితౄణాం స ప్రజాః సృజన్
పది వేల సంవత్సరాలు ఘోరమైన తపస్సు చేసి, ఆ మహాతపస్వి భయంకరమైన అగ్నిని సృష్టించాడు. అతడు పితృదేవతలకు సంతానాన్ని కలిగించాడు.
బృహద్రథంతరౌ మూర్ధ్నా వక్రాచ్చ తపసా హరిమ్। శివం నాభ్యాం బలాదిన్ద్రం ప్రాణాద్వాయుం చ భారత
బృహద్రథుడు, అంతరుడు తల నుండి పుట్టారు; వక్రమైన తపస్సు వల్ల హరి జన్మించాడు; నాభి నుండి శివుడు, బలంతో ఇంద్రుడు, ఊపిరితో వాయువు పుట్టాడు, ఓ భారత.
బాహుభ్యామనుదాత్తౌ చ విశ్వే భూతాని చైవ హ। ఏతాన్సృష్ట్వా తతః పఞ్చ పితౄణామసృజత్సుతాన్
రెండు భుజాల నుండి అనుదాత్తుడు, విశ్వభూతాలు పుట్టాయి. ఈ ఐదుగురిని సృష్టించిన తరువాత, పితృదేవతల కుమారులను కూడా సృష్టించాడు.
బృహద్రథస్య ప్రణిధిః కాశ్యపశ్య మహత్తరః। భానురఙ్గిరసో ధీరః పుత్రో వర్చస్య సౌరభః
బృహద్రథునికి ప్రణిధి, కాశ్యపునికి మహత్తరుడు, అంగిరసునికి ధైర్యవంతుడైన భాను, సౌరభునికి వర్చసుడు కుమారులుగా పుట్టారు.
ప్రాణస్య చానుదాత్తస్తు వ్యాఖ్యాతాః పఞ్చ వంశజాః। దేవాన్యజ్ఞముషశ్చాన్యాన్సృజన్పఞ్చదశోత్తరాన్
ప్రాణుని నుండి అనుదాత్తుడు పుట్టాడు. ఇలా ఐదు వంశాలు వివరించబడ్డాయి. తరువాత యజ్ఞముషుడు అనే దేవతలను, మరికొంతమందిని కలిపి పదిహేను మందిని సృష్టించాడు.
సుభీమమతిభీమం చ భీమం భీమబలాబలమ్। ఏతాన్యజ్ఞముషః పఞ్చ దేవానప్యసృజత్తతః
సుభీముడు, అతిభీముడు, భీముడు, భీమబలుడు, అబలుడు—ఈ ఐదుగురు దేవతలను కూడా యజ్ఞముషుడు సృష్టించాడు.
సుమిత్రం మిత్రవన్తం చ మిత్రజ్ఞం మిత్రవర్ధనమ్। మిత్రధర్మాణమిత్యేతాన్దేవానభ్యసృజత్తతః
సుమిత్రుడు, మిత్రవంతుడు, మిత్రజ్ఞుడు, మిత్రవర్ధనుడు, మిత్రధర్ముడు—ఈ దేవతలను కూడా తరువాత సృష్టించాడు.
సురప్రవీరం వీరం చ సురేశం చ సువర్చసమ్। సురాణామపి భర్తారం పఞ్చైతానసృజత్తతః
సురప్రవీరుడు, వీరుడు, సురేశుడు, సువర్చసుడు, సురలకు అధిపతిగా ఉన్నవాడు—ఈ ఐదుగురిని కూడా దేవతల పాలకులుగా సృష్టించాడు.
త్రివిధం సంస్థితా హ్యేతే పఞ్చపఞ్చ పృథక్పృథక్। ముష్ణన్త్యత్ర స్థితా హ్యేతే స్వర్గతాన్యజ్ఞయాజినః
ఇవన్నీ మూడు వర్గాలుగా, ఐదేసి చొప్పున వేర్వేరుగా స్థిరంగా ఉన్నాయి. ఇక్కడ నివసించే వారు, యజ్ఞం చేసి స్వర్గానికి వెళ్లే వారి హవిస్సులను స్వాధీనం చేసుకుంటారు.
తేషామిష్టం హరన్త్యేతే నిఘ్నన్తి చ మహద్ధవిః। స్పర్ధయాహవ్యవాహానాం నిఘ్నన్త్యేతే హరన్తి చ
వారు తమకు ఇష్టమైనవి తీసుకుంటారు, గొప్ప హవిస్సులను కూడా భుజిస్తారు. యజ్ఞంలో భాగస్వామ్యానికి పోటీగా, అవి కొంత భాగాన్ని నాశనం చేసి, కొంతను స్వీకరిస్తారు.
బహిర్వేద్యాం తదాదానం కుశలైః సంప్రవర్తితమ్। తత్రైతే నోపసర్పన్తి యత్ర చాగ్నిః స్థితో భవేత్
బయట వేదిక వద్ద హవిస్సు తీసుకోవడం నైపుణ్యం ఉన్నవారు చేస్తారు. కానీ అక్కడ అగ్ని స్థాపించబడిన చోట వీరు దగ్గరికి రారు.
చితోఽగ్నిరుద్వహన్యజ్ఞం పక్షాభ్యాం తాన్ప్రబాధతే। మన్త్రై ప్రశమితాహ్యేతే నేష్టం ముష్ణన్తి యజ్ఞియమ్
వేదికపై నిర్మించిన అగ్ని యజ్ఞాన్ని మోస్తూ, తన రెక్కలతో వారిని దూరం చేస్తుంది. మంత్రాలతో శాంతింపజేస్తే, వారు యజ్ఞంలో ఇష్టమైన భాగాన్ని తీసుకోరు.
తపస్యే బృదుక్థస్య పుత్రో భూమిముపాశ్రితః। అగ్నిహోత్రే హూయమానే పృథివ్యాం సద్భిరీడ్యతే
బృదుక్థుని కుమారుడు తపస్సులో నిమగ్నమై, భూమిపై ఆశ్రయం పొందాడు. అగ్నిహోత్రం సమర్పించినప్పుడు, మంచి వారు భూమిపై అతన్ని స్తుతిస్తారు.
రథన్తరశ్చతపసః పుత్రోఽగ్నిః పరిపఠ్యతే। మిత్రవిన్దా తథా భార్యా హవిరధ్వర్యవో విదుః ।।*
తపస్సునికి రథంతరుడు కుమారుడిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు; అగ్ని కూడా అలాగే ప్రసిద్ధుడు. అతని భార్య మిత్రవిందా, యజ్ఞంలో హవిస్సును యజ్ఞికులు తెలుసుకుంటారు.
ఏతైః సహ మహాభాగ తపస్తేజస్విభిర్నృప'। ముముదే పరమప్రీతః సహ పుత్రైర్మహాయశాః
ఈ మహాశక్తులు, తపస్సుతో ప్రకాశించే వారితో పాటు, రాజా! అతడు తన ప్రసిద్ధిపొందిన కుమారులతో కలిసి పరమానందంగా ఆనందించాడు.
ఆపస్య ముదితా భార్యా సా చాస్య పరమాప్రియా। భూపతిం భూతకర్తారం జనయామాస పావకమ్
ఆపస్ ఆనందంగా ఉన్న భార్య, అతనికి అత్యంత ప్రియురాలు. ఆమె భూతపతిగా, భూతసృష్టికర్తగా పావకుడిని ప్రసవించింది.
భూతానాం సాఽపి సర్వేషాం యం ప్రాహుః పావకం పతిమ్। ఆత్మా భువనకర్తా చ సోఽధ్వరేషు ద్విజాతిభిః
ఆమెను పావకుని భార్యగా, సమస్త భూతాలకు అధిపతిగా అంటారు. అతడే ఆత్మ, లోకసృష్టికర్త, యజ్ఞాలలో ద్విజులు అతన్ని పూజిస్తారు.
మహతాం చైవ భూతానాం సర్వేషామిహ యః పతిః। భగవాన్స మహాతేజా నిత్యం చరతి పావకః
ఇక్కడ ఉన్న అన్ని మహాభూతాలకు అధిపతిగా, మహాతేజస్సుతో ఉన్న భగవంతుడు పావకుడు ఎప్పుడూ సంచరిస్తూ ఉంటాడు.
అగ్నిర్గృహపతిర్నామ నిత్యం యజ్ఞేషు పూజ్యతే। ఆజ్యం వహతియో హవ్యం సర్వలోకస్ పావకః
అగ్ని గృహపతిగా పేరుగాంచినవాడు, యజ్ఞాలలో ఎప్పుడూ పూజింపబడతాడు. పావకుడు అన్ని లోకాల కోసం ఆజ్యం, హవిస్సును మోస్తాడు.
అపాంగర్భో మహాభాగః సత్వభుగ్యో మహాద్భుతః। భూపతిర్భూతకర్తా చ మహతః పతిరుచ్యతే
ఆ మహాత్ముడు నీటిలో పుట్టినవాడు, సత్త్వాన్ని ఆస్వాదించేవాడు, అద్భుతమైన శక్తివంతుడు. భూమికి అధిపతి, సృష్టికర్త, గొప్పవాళ్లకు నాయకుడని పిలవబడతాడు.
మతా వహన్తో హవ్యాని తస్యాగ్నేరప్రజాఽభవన్। అగ్నిష్టోమస్తు నియతః క్రతుశ్రేష్ఠో భవత్యుత
అతడిని గౌరవించి, హవిస్సులు తీసుకెళ్లే వారు అగ్ని కోసం సంతానం పొందలేదు. అయినా, అగ్నిష్టోమ యజ్ఞం మాత్రం స్థిరంగా కొనసాగింది.