అవిద్యాబహులో మూఢః స్వప్నశీలో విచేతనః। దృర్హృపీకస్తమోధ్యస్తః సక్రోధస్తామసోఽలసః
తమసికుడు అజ్ఞానం ఎక్కువగా కలిగి, మూర్ఖుడు, నిద్రపోవడానికే అలవాటు, జ్ఞానం లేని వాడు, మొండివాడు, కోపం ఎక్కువ, అలసత్వం కలవాడు.
సువృత్తవాక్యో మన్త్రీ చ యో నరాగ్ర్యోఽనమూయకః। వివిత్సమానో విప్రర్షే స్తబ్ధో మానీ స రాజసః
యవడు మంచి మాటలు మాట్లాడతాడో, సలహాదారుడో, ఉత్తమ పురుషుడో, అసూయ లేనివాడో, తెలుసుకోవాలని తపన కలిగినవాడో, కానీ గర్వంతో, మొండితనంతో ఉంటాడో, వాడు రజసికుడు.
ప్రకాశబహులో ధీరో నిర్వివిత్సోఽనసూయకః। అక్రోధనో నరో ధీమాన్దాన్తశ్చైవస సాత్వికః
ఎవడు స్పష్టతతో, స్థిరంగా, అసూయ లేకుండా, కోపం లేకుండా, జ్ఞానంతో, మనస్సు నియంత్రించుకున్నవాడో, వాడు సాత్వికుడు.
సాత్వికస్త్వథ సంబుద్ధో లోకవృత్తైర్న లిప్యతే। యదా బుధ్యతి బోధ్ధవ్యం లోకవృత్తం జుగుప్సతే
సాత్వికుడు జ్ఞానం పొందినవాడు, లోకపు ప్రవర్తనతో కలుషితుడవడు కాదు. తెలుసుకోవాల్సినది తెలుసుకున్నప్పుడు, లోకపు ప్రవర్తనను తప్పుగా చూస్తాడు.
వైరాగ్యస్ చ రూపం తు పూర్వమేవ ప్రవర్తతే। మృదుర్భవత్యహంకారః ప్రసీదత్యార్జవం చ యత్
అతనికి మొదట వేరుపాటు భావన కలుగుతుంది; అతని అహంకారం మృదువుగా మారుతుంది; నిజాయితీ పెరుగుతుంది.
తతోఽస్ సర్వద్వన్ద్వాని ప్రశామ్యన్తి పరస్పరమ్। న చాస్యాసంయమో నామ క్వచిద్భవతి కశ్చన
తర్వాత అన్ని ద్వంద్వాలు పరస్పరం శాంతిస్తాయి. అతనికి ఎక్కడా నియమం లోపం ఉండదు.
శూద్రయోనౌ హి జాతస్య సద్గుణానుపతిష్ఠతః। వైశ్యత్వం భవతి బ్రహ్మన్క్షత్రియత్వం తథైవ చ
ఒకడు శూద్ర కుటుంబంలో పుట్టినా, మంచి లక్షణాలు కలిగి ఉంటే, వాడికి వైశ్యుడు లేదా క్షత్రియుడిగా మారే స్థానం లభిస్తుంది, ఓ బ్రాహ్మణా.
ఆర్జవే వర్తమానస్య బ్రాహ్మణ్యమభిజాయతే। గుణాస్తే కీర్తితాః సర్వే కిం భూయః శ్రోతుమిచ్ఛసి
నిజాయితీగా ప్రవర్తించేవాడికి బ్రాహ్మణత్వం లభిస్తుంది. ఈ లక్షణాలన్నీ చెప్పాను — ఇంకా ఏమి వినాలనుకుంటున్నావు?
పార్థివం ధాతుమాసాద్య శారీరోఽగ్నిః కథం భవేత్। అవకాశవిశేషేణ కథం వర్తయతేఽనిలః
భూమి తత్వం నుండి శరీరంలో అగ్ని ఎలా ఉత్పన్నమవుతుంది? గాలి ప్రత్యేక స్థలాల్లో ఎలా సంచరిస్తుంది?
ప్రశ్నమేతం సముద్దిష్టం బ్రాహ్మణేన యుధిష్ఠిర। వ్యాధస్తు కథయామాస బ్రాహ్మణాయ మహాత్మనే
ఈ ప్రశ్నను ఆ బ్రాహ్మణుడు అడిగాడు, ఓ యుధిష్ఠిరా. ఆ ధర్మవ్యాధుడు ఆ మహాత్ముడైన బ్రాహ్మణునికి వివరంగా చెప్పాడు.
మూర్ధానమాశ్రితో వహ్నిః శరీరం పరిపాలయన్। ప్రాణో మూర్ధని చాగ్నౌ చ వర్తమానో విచేష్టతే
తలలో ఉన్న అగ్ని శరీరాన్ని కాపాడుతుంది. ప్రాణం తలలో, అగ్నిలో ఉండి, శరీరమంతా సంచరిస్తుంది.
భూం భవ్యం భవిష్యం చ సర్వం ప్రాణే ప్రతిష్ఠితమ్। శ్రేష్ఠం తదేవ భూతానాం బ్రహ్మజ్యోతిరుపాస్మహే
గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు అన్నీ ప్రాణంలోనే స్థితమై ఉన్నాయి. అదే భూతాలకన్నా ఉత్తమమైనది — మేము ఆ బ్రహ్మజ్యోతి ని పూజిస్తాము.
స జన్తుః సర్వభూతాత్మా పురుషః స సనాతనః। మనోబుద్ధిరహంకారో భూతానాం విషయశ్చ సః
అతడే అన్ని జీవులలోని ఆత్మ, శాశ్వతమైన పురుషుడు. మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, భూతాలకూ ఇంద్రియాల విషయాలు అన్నీ అతడే.
అవ్యక్తం సస్వసంజ్ఞం చ జీవః కాలః స చైవ హి। ప్రకృతిః పురుషశ్చైవ ప్రాణ ఏవ ద్విజోత్తమ
అతడే కనిపించని వాడు, తనను తాను తెలిసిన వాడు, జీవుడు, కాలమూ కూడా అతడే. ప్రకృతి, పురుషుడు, ప్రాణం అన్నీ అతడే, ఓ ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడా.
జాగర్తి స్వప్నకాలే చ స్వప్నే స్వప్నాయతే చ సః। జాగ్రత్సు బలమాధత్తే చేష్టత్సు చేష్టయత్యపి
అతడు మేలుకున్నపుడు మేల్కొని, కలలలో కలలు కనెడు వాడు. మేల్కొన్నవారికి బలాన్ని ఇస్తూ, క్రియాశీలులలో తానే కార్యాచరణ చేస్తాడు.
తస్మిన్నిరుద్దే విప్రేన్ద్ర మృత ఇత్యభిధీయతే। త్యక్త్వా శరీరం భూతాత్మా పునరన్యత్ప్రపద్యతే
అది ఆపబడినప్పుడు, ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, దానిని మరణం అంటారు. శరీరాన్ని వదిలి, ఆ భూతాత్మ మరోదాన్ని పొందుతుంది.
ఏష త్వగ్నిరపానన ప్రాణేన పరిపాల్యతే। పృష్ఠతస్తు సమానన స్వాంస్వాం గతిముపాశ్రితః
ఈ అగ్ని, అపానంగా పిలవబడేది, ప్రాణంతో పోషించబడుతుంది. వెనుకవైపు సమానంగా, ప్రతి ఒక్కటి తనదైన మార్గంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
వస్తుమూలే గుదే చైవ పావకం సముపాశ్రితః। వహన్మూత్రం పురీషంవాఽప్యపానః పరివర్తతే
వస్తువుల మూలంలో, గుదంలో కూడా, అపానవాయువు అగ్నిని కలిగి ఉంటుంది. మూత్రం లేదా మలాన్ని మోయుతూ, అపానవాయువు చుట్టూ సంచరిస్తుంది.
ప్రయత్నే కర్మణి బలే య ఏకస్త్రిషు వర్తతే। ఉదాన ఇతి తం ప్రాహురధ్యాత్మవిదుషో జనాః
ప్రయత్నం, కర్మ, బలంలో, మూడు మార్గాల్లో పనిచేసేది, ఆత్మజ్ఞులు దానిని ఉదానవాయువు అంటారు.
సన్ధౌసన్ధౌ సంనివిష్టః సర్వేష్వపి తథాఽనిలః। శరీరేషు మనుష్యాణాం వ్యాన ఇత్యుపదిశ్తే
ప్రతి సంధిలో, అన్ని భాగాల్లో ఉండే వాయువును, మనుషుల శరీరాల్లో వ్యానవాయువు అని పిలుస్తారు.
ధాతుష్వగ్నిస్తు వితతః స తు వాయుసమీరితః। రసాన్ధాతూంశ్చ దోషాంశ్చ వర్తయన్పరిధావతి
అగ్ని శరీరధాతువులన్నిటిలో విస్తరించి, వాయువుతో కదిలించబడుతుంది. అది రసాలు, ధాతువులు, దోషాలను చుట్టూ తిప్పుతుంది.
ప్రాణానాం సంనిపాతాత్తు సన్నిపాతః ప్రజాయతే। సోష్మా సోగ్నిరితిజ్ఞేయో యోఽన్నం పచతిదేహినాం
ప్రాణవాయువుల కలయిక వల్ల సంనిపాతం కలుగుతుంది. ఆ ఉష్ణమే అగ్నిగా పిలవబడుతుంది, అది జీవులలో అన్నాన్ని జీర్ణించుతుంది.
అపానోదానయోర్మధ్యే ప్రాణన్యానౌ సమాహితౌ। సమన్వితస్త్వధిష్ఠానం సమ్యక్పచతి పావకః
అపాన, ఉదాన మధ్యలో ప్రాణ, వ్యానాలు స్థిరంగా ఉంటాయి. అవన్నీ కలిసిన చోట అగ్ని సరిగ్గా జీర్ణక్రియ చేస్తుంది.
అస్యాపి పాయుపర్యన్తస్తథా స్యాద్గుదసంజ్ఞితః। స్రోతాంశి తస్మాజ్జాయన్తే సర్వప్రాణేషు దేహినామ్
దాని పరిధి పాయువు వరకు ఉంటుంది, దాన్ని గుదం అంటారు. అందులోంచి అన్ని ప్రాణవాయువుల్లో నాళాలు ఏర్పడతాయి.
అగ్నివేగవహః ప్రాణో గుదాన్తే ప్రతిహన్యతే। స ఊర్ధ్వమాగమ్య పునః సముత్క్షిపతి పావకమ్
అగ్ని వేగాన్ని మోయే ప్రాణవాయువు, గుదాంతంలో ఆగిపోతుంది. మళ్లీ పైకి వచ్చి, అగ్నిని పైకి ఎత్తుతుంది.
పక్వాశయస్త్వధోనాభ్యా ఊర్ధ్వమామాశయః స్థితః। నాభిమధ్యే శరీరస్య ప్రాణాః సర్వే ప్రతిష్ఠితాః
పక్వాశయం నాభికి కింద, అమాశయం పైభాగంలో ఉంటుంది. నాభి మధ్యలో, శరీరంలోని అన్ని ప్రాణవాయువులు స్థిరంగా ఉంటాయి.
ప్రవృత్తా హృదయాత్సర్వే తిర్యగూర్ధ్వమధస్తథా। వహన్త్యన్నరసాన్నాడ్యో దశప్రాణప్రచోదితాః
హృదయం నుండి అన్ని నాళాలు, పక్కకు, పైకి, కిందకు వెళ్తూ, పది ప్రాణవాయువుల ప్రేరణతో అన్నరసాన్ని మోస్తాయి.
యోగినామేష మార్గస్తు యేన గచ్ఛన్తి తత్పరమ్। జితక్లమాసనో ధీరో మూర్ధన్యాత్మానమాదత్
ఇది యోగుల మార్గం, దీని ద్వారా వారు పరమ స్థితిని చేరుతారు. కష్టాన్ని జయించినవాడు, స్థిరంగా కూర్చుని, ఆత్మను తలపైకి లాగుతాడు.
ఏవం సర్వేషు వితతౌ ప్రాణాపానౌ హి దేహిషు। `తౌ తావదగ్నిసహితౌ విద్ధి వై ప్రాణమాత్మని
ఇలా ప్రాణ, అపానాలు అన్ని జీవుల్లో వ్యాపించి ఉంటాయి. ఈ రెండూ అగ్నితో కలసి, ఆత్మలో ప్రాణశక్తిగా ఉండి ఉంటాయని తెలుసుకో.
ఏకాదశవికారాత్మా కలాసంభారసంభృతః। మూర్తిమన్తం హి తం విద్ధి నిత్యం యోగజితాత్మకమ్। తస్మిన్యః సంస్థితో హ్యగ్నిర్నిత్యం స్థాల్యామివాహితః
పదకొండు రూపాలతో, అనేక శక్తులతో కూడినదాన్ని, రూపవంతుడిగా, యోగబలంతో ఎప్పుడూ నియంత్రించబడినవాడిగా తెలుసుకో. అతనిలో స్థిరమైన అగ్ని, పాత్రలో ఉన్నట్లుగా ఎప్పుడూ ఉంటుంది.