తత్రనానావిధానగ్నీన్ప్రవక్ష్యామి మహాప్రభాన్। కర్మభిర్వహుభిః ఖ్యాతాననానార్థాన్బ్రాహ్మణేష్విహ
ఇక్కడ బ్రాహ్మణులలో ప్రసిద్ధి చెందిన, అనేక విధాలుగా ఉన్న, గొప్ప తేజస్సుతో కూడిన అగ్నులను వివిధ కార్యాల కోసం వివరంగా చెప్పుతాను.
బ్రహ్మణో యస్తృతీయస్తు పుత్రః కురుకులోద్వహ। తస్యాపి వసుదాభార్యా ప్రజాస్తస్యాం చ మే శృణు
ఓ కురు వంశోద్భవా! ఇప్పుడు బ్రహ్మదేవుని మూడవ కుమారుని గురించి విను. ఆయన భార్య వసుదా. వారి సంతానాన్ని కూడా చెబుతాను.
బృహత్కీర్తిర్బృహజ్జ్యోతిర్బృహద్బ్రహ్మా బృహన్మనాః। బృహన్మన్త్రో బృహద్భాసస్తథా రాజన్బృహస్పతిః
బృహత్కీర్తి, బృహజ్జ్యోతిర్, బృహద్బ్రహ్మ, బృహన్మనస్సు, బృహన్మంత్ర, బృహద్భాస, రాజా! అలాగే బృహస్పతి కూడా.
ప్రజాసు తాసు సర్వాసు రూపేణాప్రతిమాఽభవత్। దేవీ భానుమతీ నామ ప్రథమాఽఙ్గిరసః సుతా
ఆ సంతానంలో అందరిలోను, రూపంలో అపూర్వమైన దేవీ భానుమతిగా, అంగిరసుని మొదటి కుమార్తెగా అవతరించింది.
భూతానామేవ సర్వేషాం యస్యాం రాగస్తదాఽభవత్। రాగాద్రాగేతి యామాహుర్ద్వితీయాఽఙ్గిరసః సుతా
ప్రాణులందరిలో ఆకర్షణ కలిగినది ఆమె. అందుకే ఆమెను రాగ అని పిలుస్తారు. ఆమె అంగిరసునికి రెండవ కుమార్తె, ఆకర్షణ నుండే జన్మించింది అంటారు.
యాం కపర్దిసుతామాహుర్దృశ్యాదృశ్యేతి దేహినః। తనుత్వాత్సా సినీవాలీ తుతీయాఽఙ్గిరసః సుతా
కపర్దుని కుమార్తె అని పిలవబడే ఆమె, మనుషులకు కొన్నిసార్లు కనబడుతుంది, కొన్నిసార్లు కనబడదు. ఆమె శరీరం పలుచగా ఉండడం వల్ల 'సినీవాళి' అని పేరు వచ్చింది. ఆమె అంగిరసునికి మూడవ కుమార్తె.
యాం తు దృష్ట్వా భగవతీం జనః కుహకుహాయతే। ఏకానకేతి యామాహుశ్చతుర్థ్యఙ్గిరసః సుతా
ఎవరైనా ఆమెను చూసినప్పుడు మాయలో పడిపోతారు. ఆమెను 'ఏకానక' అని పిలుస్తారు. ఆమె అంగిరసునికి నాలుగవ కుమార్తె.
పఞ్చమ్యర్చిష్మతీ నామ్నా హవిర్భిశ్చ హవిష్మతీ। షష్ఠీమ్గిరసః కన్యాం పుణ్యామాహుర్మహిష్మతీమ్
ఐదవ కుమార్తె పేరు అర్చిష్మతి. హవిస్సులతో సంబంధం ఉండడం వల్ల ఆమెను హవిష్మతి అని కూడా పిలుస్తారు. ఆమె పవిత్రురాలు, అంగిరసునికి కుమార్తె, మహిష్మతి అని కూడా అంటారు.
మహామఖేష్వాఙ్గిరసీ దీప్తిమత్సు మహీయతీ। మహామతీతి విఖ్యాతా సప్తమీ కథ్యతే సుతా
పెద్ద యజ్ఞాలలో అంగిరసుని కుమార్తె ప్రకాశవంతంగా వెలుగుతుంటుంది. ఆమె మహామతి అని ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆమె ఏడవ కుమార్తెగా చెప్పబడింది.
బృహస్పతేశ్చాన్ద్రమసీ భార్యాఽఽసీద్యా యశస్వినీ। అగ్నీన్సాఽజనయత్పుణ్యాన్షడేకాం చాపి పుత్రికామ్
బృహస్పతికి చంద్రమసీ అనే గొప్ప యశస్సు గల భార్య అయ్యింది. ఆమె ఆరు పవిత్రమైన అగ్నులను, ఒక కుమార్తెను ప్రసవించింది.
ఆహుతిష్వేవ యస్యాగ్నేర్హవిరాజ్యం విధీయతే। సోగ్నిర్బృహస్పతేః పుత్ర శంయుర్నామ మహాప్రభః
యజ్ఞాల్లో అగ్నికి నైవేద్యంగా నెయ్యి సమర్పించే చోట, ఆ అగ్ని బృహస్పతికి కుమారుడు, శంయు అని పేరు, అతడు మహా ప్రకాశవంతుడు.
చాతుర్మాస్యేషు యస్యేష్టమశ్వమేధాగ్రభాగభూత్। దీప్తిజ్వాలైరనేకాగ్రైరగ్నిష్టోమోఽథ వీర్యవాన్
చాతుర్మాస్య యజ్ఞాల్లో, అశ్వమేధంలో ప్రథమ భాగం పొందే అగ్ని, అనేక జ్వాలలతో ప్రకాశించే అగ్నిష్టోముడు, అతడు మహా శక్తివంతుడు.
శంయోరప్రతిమా భార్యా సత్యా సత్యాఽథ ధర్మజా। అగ్నితస్య సుతో దీప్తస్తిస్రః కన్యాశ్చ సువ్రతాః
శంయునికి సత్య అనే అపూర్వమైన, నిజాయితీ గల, ధర్మజనిత భార్య ఉంది. వారి కుమారుడు అగ్నితసు, అతడు దీప్తుడు. ఇంకా మూడు మంచి వ్రతాలు పాటించే కుమార్తెలు ఉన్నారు.
ప్రథమేనాజ్యభాగేన పూజ్యతే యోఽగ్నిరధ్వరే। అగ్నిస్తస్య భరద్వాజః ప్రథమః పుత్ర ఉచ్యతే
యజ్ఞంలో ముందుగా నెయ్యి భాగం సమర్పించి పూజించే అగ్ని, అతని మొదటి కుమారుడు భరద్వాజుడు అని అంటారు.
పౌర్ణమాసేషు సర్వేషు హవిరాజ్యం ధ్రువోద్యతమ్। భరతో నామతః సోగ్నిర్ద్వితీయః శంయుతః సుతః
ప్రతి పౌర్ణమి యజ్ఞంలో నెయ్యి ఎప్పుడూ సమర్పించబడుతుంది. ఆ అగ్ని పేరు భరతుడు, అతడు శంయునికి రెండవ కుమారుడు.
తిస్రః కన్యా భవన్త్యన్యా యాసాం స భరత పతిః। భారతస్తు సుతస్తస్య భారత్యేకా చ పుత్రికా
ఇంకా మూడు కుమార్తెలు ఉంటారు, వారికి భరతుడు భర్త. భరతునికి కుమారుడు భారతుడు, కుమార్తె భారతీ.
భారతో భరతస్యాగ్నేః పావకస్తు ప్రజాయతే। మహానత్యర్థమహితస్తథా భరతసత్తమ
ఆ అగ్ని అయిన భారతుని నుండి పావకుడు జన్మించాడు. అతడు గొప్పవాడు, అపూర్వమైన మహిమ కలవాడు, ఓ భరతశ్రేష్ఠ.
భరద్వాజస్య భార్యా తు వీరా వీరశ్చ పిణ్డదః। ప్రాహురాజ్యేన తస్యేజ్యాం సోమస్యేవ ద్విజాః శనైః
భరద్వాజునికి వీరా అనే భార్య, వీరుడు పిండదుడు. అతని యజ్ఞం నెయ్యితో, సోమయజ్ఞంలా, క్రమంగా జరుగుతుందని ద్విజులు చెబుతారు.
హవిషా యో ద్వితీయేన సోమేన సహ యుజ్యతే। రథప్రభూ రథధ్వానః కుమ్భరేతాః స ఉచ్యతే
రెండవ హవిస్సుతో, సోమంతో కలిపి చేసే యజ్ఞంలో పాల్గొనే వాడు రథప్రభూ, రథధ్వాన, కుంభరేత అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధి.
సరయ్వాం జనయత్సిద్ధిం భానుం భాభిః సమావృణోత్। ఆగ్నేయమనయన్మిథ్యం మిథ్యో నామైవ కథ్యతే
సరయూలో సిద్ధిని పుట్టించి, భాను అనే వాడిని కాంతులతో కప్పాడు. మాయ ద్వారా పుట్టిన ఆ అగ్ని పేరు మిథ్య అని అంటారు.
యస్తు న చ్యవతే నిత్యం శయసా వర్చసా శ్రియా। అగ్నిర్నిశ్చ్యవనో నామ పృథివీం స్తౌతి కేవలమ్
ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉండి, విశ్రాంతి, తేజస్సు, ఐశ్వర్యంలో ఎప్పుడూ నిలిచివుండే అగ్ని, నిశ్చ్యవనుడు. అతడు భూమిని మాత్రమే స్తుతిస్తాడు.
విపాప్మా కలుషైర్ముక్తో విశుద్ధశ్చార్చిషా జ్వలన్। విపాపోఽగ్నిః సుతస్తస్య యోజ్యః సమయకర్మసు
కలుషాలు, అపవిత్రతల నుండి విముక్తుడై, నిర్మలమైన జ్వాలలతో వెలిగే అగ్ని, విపాపుడు. అతడు యాగాల్లో యోగ్యుడు.
అక్రోశతాం హి భూతానాం యః కరోతి హి నిష్కృతిమ్। అగ్నిః స నిష్కృతిర్నామ శోభయత్యభిసేవితః
ప్రాణులు బాధతో అరుస్తుంటే, ఆ బాధను తీరుస్తాడే అగ్ని. ఆ అగ్ని పూజించబడితే ఎంతో ప్రకాశంగా మెరిసిపోతుంది.
అనుకూజన్తి యేనేహ వేదనార్తాః స్వయం జనాః। తస్య పుత్రః స్వనో నామ పావకః సరుజస్కరః
ఇక్కడ బాధతో ఉన్న ప్రజలు ఎవరిని చూసి ఆర్తిగా మూలుగుతారో, అతని కుమారుడే స్వనుడు. అతడు అన్ని బాధలను కలిగించేవాడు.
యస్తు విశ్వస్ జగతో బుద్ధిమాక్రమ్య తిష్ఠతి। తం ప్రాహురధ్యాత్మవిదో విశ్వజిన్నామ పావకమ్
ఈ లోకంలోని జ్ఞానాన్ని పట్టుకుని నిలిచేవాడిని, ఆత్మజ్ఞానులు విశ్వజిత్ అనే అగ్నిగా పిలుస్తారు. అతడు అన్నింటిని జయించేవాడు.
అన్తరాగ్నిః స్మృతో యస్తు భుక్తం పచతి దేహినామ్। స యజ్ఞే విశ్వభుఙ్వామ సర్వలోకేషు భారత
దేహధారులలో తిన్నది జీర్ణించేది అంతరాగ్ని. యజ్ఞాలలో అతడిని విశ్వభుక్త్ అని, అన్ని లోకాల్లో అన్నింటిని అనుభవించేవాడిగా పిలుస్తారు, ఓ భారత.
బ్రహ్మచారీ యతాత్మా చ సతతం విపులప్రభః। బ్రాహ్మణాః పూజయన్త్యేనం పాకయజ్ఞేషు పావకమ్
ఎప్పుడూ ఆత్మనిగ్రహంతో బ్రహ్మచర్యంలో ఉన్నవాడు, అపారమైన తేజస్సుతో ఉన్నవాడు. బ్రాహ్మణులు పాకయజ్ఞాలలో ఆ అగ్నిని పూజిస్తారు.
ప్రథితో గోపతిర్నామ నదీ యస్యాభవత్ప్రియా। తస్మిన్కర్మాణి సర్వాణి క్రియన్తే ధర్మకర్తృభిః
గోపతి అనే పేరు కలిగి, నది అతని ప్రియురాలు. ధర్మాన్ని పాటించే వారు అన్ని కర్మలను అతనిలోనే ఆచరిస్తారు.
బడబాగ్నిః పిబత్యమ్భో యోసౌ పరమదారుణః। ఊర్ద్వభాగూర్ధ్వభాఙ్నామ కవిః ప్రాణాశ్రితస్తు యః
బడబాగ్ని అనే భయంకరమైన అగ్ని నీటిని పీలుస్తుంది. ప్రాణంలో నివసించే కవి, ఊర్ధ్వభాను అనే పేరుతో పిలవబడతాడు.
ఉదగ్ద్వారం హవిర్యస్య గృహే నిత్యం ప్రదీయతే। తతస్తుష్టో భవేద్బ్రహ్మా స్విష్టకృత్పరమః స్మృతః
ఎవరింట్లో ఉత్తరదిశగా హవిస్సు ఎప్పుడూ సమర్పించబడుతుందో, అతని వల్ల బ్రహ్మ తృప్తి చెంది, స్విష్టకృత్ అనే పరమమైన కర్తగా పిలవబడతాడు.