అనిష్టసంప్రయోగాచ్చ విప్రయోగాత్ప్రయిస్య చ। మనుష్యా మానసైర్దుఃఖైర్యుజ్యన్తే చాల్పబుద్ధయః
ఇష్టంలేని వాటితో కలవడం, ఇష్టమైన వాటి నుంచి దూరమవడం వల్ల తక్కువ బుద్ధి ఉన్నవారు మనస్సు బాధలకు లోనవుతారు.
గుణైర్భూతాని యుజ్యన్తే వియుజ్యన్తే తథైవ చ। సర్వాణి నైతదేకస్య శోకస్థానం హి విద్యతే
ప్రాణులు తమ స్వభావాల వల్ల కలిసిపోతారు, విడిపోతారు కూడా. ఇవన్నీ ఒక్కరికీ మాత్రమే శోకానికి కారణం కావు.
అనిష్టనాన్వితం పశ్యంస్తథా క్షిప్రం విరజ్యతే। తతశ్చ ప్రతికుర్వన్తి యది పశ్యన్త్యుపక్రమమ్
అనిష్టమైన దృష్టిని చూసినవాడు త్వరగా విరక్తుడవుతాడు. ఆ తరువాత, పరిష్కార మార్గం కనిపిస్తే, దానిని ప్రయత్నిస్తాడు.
శోచతో న భవేత్కించిత్కేవలం పరితప్యతే। పరిత్యజన్తి యే దుఃఖం సుఖం వాఽప్యుభయం నరాః
శోకించటం వల్ల ఏమీ లాభం లేదు, కేవలం మరింత బాధే పెరుగుతుంది. ఎవరు బాధను, సుఖాన్ని, లేక రెండింటినీ వదిలేస్తారో వారు నిజంగా జ్ఞానులు.
త ఏవ సుఖమేధన్తే జ్ఞానతృప్తా మనీషిణః। అసంతోషపరా మూఢాః సంతోషం యానతి పణ్డితాః
జ్ఞానంతో తృప్తి చెందిన మేధావులు మాత్రమే నిజమైన సుఖాన్ని పొందుతారు. మూర్ఖులు అసంతృప్తికే పరితపిస్తారు, పండితులు సంతృప్తిని కోరుతారు.
అసంతోషస్య నాస్త్యన్తస్తుష్టిస్తు పరమం సుఖమ్। న శోచన్తి గతాధ్వానః పశ్యన్తః పరమాం గతిం
అసంతృప్తికి ఎక్కడా అంతం ఉండదు, కాని తృప్తే పరమ సుఖం. జీవిత ప్రయాణం ముగిసినవారు, పరమ గమ్యాన్ని చూసి, ఇక శోకించరు.
న విషాదే మనః కార్యం విషాదో విషముత్తమమ్। మారయత్యకృతప్రజ్ఞం బాలం క్రుద్ధ ఇవోరగః
మనస్సును నిరాశలో పడనివ్వకూడదు. ఎందుకంటే, నిరాశ అత్యంత విషం. అది జ్ఞానం లేని బాలుడిని, కోపంతో ఉన్న పాము చంపినట్టు నాశనం చేస్తుంది.
యంవిషాదోఽభిభవతి విషమే సముపస్థితే। తేజసా తస్ హీనస్య పురుషార్థో న విద్యతే
అపదలో ఎవరికైనా నిరాశ మించి పోతే, అతడు శక్తి కోల్పోయి, జీవితంలో ఏ ప్రయోజనం లేకుండా పోతాడు.
అవశ్యం క్రియమాణస్ కర్మణో దృశ్యతే ఫలమ్। న హి నిర్వేదమాగమ్య కించిత్ప్రాప్నోతి శోభనమ్
మనిషి చేసే పనికి తప్పక ఫలితం కనబడుతుంది. నిరాశలో పడిపోతే ఏ మంచి ఫలితం కూడా దక్కదు.
అథాప్యుపాయం పశ్యేత దుఃఖస్ పరిమోక్షణే। అశోచన్నారభేతైవ యుక్తశ్చావ్యసనీ భవేత్
బాధ నుంచి బయటపడే మార్గం కనిపిస్తే, మనసులో విచారం లేకుండా, ధైర్యంగా, అపాయం లేకుండా ఆ పని చేయాలి.
భూతేష్వభావం సంచిన్త్య యే తు బుద్ధేః పరం గతాః। న శోచన్తి కృతప్రజ్ఞాః పశ్యన్తః పరమాం గతిమ్
ప్రపంచంలోని జీవుల నశ్వరతను ఆలోచించి, పరిపూర్ణ జ్ఞానాన్ని పొందినవారు, పరమగమ్యాన్ని తెలుసుకుని, ఎలాంటి శోకం పడరు.
న శోచామి రమే విద్వన్కాలాకాఙ్క్షీ స్థితోస్మ్యహమ్। ఏతైర్నిదర్శనైర్బ్రహ్మన్నావసీదామి సత్తమ
ఓ జ్ఞానవంతుడా, నేను శోకం పడటం లేదు; సరైన సమయం కోసం ఎదురుచూస్తున్నాను. ఈ ఉదాహరణల వల్ల, ఓ బ్రాహ్మణా, నేను మనసు కోల్పోను, మేలైనవాడా.
కృతప్రజ్ఞోసి మేధావీ బుద్ధిశ్చ విపులా తవ। పాపాన్నివృత్తోసి సదా జ్ఞానవృద్ధోసి ధర్మవిత్
నీవు జ్ఞానంతో నిండినవాడవు, నీకు విశాలమైన బుద్ధి ఉంది. నీవు ఎప్పుడూ పాపాలనుండి దూరంగా ఉంటావు, జ్ఞానంలో ప్రావీణ్యం కలవాడవు, ధర్మాన్ని బాగా తెలుసువాడవు.
ఆపృచ్ఛే త్వాం స్వస్తి తేఽస్తు ధర్మస్త్వాం పరిరక్షతు। అప్రమాదస్తు కర్తవ్యో ధర్మే ధర్మభృతాంవర
నిన్ను వీడుతున్నాను; నీకు శుభం కలగాలి. ధర్మమే నిన్ను కాపాడాలి. ధర్మాన్ని పాటించడంలో ఎప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉండాలి, ధర్మాన్ని రక్షించే వారిలో నీవు శ్రేష్ఠుడవు.
బాఢమిత్యేవ తం వ్యాధః కృతాఞ్జలిరువాచ హ। ప్రదక్షిణమథో కృత్వా ప్రస్థితో ద్విజసత్తమః
ఆ వ్యాధుడు చేతులు జోడించి, 'అవును' అని సమాధానం చెప్పాడు. తరువాత, అతన్ని ప్రదక్షిణగా చేసి, ఆ ఉత్తమ ద్విజుడు బయలుదేరాడు.
స తు గత్వాద్విజః సర్వాం శుశ్రూషాం కృతవాంస్తదా। మాతాపితృభ్యామన్ధాభ్యాం యథాన్యాయం సుసంశితః
ఆ బ్రాహ్మణుడు వెళ్లి, తన అంధ తల్లిదండ్రులకు యథావిధిగా, శ్రద్ధగా అన్ని సేవలు చేశాడు.
ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం నిఖిలేన యుధిష్ఠిర। పృష్టవానసి యం తాత ధర్మం ధర్మభృతాంవర
ఓ యుధిష్ఠిరా, నీవు అడిగిన ధర్మాన్ని నేను పూర్తిగా వివరంగా చెప్పాను, ధర్మాన్ని పాటించే వారిలో నీవు శ్రేష్ఠుడవు.
పతివ్రతాయా మాహాత్మ్యం బ్రాహ్మణస్య చ సత్తమ। మాతాపిత్రోశ్చ శుశ్రూషా ధర్మవ్యాధేన కీర్తితా
పతివ్రతా గొప్పతనం, బ్రాహ్మణుని మహిమ, తల్లిదండ్రులకు చేసిన సేవ—all ఇవన్నీ ధర్మవ్యాధుడు ప్రశంసించాడు.
అత్యద్భుతమిదం బ్రహ్మన్ధర్మాఖ్యానమనుత్తమమ్। సర్వధర్మవిదాంశ్రేష్ఠ కథితం మునిసత్తమ
ఓ బ్రాహ్మణా, నీ ద్వారా చెప్పబడిన ఈ ధర్మకథ అద్భుతంగా, అత్యుత్తమంగా ఉంది, అన్ని ధర్మాలను తెలిసిన వారిలో నీవు శ్రేష్ఠుడవు.
సుఖశ్రావ్యతయా విద్వన్ముహూర్త ఇవ మే గతః। న హి తృప్తోస్మి భగవఞ్శృణ్వానో ధర్మముత్తమమ్
ఓ జ్ఞానివా, ఈ ధర్మకథ వినడం ఎంతో ఆనందంగా ఉంది. సమయం ఒక క్షణంలా గడిచిపోయింది. ఓ భగవంతుడా, ఈ ఉత్తమ ధర్మాన్ని వింటూ నేను తృప్తి చెందలేదు.
శ్రుత్వేమాం ధర్మసంయుక్తాం ధర్మరాజః కథాం శుభామ్। పునః పప్రచ్ఛ తమృషిం మార్కణ్డేయమిదం తదా
ఈ పవిత్రమైన ధర్మకథను వినిన తరువాత, ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు మళ్లీ ఆ ఋషి మార్కండేయుని ఇలా అడిగాడు.
కథమగ్నిర్వనం యాతః కథం చాప్యఙ్గిరాః పురా। నష్టేఽగ్నౌ హవ్యమహవదగ్నిర్భూత్వా మహాద్యుతిః
అగ్ని ఎలా అడవికి వెళ్లాడు? ఆంగిరసుడు కూడా ఎలా వెళ్లాడు? అగ్ని కనబడకపోయినప్పుడు, ఆ మహాతేజస్వి అగ్ని ఎలా హవిస్సును స్వీకరించేవాడయ్యాడు?
అగ్నిర్యదా చైక ఏవ బహుత్వం చాస్య కర్మసు। దృశ్యతే భగవన్సర్వమేతదిచ్ఛామి వేదితుమ్
ఓ భగవంతుడా, అగ్ని ఒకడే అయినా, పనుల్లో ఎలా అనేక రూపాలు దాల్చుతాడు? ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలని నాకు ఆసక్తి ఉంది.
కుమారశ్చ యథోత్పన్నో యథా చాగ్నేః సుతోఽభవత్। యథా రుద్రాచ్చ సంభూతో గఙ్గాయాం కృత్తికాసు చ
ఆ కుమారుడు ఎలా పుట్టాడు? అగ్నికి ఎలా కుమారుడయ్యాడు? రుద్రుని నుండి, గంగ నుండి, కృత్తికల నుండి ఎలా జన్మించాడు?
ఏతదిచ్ఛామ్యహం త్వత్తః శ్రోతుం భార్గవసత్తమ। కౌతూహలసమావిష్టో యాథాతథ్యం మహామునే
ఓ భృగుకుల శ్రేష్ఠుడా, మహర్షీ, ఇవన్నీ నిజంగా ఎలా జరిగాయో నీవు చెప్పాలని నేను కోరుకుంటున్నాను. నాకు ఎంతో ఆసక్తి ఉంది.
అత్రాప్యుదాహరన్తీమమితిహాసం పురాతనమ్। యథా క్రుద్ధో హుతవహస్తపస్తప్తుం వనం గతః
ఇక్కడ కూడా, ఒక పురాతన కథను ఉదాహరిస్తారు: కోపంతో హోతృదేవుడు తపస్సు చేయడానికి అడవికి ఎలా వెళ్లాడో చెబుతారు.
యథా చ భగవానగ్నిః స్వయమేవాఙ్గేరాఽభవత్। సంతాపయంశ్చ ప్రభయా నాశయంస్తిమిరావలిమ్
ఎలా అయితే భగవంతుడు అగ్ని తన ప్రకాశంతో తానే అవతరించి, చుట్టూ ఉన్న చీకటిని పారద్రోలాడో,
పురాఙ్గిరా మహాబాహో చచార తప ఉత్తమమ్। ఆశ్రమస్థో మహాభాగో హవ్యవాహం విశేషయన్। యథాగ్నిర్భూత్వా తు తదా జగత్సర్వం వ్యకాశయత్
అప్పట్లో, మహాబాహువూ అయిన అంగిరసుడు తన ఆశ్రమంలో ఉండి గొప్ప తపస్సు చేశాడు. ఆయన హవ్యవాహనుని ప్రత్యేకంగా గుర్తించి, అగ్నిగా మారి, ఆ ప్రకాశంతో మొత్తం లోకాన్ని వెలిగించాడు.
తపశ్చరంస్తు హుతభుక్సంతప్తస్తస్య తేజసా। భృశం గ్లానశ్చతేజస్వీ న చ కించిత్ప్రజజ్ఞివాన్
హుతభుక్తు తపస్సు చేస్తూ, తన తేజస్సుతో తానే కాలిపోయి, బలహీనుడైపోయాడు. ఆయన తేజస్సు తగ్గిపోయి, ఏదీ గ్రహించలేని స్థితిలో ఉన్నాడు.
అథ సంచిన్తయామాస భగవాన్హవ్యవాహనః। అన్యోఽగ్నిరివ లోకానాం బ్రహ్మణా సంప్రకల్పితః
అప్పుడు భగవంతుడు హవ్యవాహనుడు ఇలా ఆలోచించాడు: 'బ్రహ్మదేవుడు లోకాల కోసం ఇంకో అగ్నిని ఏర్పాటుచేశాడేమో.'