తతస్తదర్థం యతతే కర్మ చారభతే మహత్। ఇష్టానాం రూపగన్ధానామభ్యాసం చ నిషేవతే
ఆ తరువాత, ఆ కోరిక కోసం ప్రయత్నించి, గొప్ప కార్యాలను చేయడం మొదలుపెడతాడు. కావలసిన రూపాలు, వాసనలను అనుభవించడంలో కూడా నిమగ్నమవుతాడు.
తతో రాగః ప్రభవతి ద్వేషశ్చ తదనన్తరమ్। తతో లోభః ప్రభవతి మోహశ్చ తదనన్తరమ్
అప్పుడే ఆకర్షణ కలుగుతుంది, తరువాత ద్వేషం వస్తుంది. దాని తరువాత లోభం, తరువాత మోహం కలుగుతుంది.
తస్ లోభాభిభూతస్య రాగద్వేషహతస్య చ। న ధర్మే జాయతే బుద్ధిర్వ్యాజాద్ధర్మం కరోతి చ
లోభానికి లోనై, రాగద్వేషాలతో బాధపడే వాడికి ధర్మంపై బుద్ధి కలగదు. అటువంటి వాడు ధర్మాన్ని మాయతో ఆచరిస్తాడు.
వ్యాజేన చరతే ధర్మమర్థం వ్యాజేన రోచతే। వ్యాజేన సిధ్యమానేషు ధనేషు ద్విజసత్తమ
అతడు మాయతో ధర్మాన్ని అనుసరిస్తాడు, మాయతో ధనాన్ని కోరుకుంటాడు. మాయతో సంపాదించిన ధనంలో ఆనందిస్తాడు, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా.
తత్రైవ రమతే బుద్ధిస్తతః పాపం చికీర్షతి। సుహృద్భిర్వార్యమాణశ్చ పణ్డితైశ్చ ద్విజోత్తమ
అతని మనస్సు అదే విషయాలలో మునిగిపోతుంది. తరువాత పాపం చేయాలని కోరుకుంటాడు. స్నేహితులు, పండితులు అడ్డుకున్నా వినడు, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా.
ఉత్తరం శ్రుతిసంబద్ధం బ్రవీత్యశ్రుతియోజితమ్। అధర్మస్త్రివిధస్తస్య వర్తతే రాగదోషజః
వేదాలకు సంబంధించిన సమాధానాన్ని చెబుతాడు, కానీ వేదబద్ధంగా కాని విషయాన్ని అనుసరిస్తాడు. అతనికి రాగదోషాల వల్ల మూడు విధాల అధర్మం కలుగుతుంది.
పాపం చిన్తయతే చైవ బ్రవీతి చ కరోతి చ। తస్యాధర్మప్రవృత్తస్య గుణా నశ్యన్తి సాధవః
పాపాన్ని ఆలోచిస్తాడు, మాట్లాడతాడు, చేస్తాడు కూడా. అధర్మంలో నిమగ్నమైన వాడికి, ఓ సద్గుణుడా, గుణాలు నశించిపోతాయి.
ఏకశీలాశ్చ మిత్రత్వం భజన్తే పాపకర్మిణః। స తేన దుఃఖమాప్నోతి పరత్ర చ విపద్యతే
అలాంటి పాపకార్యాలు చేసే వారితోనే స్నేహం కలుగుతుంది. దాంతో బాధను పొందుతాడు, పరలోకంలో కూడా నశించిపోతాడు.
పాపాత్మా భవతి హ్యేవం ధర్మలాభం తు మే శృణు। యస్త్వేతాన్ప్రజ్ఞాయా దోషాన్పూర్వమేవానుపశ్యతి
ఇలా చేసే వాడు పాపాత్ముడవుతాడు. ఇప్పుడు నీకు ధర్మం వల్ల కలిగే లాభం చెబుతాను. ఎవడు ముందుగానే ఈ దోషాలను బుద్ధితో గుర్తిస్తాడో,
కుశలః సుఖదుఃఖేషు సాంధూంశ్చాప్యుపసేవతే। తస్య సాధుసమారమ్భాద్బుద్ధ్రిధర్మేషు రాజతే
ఆయన సుఖంలో, దుఃఖంలో నిపుణుడు, మంచి వారితో స్నేహం చేస్తాడు. అతని మంచి ప్రయత్నాల వల్ల జ్ఞానమార్గంలో, ధర్మంలో ప్రకాశిస్తాడు.
బ్రవీషి సూనృతంధర్మం యస్య వక్తా న విద్యతే। దివ్యప్రభావః సుమహానృషిరేవ మతోసి మే
నీకు ఉపాధ్యాయుడు లేకుండానే నీవు నిజమైన ధర్మాన్ని చెప్పుతున్నావు. నా అభిప్రాయంలో ఇలాంటి దివ్యశక్తి గల గొప్ప ఋషియే అలా చేయగలడు.
బ్రాహ్మణా వై మహాభాగాః పితరోఽగ్రభుజః సదా। తేషాం సర్వాత్మనా కార్యం ప్రియం లోకే మనీషిణా
బ్రాహ్మణులు నిజంగా మహాభాగ్యవంతులు, ఎప్పుడూ ముందుగా హవిస్సులు అందుకునే వారు. లోకంలో జ్ఞానులు వారిని హృదయపూర్వకంగా సంతోషపెట్టేందుకు ప్రయత్నించాలి.
యత్తేషాం చ ప్రియం తత్తే వక్ష్యామి ద్విజసత్తమ। నమస్కృత్వా బ్రాహ్మణేభ్యో బ్రాహ్మీం విద్యాం నిబోధ మే
వారికి ఏది ఇష్టమో, అది ఇప్పుడు చెబుతాను, ఉత్తమ ద్విజా. బ్రాహ్మణులకు నమస్కరించి, నా నుండి బ్రాహ్మణ జ్ఞానాన్ని విను.
ఇదం విశ్వం జగత్సర్వమజగచ్చాపి సర్వశః। మహాభూతాత్మకం బ్రహ్మన్నాతః పరతరం భవేత్
ఈ విశ్వం అంతా, కదిలే, కదలని జగత్తు మొత్తం, మహాభూతాల సముదాయం, బ్రాహ్మణా! దీని కన్నా పైగా మరొకటి లేదు.
మహాభూతాని ఖం వాయురగ్నిరాపస్తథా చ భూః। శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గన్ధశ్ తద్గుణాః
మహాభూతాలు అంటే ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, నీరు, భూమి. వీటి లక్షణాలు శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం.
తేషామపి గుణాః సర్వే గుణవృత్తిః పరస్పరమ్। పూర్వపూర్వగుణాః సర్వే క్రమశో గుణిషు త్రిషు
వాటి లక్షణాలన్నీ పరస్పరం కలిసిపనిచేస్తాయి. ముందున్న లక్షణం తరువాతదానిలో కలిసిపోతుంది. ఇలా మూడు భూతాల్లో క్రమంగా ఉంటాయి.
షష్ఠీ తు చేతనా నామ మన ఇత్యభిధీయతే। సప్తమీ తు భవేద్బుద్ధిరహంకారస్తతః పరమ్
ఆరవది చైతన్యం, దీనిని మనస్సు అంటారు. ఏడవది బుద్ధి, దాని తరువాత అహంకారం.
ఇన్ద్రియాణి చ పఞ్చాత్మా రజః సత్వం తమస్తథా। ఇత్యేష సప్తదశకో రాశిరవ్యక్తసంజ్ఞకః
ఇంద్రియాలు ఐదు, అలాగే రజస్సు, సత్త్వం, తమస్సు కూడా. ఇలా పదిహేడు భాగాల సముదాయాన్ని అవ్యక్తం అంటారు.
సర్వైరిహేన్ద్రియార్థైస్తు వ్యక్తావ్యక్తైః సుసంవృతైః। చతుర్వింసక ఇత్యేష వ్యకత్వావ్యక్తమయో గుణః। ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం కిం భూయః శ్రోతుమిచ్ఛసి
ఇవి అన్నీ, ఇంద్రియార్థాలతో కలిపి, వ్యక్తం-అవ్యక్తంగా బాగా కలిసిపోతాయి. ఈ ఇరవై నాలుగు భాగాల సముదాయం, వ్యక్తం-అవ్యక్త లక్షణాలతో కూడినది. ఇవన్నీ నీకు వివరించాను. ఇంకా ఏమి వినాలనుకుంటున్నావు?
ఏవముక్తః స విప్రస్తు ధర్మవ్యాధేన భారత। కథామకథయద్భూయో మనసః ప్రీతివర్ధనీమ్
ధర్మవ్యాధుడు ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఓ భారత వంశజా, ఆ బ్రాహ్మణుడు మళ్లీ మనసుకు ఆనందాన్ని కలిగించే కథను చెప్పాడు.
మహాభూతాని యాన్యాహుః పఞ్చ ధర్మవిదాంవర। ఏకైకస్య గుణాన్సమ్యక్పఞ్చానామపి మే వద
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడా! ఐదు మహాభూతాల ప్రతిదానికి లక్షణాలు ఏవో వివరంగా చెప్పు.
భూమిరాపస్తథా జ్యోతిర్వాయురాకాశమేవ చ। గుణోత్తరాణఇ సర్వాణి తేషాం వక్ష్యామి తే గుణాన్
భూమి, నీరు, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం—ఇవి అన్నీ ఉత్తమ లక్షణాలతో ఉన్నాయి. వాటి లక్షణాలు ఇప్పుడు చెబుతాను.
భూమిః పఞ్చగుణా బ్రహ్మననుదకం చ చతుర్గుణమ్। గుణాస్త్రయస్తేజసి చ త్రయశ్చాకాశవాతయోః
భూమికి అయిదు లక్షణాలు ఉన్నాయి, బ్రాహ్మణా. నీటికి నాలుగు. అగ్ని, వాయువు, ఆకాశానికి తలా మూడు లక్షణాలు ఉంటాయి.
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ రసో గన్ధశ్చ పఞ్చమః। ఏతేగుణాః పఞ్చ భూమేః సర్వేభ్యో గుణవత్తరాః
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, ఐదవది గంధం—ఇవి భూమి యొక్క అయిదు లక్షణాలు. ఇవన్నీ ఇతర వాటికన్నా మెరుగైనవి.
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ సరశ్చాపి ద్విజోత్తమ। అపామేతే గుణా బ్రహ్మన్కీర్తితాస్తవ సువ్రత
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం—ఇవి నీటి లక్షణాలు, ఉత్తమ ద్విజా. బ్రాహ్మణా, నీకు ఇవే వివరించబడ్డాయి, సత్ప్రవర్తన కలవాడా!
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపం చ తేజసోఽథ గుణాస్త్రయః। శబ్దః స్పర్శశ్చ వాయౌ తు శబ్దశ్చాకాశ ఏవ తు
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం—ఇవి అగ్నికి మూడు లక్షణాలు. శబ్దం, స్పర్శ వాయువుకు. శబ్దమే ఆకాశానికి లక్షణం.
ఏతే పఞ్చదశ బ్రహ్మన్గుణా భూతేషు పఞ్చసు। వర్తన్తే సర్వభూతేషు యేషు లోకాః ప్రతిష్ఠితాః
ఓ బ్రాహ్మణా, ఈ పదిహేను లక్షణాలు ఐదు భూతాల్లో ఉన్నాయి. ఇవి ప్రతి ప్రాణిలో ఉంటాయి. ఈ భూతాల్లోనే లోకాలు స్థిరంగా ఉన్నాయి.
అన్యోన్యం నాతివర్తన్తే సమ్యక్వ భవతి ద్విజ। యదా తు విషమం భావమాచరన్తి చరాచరాః
ఓ ద్విజా, ఇవి పరస్పరం దాటి పోవు. అందులో సమతా ఉంటుంది. కానీ, చరాచర జీవులు అసమంగా ప్రవర్తించినప్పుడు,
తదా దేహీ దేహమన్యం వ్యతిరోహతి కాలతః। ప్రాతిలోమ్యాద్వినశ్యన్తి జాయన్తే చానుపూర్వశః
అప్పుడు, కాలక్రమంలో ఆ జీవుడు మరొక శరీరంలోకి ప్రవేశిస్తాడు. విరుద్ధత వల్ల వారు నశిస్తారు, క్రమంగా మళ్లీ జన్మిస్తారు.
తత్ర తత్రహి దృశ్యన్తే ధాతవః పాఞ్చభౌతికాః। యైరావృతమిదం సర్వం జగత్స్థావరజఙ్గమమ్
ప్రతి చోటా ఐదు భూతాలతో కూడిన ధాతువులు కనిపిస్తాయి. వీటివల్ల ఈ స్థావరజంగమ జగత్తు అంతా ఆవృతమై ఉంది.