శ్రుత్వేమాం ధర్మసంయుక్తాం ధర్మరాజః కథాం శుభామ్। పునః పప్రచ్ఛ తమృషిం మార్కణ్డేయమిదం తదా
ఈ పవిత్రమైన ధర్మకథను వినిన తరువాత, ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు మళ్లీ ఆ ఋషి మార్కండేయుని ఇలా అడిగాడు.
కథమగ్నిర్వనం యాతః కథం చాప్యఙ్గిరాః పురా। నష్టేఽగ్నౌ హవ్యమహవదగ్నిర్భూత్వా మహాద్యుతిః
అగ్ని ఎలా అడవికి వెళ్లాడు? ఆంగిరసుడు కూడా ఎలా వెళ్లాడు? అగ్ని కనబడకపోయినప్పుడు, ఆ మహాతేజస్వి అగ్ని ఎలా హవిస్సును స్వీకరించేవాడయ్యాడు?
అగ్నిర్యదా చైక ఏవ బహుత్వం చాస్య కర్మసు। దృశ్యతే భగవన్సర్వమేతదిచ్ఛామి వేదితుమ్
ఓ భగవంతుడా, అగ్ని ఒకడే అయినా, పనుల్లో ఎలా అనేక రూపాలు దాల్చుతాడు? ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలని నాకు ఆసక్తి ఉంది.
కుమారశ్చ యథోత్పన్నో యథా చాగ్నేః సుతోఽభవత్। యథా రుద్రాచ్చ సంభూతో గఙ్గాయాం కృత్తికాసు చ
ఆ కుమారుడు ఎలా పుట్టాడు? అగ్నికి ఎలా కుమారుడయ్యాడు? రుద్రుని నుండి, గంగ నుండి, కృత్తికల నుండి ఎలా జన్మించాడు?
ఏతదిచ్ఛామ్యహం త్వత్తః శ్రోతుం భార్గవసత్తమ। కౌతూహలసమావిష్టో యాథాతథ్యం మహామునే
ఓ భృగుకుల శ్రేష్ఠుడా, మహర్షీ, ఇవన్నీ నిజంగా ఎలా జరిగాయో నీవు చెప్పాలని నేను కోరుకుంటున్నాను. నాకు ఎంతో ఆసక్తి ఉంది.
అత్రాప్యుదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్। యథా క్రుద్ధో హుతవహస్తపస్తప్తుం వనం గతః
ఇక్కడ కూడా, ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు: కోపంతో హోతృదేవుడు తపస్సు చేయడానికి అడవికి ఎలా వెళ్లాడో చెబుతారు.
యథా చ భగవానగ్నిః స్వయమేవాఙ్గేరాఽభవత్। సంతాపయంశ్చ ప్రభయా నాశయంస్తిమిరావలిమ్
ఎలా అయితే భగవంతుడు అగ్ని తన ప్రకాశంతో తానే అవతరించి, చుట్టూ ఉన్న చీకటిని పారద్రోలాడో,
పురాఙ్గిరా మహాబాహో చచార తప ఉత్తమమ్। ఆశ్రమస్థో మహాభాగో హవ్యవాహం విశేషయన్। యథాగ్నిర్భూత్వా తు తదా జగత్సర్వం వ్యకాశయత్
అప్పట్లో, మహాబాహువూ అయిన అంగిరసుడు తన ఆశ్రమంలో ఉండి గొప్ప తపస్సు చేశాడు. ఆయన హవ్యవాహనుని ప్రత్యేకంగా గుర్తించి, అగ్నిగా మారి, ఆ ప్రకాశంతో మొత్తం లోకాన్ని వెలిగించాడు.
తపశ్చరంస్తు హుతభుక్సంతప్తస్తస్య తేజసా। భృశం గ్లానశ్చతేజస్వీ న చ కించిత్ప్రజజ్ఞివాన్
హుతభుక్తు తపస్సు చేస్తూ, తన తేజస్సుతో తానే కాలిపోయి, బలహీనుడైపోయాడు. ఆయన తేజస్సు తగ్గిపోయి, ఏదీ గ్రహించలేని స్థితిలో ఉన్నాడు.
అథ సంచిన్తయామాస భగవాన్హవ్యవాహనః। అన్యోఽగ్నిరివ లోకానాం బ్రహ్మణా సంప్రకల్పితః
అప్పుడు భగవంతుడు హవ్యవాహనుడు ఇలా ఆలోచించాడు: 'బ్రహ్మదేవుడు లోకాల కోసం ఇంకో అగ్నిని ఏర్పాటుచేశాడేమో.'
అగ్నిత్వం విప్రనష్టం హి తప్యమానస్ మే తపః। కథమగ్నిః పునరహం భవేయమితి చిన్త్య సః
'నా తపస్సు వల్ల నాకు అగ్నిగా ఉన్న స్థానం పోయింది. మళ్లీ నేను ఎలా అగ్నిగా అవుతానో?' అని ఆయన మనసులో ఆలోచించాడు.
అపశ్యదగ్నివల్లోకాంస్తాపయన్తం మహామునిమ్। సోపాసర్పచ్ఛనైర్భీతస్తమువాచ తదాఙ్గిరాః
అతడు లోకాలను అగ్నిలా మహర్షిని బాధించడాన్ని చూశాడు. భయంతో మెల్లగా దగ్గరికి వెళ్లగా, అప్పుడు అంగిరసుడు అతనితో మాట్లాడాడు.
శీఘ్రమేవ భవస్వాగ్నిస్త్వం పునర్లోకభావనః। విజ్ఞాతశ్చాసి లోకేషు త్రిషు సంస్థానచారిషు
'త్వరగా మళ్లీ అగ్నిగా మారి, లోకాలకు పోషకుడవు. మూడు లోకాలలో నీవు ప్రసిద్ధుడవు.'
త్వమగ్నే ప్రథమః సృష్టో బ్ర్హమణా తిమిరాపర్హః। స్వస్థానం ప్రతిపద్యస్వ శీఘ్రమేవ తమో నుద
'అగ్నీ! నీవు బ్రహ్మదేవునిచే మొదట సృష్టించబడి, చీకటిని తొలగించేవాడవు. వెంటనే నీ స్థానంలోకి వెళ్లి, చీకటిని పారద్రోపు.'
నష్టకీర్తిరహం లోకే భవాఞ్జాతో హుతాశనః। భవన్తమేవ జ్ఞాస్యన్తి పావకం న తు మాం జనాః
'నాకు లోకంలో కీర్తి పోయింది. నీవు హుతాశనుడిగా వెలుగుతున్నావు. ఇకపై ప్రజలు నిన్నే పవకుడిగా గుర్తిస్తారు, నన్ను కాదు.'
నిక్షిపమ్యహమగ్నిత్వం త్వమగ్నిః ప్రథమో భవ। భవిష్యామి ద్వితీయోఽహం ప్రాజాపత్యక ఏవ చ
'నేను అగ్నిగా ఉన్న హక్కును వదిలేస్తున్నాను. నీవే మొదటి అగ్ని అవు. నేను ప్రజాపతికి చెందిన రెండవవాడిని అవుతాను.'
కురు పుణ్యం ప్రజాస్వర్గ్యం భవాగ్నిస్తిమిరాపహః। మాం చ దేవ కురుష్వాగ్నే ప్రథమం పుత్రమఞ్జసా
'ప్రజలకు పుణ్యమయమైన, స్వర్గానికి దారితీసే పనులు చేయు. నీవు చీకటిని తొలగించే అగ్నివైపు నిలువు. దేవా! నన్ను నీ మొదటి కుమారుడిగా వెంటనే అంగీకరించు.'
తచ్ఛ్రుత్వాఙ్గిరసో వాక్యం జాతవేదాస్తథాఽకరోత్। రాజన్వృహస్పతిర్నామ తస్యాప్యఙ్గిరసః సుతః
అంగిరసుని మాటలు విని, జాతవేదసు అలాగే చేశాడు. రాజా! అంగిరసునికి బ్రహస్పతి అనే కుమారుడు జన్మించాడు.
జ్ఞాత్వా ప్రథమజం తం తు వహ్నేరఙ్గిరసం సుతమ్। ఉపేత్య దేవాః పప్రచ్ఛుః కారణం తత్ర భారత
అగ్నిదేవుని మొదటి కుమారుడైన అంగిరసుని గుర్తించిన దేవతలు దగ్గరకు వచ్చి, కారణం ఏమిటో అడిగారు, ఓ భారత.
స తు పృష్టస్తదా దేవైస్తత కారణమబ్రవీత్। ప్రత్యగృహ్ణన్త దేవాశ్చ తద్వచోఽఙ్గిరసస్తదా
అప్పుడు దేవతలు అడిగినప్పుడు, ఆయన ఆ కారణాన్ని వివరించాడు. అంగిరసుని మాటలను దేవతలు అంగీకరించారు.
తత్రనానావిధానగ్నీన్ప్రవక్ష్యామి మహాప్రభాన్। కర్మభిర్వహుభిః ఖ్యాతాననానార్థాన్బ్రాహ్మణేష్విహ
ఇక్కడ బ్రాహ్మణులలో ప్రసిద్ధి చెందిన, అనేక విధాలుగా ఉన్న, గొప్ప తేజస్సుతో కూడిన అగ్నులను వివిధ కార్యాల కోసం వివరంగా చెప్పుతాను.
బ్రహ్మణో యస్తృతీయస్తు పుత్రః కురుకులోద్వహ। తస్యాపి వసుదాభార్యా ప్రజాస్తస్యాం చ మే శృణు
ఓ కురు వంశోద్భవా! ఇప్పుడు బ్రహ్మదేవుని మూడవ కుమారుని గురించి విను. ఆయన భార్య వసుదా. వారి సంతానాన్ని కూడా చెబుతాను.
బృహత్కీర్తిర్బృహజ్జ్యోతిర్బృహద్బ్రహ్మా బృహన్మనాః। బృహన్మన్త్రో బృహద్భాసస్తథా రాజన్బృహస్పతిః
బృహత్కీర్తి, బృహజ్జ్యోతిర్, బృహద్బ్రహ్మ, బృహన్మనస్సు, బృహన్మంత్ర, బృహద్భాస, రాజా! అలాగే బృహస్పతి కూడా.
ప్రజాసు తాసు సర్వాసు రూపేణాప్రతిమాఽభవత్। దేవీ భానుమతీ నామ ప్రథమాఽఙ్గిరసః సుతా
ఆ సంతానంలో అందరిలోను, రూపంలో అపూర్వమైన దేవీ భానుమతిగా, అంగిరసుని మొదటి కుమార్తెగా అవతరించింది.
భూతానామేవ సర్వేషాం యస్యాం రాగస్తదాఽభవత్। రాగాద్రాగేతి యామాహుర్ద్వితీయాఽఙ్గిరసః సుతా
ప్రాణులందరిలో ఆకర్షణ కలిగినది ఆమె. అందుకే ఆమెను రాగ అని పిలుస్తారు. ఆమె అంగిరసునికి రెండవ కుమార్తె, ఆకర్షణ నుండే జన్మించింది అంటారు.
యాం కపర్దిసుతామాహుర్దృశ్యాదృశ్యేతి దేహినః। తనుత్వాత్సా సినీవాలీ తుతీయాఽఙ్గిరసః సుతా
కపర్దుని కుమార్తె అని పిలవబడే ఆమె, మనుషులకు కొన్నిసార్లు కనబడుతుంది, కొన్నిసార్లు కనబడదు. ఆమె శరీరం పలుచగా ఉండడం వల్ల 'సినీవాళి' అని పేరు వచ్చింది. ఆమె అంగిరసునికి మూడవ కుమార్తె.
యాం తు దృష్ట్వా భగవతీం జనః కుహకుహాయతే। ఏకానకేతి యామాహుశ్చతుర్థ్యఙ్గిరసః సుతా
ఎవరైనా ఆమెను చూసినప్పుడు మాయలో పడిపోతారు. ఆమెను 'ఏకానక' అని పిలుస్తారు. ఆమె అంగిరసునికి నాలుగవ కుమార్తె.
పఞ్చమ్యర్చిష్మతీ నామ్నా హవిర్భిశ్చ హవిష్మతీ। షష్ఠీమ్గిరసః కన్యాం పుణ్యామాహుర్మహిష్మతీమ్
ఐదవ కుమార్తె పేరు అర్చిష్మతి. హవిస్సులతో సంబంధం ఉండడం వల్ల ఆమెను హవిష్మతి అని కూడా పిలుస్తారు. ఆమె పవిత్రురాలు, అంగిరసునికి కుమార్తె, మహిష్మతి అని కూడా అంటారు.
మహామఖేష్వాఙ్గిరసీ దీప్తిమత్సు మహీయతీ। మహామతీతి విఖ్యాతా సప్తమీ కథ్యతే సుతా
పెద్ద యజ్ఞాలలో అంగిరసుని కుమార్తె ప్రకాశవంతంగా వెలుగుతుంటుంది. ఆమె మహామతి అని ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆమె ఏడవ కుమార్తెగా చెప్పబడింది.
బృహస్పతేశ్చాన్ద్రమసీ భార్యాఽఽసీద్యా యశస్వినీ। అగ్నీన్సాఽజనయత్పుణ్యాన్షడేకాం చాపి పుత్రికామ్
బృహస్పతికి చంద్రమసీ అనే గొప్ప యశస్సు గల భార్య అయ్యింది. ఆమె ఆరు పవిత్రమైన అగ్నులను, ఒక కుమార్తెను ప్రసవించింది.