మూర్ధానమాశ్రితో వహ్నిః శరీరం పరిపాలయన్। ప్రాణో మూర్ధని చాగ్నౌ చ వర్తమానో విచేష్టతే
తలలో ఉన్న అగ్ని శరీరాన్ని కాపాడుతుంది. ప్రాణం తలలో, అగ్నిలో ఉండి, శరీరమంతా సంచరిస్తుంది.
భూం భవ్యం భవిష్యం చ సర్వం ప్రాణే ప్రతిష్ఠితమ్। శ్రేష్ఠం తదేవ భూతానాం బ్రహ్మజ్యోతిరుపాస్మహే
గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు అన్నీ ప్రాణంలోనే స్థితమై ఉన్నాయి. అదే భూతాలకన్నా ఉత్తమమైనది — మేము ఆ బ్రహ్మజ్యోతి ని పూజిస్తాము.
స జన్తుః సర్వభూతాత్మా పురుషః స సనాతనః। మనోబుద్ధిరహంకారో భూతానాం విషయశ్చ సః
అతడే అన్ని జీవులలోని ఆత్మ, శాశ్వతమైన పురుషుడు. మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, భూతాలకూ ఇంద్రియాల విషయాలు అన్నీ అతడే.
అవ్యక్తం సస్వసంజ్ఞం చ జీవః కాలః స చైవ హి। ప్రకృతిః పురుషశ్చైవ ప్రాణ ఏవ ద్విజోత్తమ
అతడే కనిపించని వాడు, తనను తాను తెలిసిన వాడు, జీవుడు, కాలమూ కూడా అతడే. ప్రకృతి, పురుషుడు, ప్రాణం అన్నీ అతడే, ఓ ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడా.
జాగర్తి స్వప్నకాలే చ స్వప్నే స్వప్నాయతే చ సః। జాగ్రత్సు బలమాధత్తే చేష్టత్సు చేష్టయత్యపి
అతడు మేలుకున్నపుడు మేల్కొని, కలలలో కలలు కనెడు వాడు. మేల్కొన్నవారికి బలాన్ని ఇస్తూ, క్రియాశీలులలో తానే కార్యాచరణ చేస్తాడు.
తస్మిన్నిరుద్దే విప్రేన్ద్ర మృత ఇత్యభిధీయతే। త్యక్త్వా శరీరం భూతాత్మా పునరన్యత్ప్రపద్యతే
అది ఆపబడినప్పుడు, ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, దానిని మరణం అంటారు. శరీరాన్ని వదిలి, ఆ భూతాత్మ మరోదాన్ని పొందుతుంది.
ఏష త్వగ్నిరపానన ప్రాణేన పరిపాల్యతే। పృష్ఠతస్తు సమానన స్వాంస్వాం గతిముపాశ్రితః
ఈ అగ్ని, అపానంగా పిలవబడేది, ప్రాణంతో పోషించబడుతుంది. వెనుకవైపు సమానంగా, ప్రతి ఒక్కటి తనదైన మార్గంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
వస్తుమూలే గుదే చైవ పావకం సముపాశ్రితః। వహన్మూత్రం పురీషంవాఽప్యపానః పరివర్తతే
వస్తువుల మూలంలో, గుదంలో కూడా, అపానవాయువు అగ్నిని కలిగి ఉంటుంది. మూత్రం లేదా మలాన్ని మోయుతూ, అపానవాయువు చుట్టూ సంచరిస్తుంది.
ప్రయత్నే కర్మణి బలే య ఏకస్త్రిషు వర్తతే। ఉదాన ఇతి తం ప్రాహురధ్యాత్మవిదుషో జనాః
ప్రయత్నం, కర్మ, బలంలో, మూడు మార్గాల్లో పనిచేసేది, ఆత్మజ్ఞులు దానిని ఉదానవాయువు అంటారు.
సన్ధౌసన్ధౌ సంనివిష్టః సర్వేష్వపి తథాఽనిలః। శరీరేషు మనుష్యాణాం వ్యాన ఇత్యుపదిశ్తే
ప్రతి సంధిలో, అన్ని భాగాల్లో ఉండే వాయువును, మనుషుల శరీరాల్లో వ్యానవాయువు అని పిలుస్తారు.
ధాతుష్వగ్నిస్తు వితతః స తు వాయుసమీరితః। రసాన్ధాతూంశ్చ దోషాంశ్చ వర్తయన్పరిధావతి
అగ్ని శరీరధాతువులన్నిటిలో విస్తరించి, వాయువుతో కదిలించబడుతుంది. అది రసాలు, ధాతువులు, దోషాలను చుట్టూ తిప్పుతుంది.
ప్రాణానాం సంనిపాతాత్తు సన్నిపాతః ప్రజాయతే। సోష్మా సోగ్నిరితిజ్ఞేయో యోఽన్నం పచతిదేహినాం
ప్రాణవాయువుల కలయిక వల్ల సంనిపాతం కలుగుతుంది. ఆ ఉష్ణమే అగ్నిగా పిలవబడుతుంది, అది జీవులలో అన్నాన్ని జీర్ణించుతుంది.
అపానోదానయోర్మధ్యే ప్రాణన్యానౌ సమాహితౌ। సమన్వితస్త్వధిష్ఠానం సమ్యక్పచతి పావకః
అపాన, ఉదాన మధ్యలో ప్రాణ, వ్యానాలు స్థిరంగా ఉంటాయి. అవన్నీ కలిసిన చోట అగ్ని సరిగ్గా జీర్ణక్రియ చేస్తుంది.
అస్యాపి పాయుపర్యన్తస్తథా స్యాద్గుదసంజ్ఞితః। స్రోతాంశి తస్మాజ్జాయన్తే సర్వప్రాణేషు దేహినామ్
దాని పరిధి పాయువు వరకు ఉంటుంది, దాన్ని గుదం అంటారు. అందులోంచి అన్ని ప్రాణవాయువుల్లో నాళాలు ఏర్పడతాయి.
అగ్నివేగవహః ప్రాణో గుదాన్తే ప్రతిహన్యతే। స ఊర్ధ్వమాగమ్య పునః సముత్క్షిపతి పావకమ్
అగ్ని వేగాన్ని మోయే ప్రాణవాయువు, గుదాంతంలో ఆగిపోతుంది. మళ్లీ పైకి వచ్చి, అగ్నిని పైకి ఎత్తుతుంది.
పక్వాశయస్త్వధోనాభ్యా ఊర్ధ్వమామాశయః స్థితః। నాభిమధ్యే శరీరస్య ప్రాణాః సర్వే ప్రతిష్ఠితాః
పక్వాశయం నాభికి కింద, అమాశయం పైభాగంలో ఉంటుంది. నాభి మధ్యలో, శరీరంలోని అన్ని ప్రాణవాయువులు స్థిరంగా ఉంటాయి.
ప్రవృత్తా హృదయాత్సర్వే తిర్యగూర్ధ్వమధస్తథా। వహన్త్యన్నరసాన్నాడ్యో దశప్రాణప్రచోదితాః
హృదయం నుండి అన్ని నాళాలు, పక్కకు, పైకి, కిందకు వెళ్తూ, పది ప్రాణవాయువుల ప్రేరణతో అన్నరసాన్ని మోస్తాయి.
యోగినామేష మార్గస్తు యేన గచ్ఛన్తి తత్పరమ్। జితక్లమాసనో ధీరో మూర్ధన్యాత్మానమాదత్
ఇది యోగుల మార్గం, దీని ద్వారా వారు పరమ స్థితిని చేరుతారు. కష్టాన్ని జయించినవాడు, స్థిరంగా కూర్చుని, ఆత్మను తలపైకి లాగుతాడు.
ఏవం సర్వేషు వితతౌ ప్రాణాపానౌ హి దేహిషు। `తౌ తావదగ్నిసహితౌ విద్ధి వై ప్రాణమాత్మని
ఇలా ప్రాణ, అపానాలు అన్ని జీవుల్లో వ్యాపించి ఉంటాయి. ఈ రెండూ అగ్నితో కలసి, ఆత్మలో ప్రాణశక్తిగా ఉండి ఉంటాయని తెలుసుకో.
ఏకాదశవికారాత్మా కలాసంభారసంభృతః। మూర్తిమన్తం హి తం విద్ధి నిత్యం యోగజితాత్మకమ్। తస్మిన్యః సంస్థితో హ్యగ్నిర్నిత్యం స్థాల్యామివాహితః
పదకొండు రూపాలతో, అనేక శక్తులతో కూడినదాన్ని, రూపవంతుడిగా, యోగబలంతో ఎప్పుడూ నియంత్రించబడినవాడిగా తెలుసుకో. అతనిలో స్థిరమైన అగ్ని, పాత్రలో ఉన్నట్లుగా ఎప్పుడూ ఉంటుంది.
ఆత్మానం తం విజానీహి నిత్యం త్యాగజితాత్మకం
శాశ్వతమైన ఆత్మను, త్యాగంతో మనస్సును జయించుకున్నదిగా తెలుసుకో.
దేవో యః సంస్థితస్తస్మిన్నబ్బిన్దురివ పుష్కరే। క్షేత్రజ్ఞం తం విజానీహి నిత్యం త్యాగజితాత్మకం
ఆ ఆత్మలో స్థిరంగా ఉన్న దేవుడు, తామరలోని నీటి బొట్టు లాగా ఉంటాడు. అతడిని క్షేత్రజ్ఞుడిగా, ఎప్పుడూ త్యాగంతో మనస్సును జయించుకున్నవాడిగా తెలుసుకో.
జీవాత్మకం విజానీహి రజః సత్వం తమస్తథా। జీవమాత్మగుణం విద్ధి తథాఽఽత్మానం పరాత్మకం
జీవాత్మను రజస్సు, సత్త్వం, తమస్సుతో కూడినదిగా తెలుసుకో. జీవుడు ఆత్మ యొక్క లక్షణంగా, ఆత్మను పరమాత్మగా తెలుసుకో.
అచేతనం జీవగుణం వదన్తి సచేష్టతే చేష్టయతే చ సర్వమ్। తతః పరం క్షేత్రవిదో వదన్తి ప్రాకల్పయద్యో భువనాని సప్త
జీవుని లక్షణం జడమైనదని అంటారు. అయినా అది అన్ని కార్యాలను చేస్తుంది, కదిలిస్తుంది. దాని కంటే పైగా, క్షేత్రజ్ఞులు ఈ ఏడు లోకాలను సృష్టించినవాడిని వివరించెదరు.
ఏష సర్వేషు భూతేషు భూతాత్మా న ప్రకాశతే। దృశ్యతే త్వగ్ర్యయా బుద్ధ్యా సూక్ష్మయా జ్ఞానవేదిభిః
ఈ భూతాత్మ అన్ని జీవుల్లో కనిపించదు. కానీ సూక్ష్మమైన జ్ఞానంతో, పదును గల బుద్ధితో ఉన్నవారు మాత్రమే దాన్ని దర్శించగలరు.
చిత్తస్య హి ప్రసాదేన హనతి కర్మ శుభాశుభమ్। ప్రసన్నాత్మాత్మని స్థిత్వా సుఖమనన్త్యమశ్నుతే
మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉంటే, మంచి చెడు కర్మలు నశించిపోతాయి. ప్రశాంతమైన ఆత్మలో నిలిచి, అనంతమైన ఆనందాన్ని పొందుతాడు.
లక్షణం తు ప్రసాదస్య యథా తృప్తః సుఖం స్వపేత్। `సుఖదుఃఖే హి సంత్యజ్య నిర్ద్వన్ద్వో నిష్పరిగ్రహః'। నివాతే వా యథా దీపో దీప్యేత్కుశలదీపితః
ప్రశాంతత లక్షణం ఏమంటే, తృప్తిగా ఉండి సుఖంగా నిద్రపోవడం. సుఖ దుఃఖాలను వదిలి, ద్వంద్వాలు లేకుండా, స్వంతం అనే భావం లేకుండా, గాలి లేని చోట వెలిగే దీపంలా స్థిరంగా ఉండటం.
పూర్వరాత్రేఽపరే చైవ యుఞ్జానః సతతం మనః। లధ్వాహారో విశుద్ధాత్మా పశ్యత్యాత్మానమాత్మని
మొదటి రాత్రి, చివరి రాత్రిలో నిరంతరం మనస్సును నియంత్రిస్తూ, తక్కువ భోజనం చేసి, పవిత్రమైన హృదయంతో ఉన్నవాడు తనలోని ఆత్మను దర్శిస్తాడు.
ప్రదీప్తేనేవ దీపేన మనోదీపేన పశ్యతి। దృష్ట్వాఽఽత్మానం నిరాత్మానం స తదా విప్రముచ్యతే
వెలిగిన దీపంతో చూపినట్లు, మనస్సు అనే దీపంతో కూడా చూస్తాడు. ఆత్మను నిరాత్మగా చూసినవాడు నిజంగా విముక్తుడవుతాడు.
సర్వోపాయైస్తు లోభస్ క్రోధస్య చ వినిగ్రహః। ఏతత్పవిత్రం యఞ్జ్ఞానం తపో వై సంక్రమో మతః
అన్ని విధాలా లోభాన్ని, కోపాన్ని నియంత్రించడం — ఇదే పవిత్రమైన జ్ఞానం, నిజమైన తపస్సు, అత్యుత్తమ నియమం అని భావించబడుతుంది.