ఆత్మానం తం విజానీహి నిత్యం త్యాగజితాత్మకం
శాశ్వతమైన ఆత్మను, త్యాగంతో మనస్సును జయించుకున్నదిగా తెలుసుకో.
దేవో యః సంస్థితస్తస్మిన్నబ్బిన్దురివ పుష్కరే। క్షేత్రజ్ఞం తం విజానీహి నిత్యం త్యాగజితాత్మకం
ఆ ఆత్మలో స్థిరంగా ఉన్న దేవుడు, తామరలోని నీటి బొట్టు లాగా ఉంటాడు. అతడిని క్షేత్రజ్ఞుడిగా, ఎప్పుడూ త్యాగంతో మనస్సును జయించుకున్నవాడిగా తెలుసుకో.
జీవాత్మకం విజానీహి రజః సత్వం తమస్తథా। జీవమాత్మగుణం విద్ధి తథాఽఽత్మానం పరాత్మకం
జీవాత్మను రజస్సు, సత్త్వం, తమస్సుతో కూడినదిగా తెలుసుకో. జీవుడు ఆత్మ యొక్క లక్షణంగా, ఆత్మను పరమాత్మగా తెలుసుకో.
అచేతనం జీవగుణం వదన్తి సచేష్టతే చేష్టయతే చ సర్వమ్। తతః పరం క్షేత్రవిదో వదన్తి ప్రాకల్పయద్యో భువనాని సప్త
జీవుని లక్షణం జడమైనదని అంటారు. అయినా అది అన్ని కార్యాలను చేస్తుంది, కదిలిస్తుంది. దాని కంటే పైగా, క్షేత్రజ్ఞులు ఈ ఏడు లోకాలను సృష్టించినవాడిని వివరించెదరు.
ఏష సర్వేషు భూతేషు భూతాత్మా న ప్రకాశతే। దృశ్యతే త్వగ్ర్యయా బుద్ధ్యా సూక్ష్మయా జ్ఞానవేదిభిః
ఈ భూతాత్మ అన్ని జీవుల్లో కనిపించదు. కానీ సూక్ష్మమైన జ్ఞానంతో, పదును గల బుద్ధితో ఉన్నవారు మాత్రమే దాన్ని దర్శించగలరు.
చిత్తస్య హి ప్రసాదేన హనతి కర్మ శుభాశుభమ్। ప్రసన్నాత్మాత్మని స్థిత్వా సుఖమనన్త్యమశ్నుతే
మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటే, మంచి చెడు కర్మలు నశించిపోతాయి. ప్రశాంతమైన ఆత్మలో నిలిచి, అనంతమైన ఆనందాన్ని పొందుతాడు.
లక్షణం తు ప్రసాదస్య యథా తృప్తః సుఖం స్వపేత్। `సుఖదుఃఖే హి సంత్యజ్య నిర్ద్వన్ద్వో నిష్పరిగ్రహః'। నివాతే వా యథా దీపో దీప్యేత్కుశలదీపితః
ప్రశాంతత లక్షణం ఏమంటే, తృప్తిగా ఉండి సుఖంగా నిద్రపోవడం. సుఖ దుఃఖాలను వదిలి, ద్వంద్వాలు లేకుండా, స్వంతం అనే భావం లేకుండా, గాలి లేని చోట వెలిగే దీపంలా స్థిరంగా ఉండటం.
పూర్వరాత్రేఽపరే చైవ యుఞ్జానః సతతం మనః। లధ్వాహారో విశుద్ధాత్మా పశ్యత్యాత్మానమాత్మని
మొదటి రాత్రి, చివరి రాత్రిలో నిరంతరం మనస్సును నియంత్రిస్తూ, తక్కువ భోజనం చేసి, పవిత్రమైన హృదయంతో ఉన్నవాడు తనలోని ఆత్మను దర్శిస్తాడు.
ప్రదీప్తేనేవ దీపేన మనోదీపేన పశ్యతి। దృష్ట్వాఽఽత్మానం నిరాత్మానం స తదా విప్రముచ్యతే
వెలిగిన దీపంతో చూపినట్లు, మనస్సు అనే దీపంతో కూడా చూస్తాడు. ఆత్మను నిరాత్మగా చూసినవాడు నిజంగా విముక్తుడవుతాడు.
సర్వోపాయైస్తు లోభస్ క్రోధస్య చ వినిగ్రహః। ఏతత్పవిత్రం యఞ్జ్ఞానం తపో వై సంక్రమో మతః
అన్ని విధాలా లోభాన్ని, కోపాన్ని నియంత్రించడం — ఇదే పవిత్రమైన జ్ఞానం, నిజమైన తపస్సు, అత్యుత్తమ నియమం అని భావించబడుతుంది.
నిత్యం క్రోధాత్తపో రక్షేన్ఛ్రియం రక్షేచ్చ మత్సరాత్। విద్యాం మానాపమానాభ్యామాత్మానం తు ప్రమాదతః
తపస్సును ఎప్పుడూ కోపం నుంచి, ధనాన్ని అసూయ నుంచి, విద్యను గర్వం, అవమానం నుంచి, తనను తాను నిర్లక్ష్యంగా ఉండకుండా కాపాడాలి.
ఆనృశంస్యం పరో ధర్మః క్షమా చ పరమం బలమ్। ఆత్మజ్ఞానం పరం జ్ఞానం పరం సత్యవ్రతవ్రతమ్
దయే గొప్ప ధర్మం, క్షమనే అత్యుత్తమ బలం. ఆత్మజ్ఞానమే పరమ జ్ఞానం, సత్యవ్రతమే అత్యున్నత వ్రతం.
సత్యస్ వచనం శ్రేయః సత్యం జ్ఞానం హితం భవేత్। యద్బూతహితమత్యన్తం తద్వై సత్యం పరం మతమ్
సత్యంగా మాట్లాడటం శ్రేష్ఠం. సత్యమే జ్ఞానం, మేలును కలిగిస్తుంది. జీవులకు అత్యంత మేలు చేసే దానినే పరమ సత్యంగా భావించాలి.
యస్ సర్వే సమారమ్భా నిరాశీర్బన్ధనాః సదా। త్యాగే యస్ హుతం సర్వం స త్యాగీ స చ బుద్ధిమాన్
ఎప్పుడూ తన కార్యాల్లో ఆశ లేకుండా, బంధనాలు లేకుండా, అన్నిటినీ త్యాగంగా అర్పించేవాడు నిజమైన త్యాగి, జ్ఞాని.
యదా న గురుతాం చైనం చ్యావయేదుపపాదయన్। తం విద్యాద్బ్రాహ్మణో యోగమయోగం యోగసంజ్ఞితమ్
బరువు లేదా అలసట అతడిని కదిలించలేనప్పుడు, అతడిని యోగంలో స్థిరంగా ఉన్న బ్రాహ్మణుడిగా తెలుసుకో. అదే యోగ స్థితి.
న హింస్యాత్సర్వభూతాని మైత్రాయణగతశ్చరేత్। నేదం జీవితమాసాద్యవైరం కుర్వీత కేనచిత్
ఏ జీవికి హాని చేయకుండా, అందరితో స్నేహభావంతో ఉండాలి. ఈ జీవితం లభించినవాడు ఎవ్వరితోనూ శత్రుత్వం పెట్టుకోకూడదు.
ఆకించన్యం సుసంతోషో నిరాశిత్వమచాపలమ్। ఏతదేవ పరం జ్ఞానం సదాత్మజ్ఞానముత్తమమ్
ఏదీ సొంతం అన్న భావం లేకుండా, సంపూర్ణ సంతృప్తితో, ఆశలు లేకుండా, చంచలత లేకుండా ఉండటం — ఇదే పరమ జ్ఞానం, శాశ్వతమైన ఉత్తమ ఆత్మజ్ఞానం.
పరిగ్రహం పరిత్యజ్య భవేద్బుద్ధ్యా యతవ్రతః। అశోకం స్థానమాశ్రిత్ నిశ్చలం ప్రేత్య చేహ చ
సొంతం అన్న భావాన్ని వదిలి, జ్ఞానంతో వ్రతాలను ఆచరించాలి. శోకరహితమైన స్థలంలో నిలిచి, ఇక్కడా, మరణానంతరమూ అచంచలంగా ఉండాలి.
తపోనిత్యేన దాన్తేన మునినా సంయతాత్మనా। అజితం జేతుకామేన భావ్యం సఙ్గేష్వసఙ్గినా
ఎల్లప్పుడూ తపస్సు చేయడం, ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టుకోవడం, మనసును నియంత్రించుకోవడం—ఇలా ఉండే ముని, ఇంకా జయించనిదాన్ని జయించాలనుకునే వాడు, అనురాగాలు మధ్యలో ఉన్నా వాటికి అసక్తిగా ఉండాలి.
గుణాగుణమనాసఙ్గమేకకార్యమనన్తరమ్। ఏతత్తద్బ్రహ్మణో వృత్తమాహురేకపదం సుఖమ్
మంచి, చెడు అన్నిటిపట్ల అసక్తిగా ఉండడం, మనసు ఒక్క దిశగా పెట్టడం—ఇదే బ్రహ్మను చేరే మార్గం, సుఖానికి ఒకే దారి అని చెబుతారు.
పరిత్యజతి యో దుఃఖం సుఖం చాప్యుభయం నరః। బ్రహ్మ ప్రాప్నోతి సోత్యన్తమాసఙ్గం చ న గచ్ఛతి
ఎవడు బాధను, ఆనందాన్ని రెండింటినీ వదిలిపెడతాడో, వాడు పరబ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు, అతడికి ఇక అసక్తి కలగదు.
యథాశ్రుతమిదం సర్వం సమాసేన ద్విజోత్తమ। ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం కిం భూయః శ్రోతుమిచ్ఛసి
ఇవి అన్నీ సంక్షిప్తంగా నీకు వివరించాను, ద్విజశ్రేష్ఠా! ఇంకా నీవేమైనా వినాలనుకుంటున్నావా?
ఏవం సంకథితే కృత్స్నే మోక్షధర్మే యుధిష్ఠిర। దృఢప్రీతమనా విప్రో ధర్మవ్యాధమువాచ హ
ఈ విధంగా మోక్షధర్మం మొత్తం వివరించబడిన తర్వాత, యుధిష్ఠిరుడు, గాఢమైన ప్రేమతో ఉన్న బ్రాహ్మణుడు, ధర్మవ్యాధునితో మాట్లాడాడు.
న్యాయయుక్తమిదం సర్వం భవతా పరికీర్తితమ్। న తేఽస్త్యవిదితం కించిద్ధర్మేష్వభిసమీక్ష్యతే
మీరు చెప్పింది అన్నీ న్యాయబద్ధంగా ఉంది; ధర్మ విషయాల్లో మీకు తెలియనిది ఏమీ కనిపించదు.
ప్రత్యక్షం మమ యో ధర్మస్తం చ పశ్య ద్విజోత్తమ। యేన సిద్ధిరియం ప్రాప్తా మయా బ్రాహ్మణపుఙ్గవ
నాకు ప్రత్యక్షంగా కనిపించే ధర్మాన్ని చూడండి, ద్విజశ్రేష్ఠా! దానివల్లనే నేను ఈ సిద్ధిని పొందాను, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా!
ఉత్తిష్ఠ భగవన్క్షిప్రం ప్రవిశ్యాభ్యన్తరం గృహమ్। ద్రష్టుమర్హసి ధర్మజ్ఞ మాతరం పితరం చ మే
భగవంతుడా! త్వరగా లేచి, లోపలికి వచ్చి, నా తల్లి, తండ్రిని చూడండి, ధర్మాన్ని తెలిసినవాడా!
ఇత్యుక్తః స ప్రవిశ్యాథ దదర్శ పరమార్చితమ్। సౌధం హృద్యం చతుఃశాలమతీవ చ మనోరమమ్
అలా చెప్పగానే, అతడు లోపలికి వెళ్లి, అత్యంత గౌరవప్రదమైన, హృదయాన్ని హరిస్తూ, నాలుగు మండపాలుతో, ఎంతో ఆకర్షణీయమైన భవనాన్ని చూశాడు.
దేవతాగృహసంకాశ దైవతైశ్చ సుపూజితమ్। శయనాసనసంబాధం గన్ధైశ్చ పరమైర్యుతమ్
అది దేవతల గృహంలా కనిపించింది; దేవతలు పూజించినట్టు, అద్భుతమైన మంచాలు, ఆసనాలు నిండినది, పరమమైన సుగంధాలు వ్యాపించాయి.
తత్రశుక్లామ్బరధరౌ పితరావస్య పూజితౌ। కృతాహారౌ తు సంతుష్టావుపవిష్టౌ వరాసనే
అక్కడ, తెల్ల వస్త్రాలు ధరించిన అతని తల్లిదండ్రులు, గౌరవింపబడుతూ, తినిపించి సంతృప్తిగా, అద్భుతమైన ఆసనాలపై కూర్చున్నారు.
తస్య వ్యాధస్య పితరౌ బ్రాహ్మణః సందదర్శ హ'। ధర్మవ్యాధస్తు తౌ దృష్ట్వా పాదేషు శిరసాఽపతత్
ఆ వ్యాధుని తల్లిదండ్రులను బ్రాహ్మణుడు చూశాడు; వారిని చూసి, ధర్మవ్యాధుడు తల వంచి వారి పాదాలకు నమస్కరించాడు.