షణ్ణామాత్ప్రని యోజ్యానామైశ్వర్యం యోఽధితిష్ఠతి। న స పాపైః కుతోఽనర్థైర్యుజ్యతే విజితేన్ద్రియః
ఆరు ఇంద్రియాలను కట్టడి చేసుకున్నవాడు పాపాలు, అనర్థాలు అతనిని తాకవు. ఇంద్రియాలను జయించినవాడు సుఖంగా ఉంటాడు.
రథః శరీరం పురుషస్య దృష్ట- మాత్మా నియన్తేన్ద్రియాణ్యాహురశ్వాన్। తైరప్రమత్తః కుశలీ సదశ్వై- ర్దాన్త సుఖం యాతి రథీవ ధీరః
మనిషి శరీరాన్ని రథంగా, ఆత్మను రథసారథిగా, ఇంద్రియాలను గుర్రాలుగా అంటారు. వాటిని జాగ్రత్తగా, నైపుణ్యంతో నడిపితే, ధీరుడు మంచి గుర్రాలతో రథసారథిలా సుఖంగా ప్రయాణిస్తాడు.
షణ్ణామాత్మనియుక్తానామిన్ద్రియాణాం ప్రమాథినామ్। యో ధీరో ధారయేద్రశ్మీన్స స్యాత్పరమసారథిః
ఆరు అశాంతమైన ఇంద్రియాలను ఆత్మతో కలిపి, వాటిని ధైర్యంగా నియంత్రించేవాడు, అతనే ఉత్తమ రథసారథి.
ఇన్ద్రియాణాం ప్రసృష్టానాం హయానామివ వర్త్మసు। ధృతిం కుర్వీత సారథ్యే ధృత్యా తాని జయేద్ధ్రువమ్
ఇంద్రియాలు గుర్రాల్లా నియంత్రణ లేకుండా దారిలో పోతే, రథసారథిగా ధైర్యంగా ఉండాలి. ధైర్యంతో వాటిని ఖచ్చితంగా జయించవచ్చు.
ఇన్ద్రియాణాం విచరతాం యన్మనోఽనువిధీయతే। తదస్ హరతే బుద్ధిం నావం వాయురివామ్భసి
ఇంద్రియాలు ఎక్కడికక్కడ తిరుగుతూ ఉంటే, మనస్సు వాటి వెంట పోతే, అది బుద్ధిని దూరం తీసుకెళ్తుంది. ఇది నీటిపై పడవను గాలి ఎగరేసుకుపోయినట్టు.
యేషు విప్రతిపద్యన్తే షట్స్వమోహాత్ఫలాగమమ్। తేష్వధ్యవసితాధ్యాయీ విన్దతే ధ్యానజం ఫలమ్
ఆరు ఇంద్రియాలలో, ఫలితాల కోసం మోహంతో మనుషులు చిక్కుకుంటారు. కానీ ఎవడు ధ్యానంలో స్థిరంగా ఉంటాడో, వాడికి ధ్యానఫలం లభిస్తుంది.
ఏవం తు సూక్ష్మే కథితే ధర్మవ్యాధేన భారత। బ్రాహ్మణః స పున సూక్ష్మం పప్రచ్ఛ సుసమాహితః
ధర్మవ్యాధుడు ఇలా సూక్ష్మంగా చెప్పిన తర్వాత, ఓ భారత వంశజా, ఆ బ్రాహ్మణుడు మనస్సు నిలిపి, మళ్ళీ సూక్ష్మమైన విషయాన్ని అడిగాడు.
వృత్త్వస్య రజసశ్చైవ తమసశ్చ యథాతథమ్। వృణాంస్తత్త్వేన మే బ్రూహి యథావదిహ పృచ్ఛతః
సత్వం, రజసం, తమసం — వీటి స్వభావాలు, వేరువేరు లక్షణాలు ఎలా ఉంటాయో నాకు సరిగ్గా వివరించు.
దృన్త తే కథయిష్యామి యన్మాం త్వం పరిపృచ్ఛసి। ఏతాన్గుణాన్పృథక్త్వేన నిబోధ గదతో మమ
నువ్వు అడిగినట్టు, ఈ గుణాలను వేరుగా, వాటి నిజమైన స్వరూపంతో నేను చెప్పబోతున్నాను. శ్రద్ధగా విను.
మోహాత్మకం తమస్తేషాం రజ ఏషాం ప్రవర్తకమ్। ప్రకాశబహులత్వాచ్చ సత్వం జ్యాయ ఇహోచ్యతే
వాటిలో తమసం మోహానికి కారణం, రజసం క్రియలకు కారణం, సత్వం స్పష్టత ఎక్కువగా ఉండి, ఇక్కడ అత్యుత్తమంగా చెప్పబడింది.
అవిద్యాబహులో మూఢః స్వప్నశీలో విచేతనః। దృర్హృపీకస్తమోధ్యస్తః సక్రోధస్తామసోఽలసః
తమసికుడు అజ్ఞానం ఎక్కువగా కలిగి, మూర్ఖుడు, నిద్రపోవడానికే అలవాటు, జ్ఞానం లేని వాడు, మొండివాడు, కోపం ఎక్కువ, అలసత్వం కలవాడు.
సువృత్తవాక్యో మన్త్రీ చ యో నరాగ్ర్యోఽనమూయకః। వివిత్సమానో విప్రర్షే స్తబ్ధో మానీ స రాజసః
యవడు మంచి మాటలు మాట్లాడతాడో, సలహాదారుడో, ఉత్తమ పురుషుడో, అసూయ లేనివాడో, తెలుసుకోవాలని తపన కలిగినవాడో, కానీ గర్వంతో, మొండితనంతో ఉంటాడో, వాడు రజసికుడు.
ప్రకాశబహులో ధీరో నిర్వివిత్సోఽనసూయకః। అక్రోధనో నరో ధీమాన్దాన్తశ్చైవస సాత్వికః
ఎవడు స్పష్టతతో, స్థిరంగా, అసూయ లేకుండా, కోపం లేకుండా, జ్ఞానంతో, మనస్సు నియంత్రించుకున్నవాడో, వాడు సాత్వికుడు.
సాత్వికస్త్వథ సంబుద్ధో లోకవృత్తైర్న లిప్యతే। యదా బుధ్యతి బోధ్ధవ్యం లోకవృత్తం జుగుప్సతే
సాత్వికుడు జ్ఞానం పొందినవాడు, లోకపు ప్రవర్తనతో కలుషితుడవడు కాదు. తెలుసుకోవాల్సినది తెలుసుకున్నప్పుడు, లోకపు ప్రవర్తనను తప్పుగా చూస్తాడు.
వైరాగ్యస్ చ రూపం తు పూర్వమేవ ప్రవర్తతే। మృదుర్భవత్యహంకారః ప్రసీదత్యార్జవం చ యత్
అతనికి మొదట వేరుపాటు భావన కలుగుతుంది; అతని అహంకారం మృదువుగా మారుతుంది; నిజాయితీ పెరుగుతుంది.
తతోఽస్ సర్వద్వన్ద్వాని ప్రశామ్యన్తి పరస్పరమ్। న చాస్యాసంయమో నామ క్వచిద్భవతి కశ్చన
తర్వాత అన్ని ద్వంద్వాలు పరస్పరం శాంతిస్తాయి. అతనికి ఎక్కడా నియమం లోపం ఉండదు.
శూద్రయోనౌ హి జాతస్య సద్గుణానుపతిష్ఠతః। వైశ్యత్వం భవతి బ్రహ్మన్క్షత్రియత్వం తథైవ చ
ఒకడు శూద్ర కుటుంబంలో పుట్టినా, మంచి లక్షణాలు కలిగి ఉంటే, వాడికి వైశ్యుడు లేదా క్షత్రియుడిగా మారే స్థానం లభిస్తుంది, ఓ బ్రాహ్మణా.
ఆర్జవే వర్తమానస్య బ్రాహ్మణ్యమభిజాయతే। గుణాస్తే కీర్తితాః సర్వే కిం భూయః శ్రోతుమిచ్ఛసి
నిజాయితీగా ప్రవర్తించేవాడికి బ్రాహ్మణత్వం లభిస్తుంది. ఈ లక్షణాలన్నీ చెప్పాను — ఇంకా ఏమి వినాలనుకుంటున్నావు?
పార్థివం ధాతుమాసాద్య శారీరోఽగ్నిః కథం భవేత్। అవకాశవిశేషేణ కథం వర్తయతేఽనిలః
భూమి తత్వం నుండి శరీరంలో అగ్ని ఎలా ఉత్పన్నమవుతుంది? గాలి ప్రత్యేక స్థలాల్లో ఎలా సంచరిస్తుంది?
ప్రశ్నమేతం సముద్దిష్టం బ్రాహ్మణేన యుధిష్ఠిర। వ్యాధస్తు కథయామాస బ్రాహ్మణాయ మహాత్మనే
ఈ ప్రశ్నను ఆ బ్రాహ్మణుడు అడిగాడు, ఓ యుధిష్ఠిరా. ఆ ధర్మవ్యాధుడు ఆ మహాత్ముడైన బ్రాహ్మణునికి వివరంగా చెప్పాడు.
మూర్ధానమాశ్రితో వహ్నిః శరీరం పరిపాలయన్। ప్రాణో మూర్ధని చాగ్నౌ చ వర్తమానో విచేష్టతే
తలలో ఉన్న అగ్ని శరీరాన్ని కాపాడుతుంది. ప్రాణం తలలో, అగ్నిలో ఉండి, శరీరమంతా సంచరిస్తుంది.
భూం భవ్యం భవిష్యం చ సర్వం ప్రాణే ప్రతిష్ఠితమ్। శ్రేష్ఠం తదేవ భూతానాం బ్రహ్మజ్యోతిరుపాస్మహే
గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు అన్నీ ప్రాణంలోనే స్థితమై ఉన్నాయి. అదే భూతాలకన్నా ఉత్తమమైనది — మేము ఆ బ్రహ్మజ్యోతి ని పూజిస్తాము.
స జన్తుః సర్వభూతాత్మా పురుషః స సనాతనః। మనోబుద్ధిరహంకారో భూతానాం విషయశ్చ సః
అతడే అన్ని జీవులలోని ఆత్మ, శాశ్వతమైన పురుషుడు. మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, భూతాలకూ ఇంద్రియాల విషయాలు అన్నీ అతడే.
అవ్యక్తం సస్వసంజ్ఞం చ జీవః కాలః స చైవ హి। ప్రకృతిః పురుషశ్చైవ ప్రాణ ఏవ ద్విజోత్తమ
అతడే కనిపించని వాడు, తనను తాను తెలిసిన వాడు, జీవుడు, కాలమూ కూడా అతడే. ప్రకృతి, పురుషుడు, ప్రాణం అన్నీ అతడే, ఓ ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడా.
జాగర్తి స్వప్నకాలే చ స్వప్నే స్వప్నాయతే చ సః। జాగ్రత్సు బలమాధత్తే చేష్టత్సు చేష్టయత్యపి
అతడు మేలుకున్నపుడు మేల్కొని, కలలలో కలలు కనెడు వాడు. మేల్కొన్నవారికి బలాన్ని ఇస్తూ, క్రియాశీలులలో తానే కార్యాచరణ చేస్తాడు.
తస్మిన్నిరుద్దే విప్రేన్ద్ర మృత ఇత్యభిధీయతే। త్యక్త్వా శరీరం భూతాత్మా పునరన్యత్ప్రపద్యతే
అది ఆపబడినప్పుడు, ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, దానిని మరణం అంటారు. శరీరాన్ని వదిలి, ఆ భూతాత్మ మరోదాన్ని పొందుతుంది.
ఏష త్వగ్నిరపానన ప్రాణేన పరిపాల్యతే। పృష్ఠతస్తు సమానన స్వాంస్వాం గతిముపాశ్రితః
ఈ అగ్ని, అపానంగా పిలవబడేది, ప్రాణంతో పోషించబడుతుంది. వెనుకవైపు సమానంగా, ప్రతి ఒక్కటి తనదైన మార్గంలో స్థిరంగా ఉంటుంది.
వస్తుమూలే గుదే చైవ పావకం సముపాశ్రితః। వహన్మూత్రం పురీషంవాఽప్యపానః పరివర్తతే
వస్తువుల మూలంలో, గుదంలో కూడా, అపానవాయువు అగ్నిని కలిగి ఉంటుంది. మూత్రం లేదా మలాన్ని మోయుతూ, అపానవాయువు చుట్టూ సంచరిస్తుంది.
ప్రయత్నే కర్మణి బలే య ఏకస్త్రిషు వర్తతే। ఉదాన ఇతి తం ప్రాహురధ్యాత్మవిదుషో జనాః
ప్రయత్నం, కర్మ, బలంలో, మూడు మార్గాల్లో పనిచేసేది, ఆత్మజ్ఞులు దానిని ఉదానవాయువు అంటారు.
సన్ధౌసన్ధౌ సంనివిష్టః సర్వేష్వపి తథాఽనిలః। శరీరేషు మనుష్యాణాం వ్యాన ఇత్యుపదిశ్తే
ప్రతి సంధిలో, అన్ని భాగాల్లో ఉండే వాయువును, మనుషుల శరీరాల్లో వ్యానవాయువు అని పిలుస్తారు.