బ్రవీషి సూనృతంధర్మం యస్య వక్తా న విద్యతే। దివ్యప్రభావః సుమహానృషిరేవ మతోసి మే
నీకు ఉపాధ్యాయుడు లేకుండానే నీవు నిజమైన ధర్మాన్ని చెప్పుతున్నావు. నా అభిప్రాయంలో ఇలాంటి దివ్యశక్తి గల గొప్ప ఋషియే అలా చేయగలడు.
బ్రాహ్మణా వై మహాభాగాః పితరోఽగ్రభుజః సదా। తేషాం సర్వాత్మనా కార్యం ప్రియం లోకే మనీషిణా
బ్రాహ్మణులు నిజంగా మహాభాగ్యవంతులు, ఎప్పుడూ ముందుగా హవిస్సులు అందుకునే వారు. లోకంలో జ్ఞానులు వారిని హృదయపూర్వకంగా సంతోషపెట్టేందుకు ప్రయత్నించాలి.
యత్తేషాం చ ప్రియం తత్తే వక్ష్యామి ద్విజసత్తమ। నమస్కృత్వా బ్రాహ్మణేభ్యో బ్రాహ్మీం విద్యాం నిబోధ మే
వారికి ఏది ఇష్టమో, అది ఇప్పుడు చెబుతాను, ఉత్తమ ద్విజా. బ్రాహ్మణులకు నమస్కరించి, నా నుండి బ్రాహ్మణ జ్ఞానాన్ని విను.
ఇదం విశ్వం జగత్సర్వమజగచ్చాపి సర్వశః। మహాభూతాత్మకం బ్రహ్మన్నాతః పరతరం భవేత్
ఈ విశ్వం అంతా, కదిలే, కదలని జగత్తు మొత్తం, మహాభూతాల సముదాయం, బ్రాహ్మణా! దీని కన్నా పైగా మరొకటి లేదు.
మహాభూతాని ఖం వాయురగ్నిరాపస్తథా చ భూః। శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గన్ధశ్ తద్గుణాః
మహాభూతాలు అంటే ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, నీరు, భూమి. వీటి లక్షణాలు శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం.
తేషామపి గుణాః సర్వే గుణవృత్తిః పరస్పరమ్। పూర్వపూర్వగుణాః సర్వే క్రమశో గుణిషు త్రిషు
వాటి లక్షణాలన్నీ పరస్పరం కలిసిపనిచేస్తాయి. ముందున్న లక్షణం తరువాతదానిలో కలిసిపోతుంది. ఇలా మూడు భూతాల్లో క్రమంగా ఉంటాయి.
షష్ఠీ తు చేతనా నామ మన ఇత్యభిధీయతే। సప్తమీ తు భవేద్బుద్ధిరహంకారస్తతః పరమ్
ఆరవది చైతన్యం, దీనిని మనస్సు అంటారు. ఏడవది బుద్ధి, దాని తరువాత అహంకారం.
ఇన్ద్రియాణి చ పఞ్చాత్మా రజః సత్వం తమస్తథా। ఇత్యేష సప్తదశకో రాశిరవ్యక్తసంజ్ఞకః
ఇంద్రియాలు ఐదు, అలాగే రజస్సు, సత్త్వం, తమస్సు కూడా. ఇలా పదిహేడు భాగాల సముదాయాన్ని అవ్యక్తం అంటారు.
సర్వైరిహేన్ద్రియార్థైస్తు వ్యక్తావ్యక్తైః సుసంవృతైః। చతుర్వింసక ఇత్యేష వ్యకత్వావ్యక్తమయో గుణః। ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం కిం భూయః శ్రోతుమిచ్ఛసి
ఇవి అన్నీ, ఇంద్రియార్థాలతో కలిపి, వ్యక్తం-అవ్యక్తంగా బాగా కలిసిపోతాయి. ఈ ఇరవై నాలుగు భాగాల సముదాయం, వ్యక్తం-అవ్యక్త లక్షణాలతో కూడినది. ఇవన్నీ నీకు వివరించాను. ఇంకా ఏమి వినాలనుకుంటున్నావు?
ఏవముక్తః స విప్రస్తు ధర్మవ్యాధేన భారత। కథామకథయద్భూయో మనసః ప్రీతివర్ధనీమ్
ధర్మవ్యాధుడు ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఓ భారత వంశజా, ఆ బ్రాహ్మణుడు మళ్లీ మనసుకు ఆనందాన్ని కలిగించే కథను చెప్పాడు.
మహాభూతాని యాన్యాహుః పఞ్చ ధర్మవిదాంవర। ఏకైకస్య గుణాన్సమ్యక్పఞ్చానామపి మే వద
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడా! ఐదు మహాభూతాల ప్రతిదానికి లక్షణాలు ఏవో వివరంగా చెప్పు.
భూమిరాపస్తథా జ్యోతిర్వాయురాకాశమేవ చ। గుణోత్తరాణఇ సర్వాణి తేషాం వక్ష్యామి తే గుణాన్
భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం—ఇవి అన్నీ ఉత్తమ లక్షణాలతో ఉన్నాయి. వాటి లక్షణాలు ఇప్పుడు చెబుతాను.
భూమిః పఞ్చగుణా బ్రహ్మననుదకం చ చతుర్గుణమ్। గుణాస్త్రయస్తేజసి చ త్రయశ్చాకాశవాతయోః
భూమికి అయిదు లక్షణాలు ఉన్నాయి, బ్రాహ్మణా. నీటికి నాలుగు. అగ్ని, వాయువు, ఆకాశానికి తలా మూడు లక్షణాలు ఉంటాయి.
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గన్ధశ్చ పఞ్చమః। ఏతేగుణాః పఞ్చ భూమేః సర్వేభ్యో గుణవత్తరాః
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, ఐదవది గంధం—ఇవి భూమి యొక్క అయిదు లక్షణాలు. ఇవన్నీ ఇతర వాటికన్నా మెరుగైనవి.
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ సరశ్చాపి ద్విజోత్తమ। అపామేతే గుణా బ్రహ్మన్కీర్తితాస్తవ సువ్రత
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం—ఇవి నీటి లక్షణాలు, ఉత్తమ ద్విజా. బ్రాహ్మణా, నీకు ఇవే వివరించబడ్డాయి, సత్ప్రవర్తన కలవాడా!
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ తేజసోఽథ గుణాస్త్రయః। శబ్దః స్పర్శశ్చ వాయౌ తు శబ్దశ్చాకాశ ఏవ తు
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం—ఇవి అగ్నికి మూడు లక్షణాలు. శబ్దం, స్పర్శ వాయువుకు. శబ్దమే ఆకాశానికి లక్షణం.
ఏతే పఞ్చదశ బ్రహ్మన్గుణా భూతేషు పఞ్చసు। వర్తన్తే సర్వభూతేషు యేషు లోకాః ప్రతిష్ఠితాః
ఓ బ్రాహ్మణా, ఈ పదిహేను లక్షణాలు ఐదు భూతాల్లో ఉన్నాయి. ఇవి ప్రతి ప్రాణిలో ఉంటాయి. ఈ భూతాల్లోనే లోకాలు స్థిరంగా ఉన్నాయి.
అన్యోన్యం నాతివర్తన్తే సమ్యక్వ భవతి ద్విజ। యదా తు విషమం భావమాచరన్తి చరాచరాః
ఓ ద్విజా, ఇవి పరస్పరం దాటి పోవు. అందులో సమతా ఉంటుంది. కానీ, చరాచర జీవులు అసమంగా ప్రవర్తించినప్పుడు,
తదా దేహీ దేహమన్యం వ్యతిరోహతి కాలతః। ప్రాతిలోమ్యాద్వినశ్యన్తి జాయన్తే చానుపూర్వశః
అప్పుడు, కాలక్రమంలో ఆ జీవుడు మరొక శరీరంలోకి ప్రవేశిస్తాడు. విరుద్ధత వల్ల వారు నశిస్తారు, క్రమంగా మళ్లీ జన్మిస్తారు.
తత్ర తత్రహి దృశ్యన్తే ధాతవః పాఞ్చభౌతికాః। యైరావృతమిదం సర్వం జగత్స్థావరజఙ్గమమ్
ప్రతి చోటా ఐదు భూతాలతో కూడిన ధాతువులు కనిపిస్తాయి. వీటివల్ల ఈ స్థావరజంగమ జగత్తు అంతా ఆవృతమై ఉంది.
ఇన్ద్రియైర్గృహ్యతే యద్యత్తత్తద్వ్యక్తమితి స్మృతమ్। తదవ్యక్తమితి జ్ఞేయం లిఙ్గగ్రాహ్యమతీన్ద్రియమ్
ఇంద్రియాలతో గ్రహించగలిగినది స్పష్టంగా కనిపించేదిగా పరిగణించాలి. ఇంద్రియాలకు అందని, సూక్ష్మంగా గ్రహించేది అవ్యక్తమని తెలుసుకోవాలి.
యథాస్వం గ్రాహకాన్యేషాం శబ్దాదీనామిమాని తు। ఇన్ద్రియాణి తథా దేహీ ధారయన్నిహ తప్యతే
శబ్దాది విషయాలను ఈ ఇంద్రియాలు గ్రహించేవిగా ఉన్నట్లే, ఆత్మ కూడా వాటిని ధరించి, ఇక్కడ సుఖదుఃఖాలను అనుభవిస్తుంది.
లోకే వితతమాత్మానం లోకం చాత్మని పశ్యతి। పరాపరజ్ఞః సక్తః సన్స తు భూతాని పశ్యతి
ఈ లోకంలో ఆత్మను వ్యాపించి ఉన్నదిగా, లోకాన్ని ఆత్మలోనే ఉన్నదిగా చూస్తాడు. పరాపర జ్ఞానం ఉన్నవాడు, కానీ ఆసక్తితో ఉన్నవాడు, అన్ని భూతాలను చూడగలడు.
పశ్యతః సర్వభూతాని సర్వావస్థాసు సర్వదా। బ్రహ్మభూతస్ సంయోగో నాశుభేనోపపద్యతే
ఎవరైనా అన్ని స్థితుల్లో, అన్ని కాలాల్లో, అన్ని భూతాలను చూస్తూ ఉంటే, అతనికి బ్రహ్మంతో ఐక్యం కలిగే దారిలో ఏదైనా అశుభం వల్ల ఆటంకం కలగదు.
జ్ఞానమూలాత్మకం క్లేశమతివృత్తస్య మోహజమ్। లోకబుద్ధిప్రకాశేన జ్ఞేయమార్గేణ గమ్యతే
అజ్ఞానం మూలంగా, మోహం వల్ల కలిగే బాధను అధిగమించినవాడు, లోకబుద్ధి వెలుగుతో జ్ఞాన మార్గంలో ముందుకు సాగుతాడు.
అనాదినిధనం జన్తుమాత్మయోనిం సదావ్యయమ్। అనౌపమ్యమమూర్తం చ భగవానాహ బుద్ధిమాన్
ఆత్మయోనిగా ఉన్న జీవుడు ఆదియంతరహితుడు, ఎప్పటికీ నశించని వాడు, ఉపమానం లేనివాడు, రూపరహితుడు అని జ్ఞానులు చెబుతారు.
తపోమూలమిదం సర్వం యన్మాం విప్రానుపృచ్ఛసి। `తపసా హి సమాప్నోతి యద్యదేవాభివాఞ్ఛతి'। ఇన్ద్రియాణ్యేవ సంయమ్య తపో భవతి నాన్యథా
ఓ బ్రాహ్మణా, నువ్వు నన్ను అడిగిన ఈ సర్వ విషయాలకు మూలం తపస్సే. తపస్సుతో మనిషి కోరినదాన్ని పొందగలడు. ఇంద్రియాలను నియంత్రించితేనే తపస్సు కలుగుతుంది, వేరేలా కాదు.
ఇన్ద్రియాణ్యేవ తత్సర్వంయత్స్వర్గనరకావుభౌ। నిగృహీతవిసృష్టాని స్వర్గాయ నరకాయ చ
ఇంద్రియాలకు సంబంధించినది అన్నీ స్వర్గం, నరకం రెండూ. అవి నియంత్రితంగా ఉంటే స్వర్గానికి, నియంత్రించకుండా ఉంటే నరకానికి దారి తీస్తాయి.
ఏష యోగవిధిః కృత్స్నో యావదిన్ద్రియధారణమ్। ఏతన్మూలం హి తపసః స్వర్గస్య నరకస్య చ
ఇంద్రియ నియమం వరకు ఇది సంపూర్ణ యోగ విధానం. ఇదే తపస్సుకు, స్వర్గానికి, నరకానికి మూలం.
ఇన్ద్రియాణాం ప్రసఙ్గేన దోమార్చ్ఛత్యసంశయమ్। సన్నియమ్య తు తాన్యేవ తతః సిద్ధిం సమాప్నుయాత్
ఇంద్రియాలకు ఆసక్తి పెడితే తప్పక చీకటిలో పడిపోతాడు. వాటిని కట్టడి చేస్తే విజయాన్ని పొందుతాడు.