వక్తుం బహువిధం శక్యం ధర్మాధర్మేషు కర్మసు। స్వకర్మనిరతో యో హి స యశః ప్రాప్నుయాన్మహత్
ధర్మాధర్మ సంబంధమైన పనుల గురించి ఎన్నో మాటలు చెప్పవచ్చు; కానీ తన పనిలో నిబద్ధతగా ఉన్నవాడు గొప్ప పేరు పొందుతాడు.
ధర్మవ్యాధస్తు నిపుణం పునరేవ యుధిష్ఠిర। విప్రర్షభమువాచేదం సర్వధర్మభృతాంవర
ధర్మవ్యాధుడు మళ్లీ చాతుర్యంగా, అన్ని ధర్మాలను పాటించే యుధిష్ఠిరుని, బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠుడైన వాడిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
శ్రుతిప్రమాణో ధర్మోఽయమితి వృద్ధానుశాసనమ్। సూక్ష్మా గతిర్హి ధర్మస్ బహుశాఖా హ్యనన్తికా
వృద్ధులు చెప్పినట్టు, ధర్మం శాస్త్రాల ఆధారంగా స్థిరమవుతుంది; కానీ ధర్మమార్గం చాలా సూక్ష్మంగా, అనేక శాఖలతో, సులభంగా గ్రహించదగినది కాదు.
ప్రాణాన్తికే వివాహే చ వక్తవ్యమనృతం భవేత్। అనృతేన భవేత్సత్యం సత్యేనైవానృతం భవేత్
ప్రాణాపాయంలోనో, వివాహంలోనో అసత్యం చెప్పవచ్చు; అసత్యంతో సత్యం సాధించవచ్చు, సత్యంతో అసత్యం కలుగుతుంది.
యద్భూతహితమత్యన్తం తత్సత్యమితి ధారణా। విపర్యయకృతోఽధర్మః పశ్య ధర్మస్య సూక్ష్మతామ్
ప్రాణులకు అత్యంత మేలు కలిగించేది సత్యమే అని భావించాలి; దానికి విరుద్ధమైనది అధర్మం — ధర్మం ఎంత సూక్ష్మమైందో చూడు.
యత్కరోత్యశుభం కర్మ శుభం వా యది సత్తమ। అవశ్యం తత్సమాప్నోతి పురుషో నాత్ర సంశయః
ఓ మహానుభావా! మనిషి ఏ మంచి లేదా చెడు పని చేసినా, దాని ఫలితం తప్పకుండా పొందుతాడు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
విషమాం చ దశాం ప్రాప్తో దేవాన్గర్హతి వై భృశమ్। ఆత్మృనః కర్మదోషేణ న విజానాత్యపణ్డితః
ఒకడు కష్టసమయంలో పడితే, దేవుళ్లను తీవ్రంగా నిందిస్తాడు; కానీ తనే చేసిన పనుల వల్లే ఇలా జరిగిందని మూర్ఖుడు గ్రహించడు.
మూఢో నైకృతికశ్చాపి చపలశ్చ ద్విజోత్తమ। `న శుభం కర్మ బధ్నాతి పురుషం పాషనిశ్చయమ్
మూర్ఖుడు, మోసగాడు, చంచలుడు — వీరు, ద్విజశ్రేష్ఠా, చెడులోనే స్థిరంగా ఉండి, మంచి పనులు చేయరు.
సుఖదుఃఖవిపర్యాసో యదా సముపపద్యతే। నైనం ప్రజ్ఞా సునీతం వా త్రాయతే నైవ పౌరుషమ్
సుఖదుఃఖాలు మారిపోతున్నప్పుడు, జ్ఞానం, మంచి నడవడి, పురుషార్థం — ఇవేవీ మనిషిని కాపాడలేవు.
యో యమిచ్ఛేద్యథా కామం తం తం కామం స ఆప్నుయాత్। యది స్యాదపరాధీనం పౌరుషస్ క్రియాఫలమ్
మనిషి ఏదైనా కోరుకున్న విధంగా పొందగలిగేవాడు అయితే, మనుషుల కర్మఫలం మరొకరిపై ఆధారపడేది కాదు.
సంయతాశ్చాపి దక్షాశ్చ మతిమన్తశ్చ మానవాః। దృశ్యన్తే నిష్ఫలాః సన్తః ప్రహీణాః సర్వకర్మభిః
నిగ్రహంతో, నైపుణ్యంతో, బుద్ధితో ఉన్నవారు కూడా, అన్ని పనులలో విఫలమై, ఫలితం లేకుండా కనిపిస్తారు.
భూతానామపరః కశ్చిద్ధింసాయాం సతతోత్థితః। వఞ్చనాయాం చ లోకస్య స సుఖేనైవ యుజ్యతే
ఎవరైనా ఎప్పుడూ జీవులను హింసించడానికీ, జనాన్ని మోసం చేయడానికీ ప్రయత్నిస్తారు; అయినా వారు సులభంగా సుఖంగా ఉంటారు.
అచేష్టమపి చాసీనం శ్రీః కంచిదుపతిష్ఠతి। కశ్చిత్కర్మాణి కుర్వన్హి న ప్రాప్యమధిగచ్ఛతి
ఎవరైనా కూర్చుంటూ, ఏ పని చేయకపోయినా, లక్ష్మీ అతనిని వరించవచ్చు; మరొకరు ఎంత కష్టపడినా, తనకు దక్కని దాన్ని పొందలేడు.
దేవానిష్ట్వా తపస్తప్త్వా కృపణైః పుత్రగృధ్నుభిః। దశమాసధృతా గర్భా జాయన్తే కులపాంసనాః
దేవతలను పూజించి, తపస్సు చేసి, కొంతమంది పాపాత్ములు, కుమారులపై ఆశతో, పది నెలలు గర్భంలో ధరించినా, వంశానికి అపకీర్తి తెచ్చే పిల్లలను పుడతారు.
అపరే ధనధాన్యైశ్చ భోగైశ్చ పితృసంచితైః। విపులైరభిజాయన్తే లబ్ధాస్తైరేవ మఙ్గలైః
కొంతమంది పూర్వీకులు కూడిన ధనం, ధాన్యం, భోగాలు వంటి శుభఫలితాలతో జన్మిస్తారు. ఆ శుభాలు వారికి అందుతాయి.
న దేహజా మనుష్యాణాం వ్యాధయో ద్విజసత్తమ'। కర్మజా హి మనుష్యాణాం రోగా నాస్త్యత్ర సంశయః
మానవులకు వచ్చే వ్యాధులు శరీరంలో నుండవు, ద్విజశ్రేష్ఠా! అవన్నీ పూర్వకర్మఫలమే. దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
ఆధిభిశ్చైవ బాధ్యన్తే వ్యాలైః క్షుద్రమృగా ఇవ। వ్యాధయో వినివార్యన్తే మృగా వ్యాధైరివ ద్విజ
చిన్న జంతువులు పెద్ద జంతువుల చేత బాధపడినట్లు, మనుషులు కూడా మనోవ్యాధులతో బాధపడతారు. వ్యాధులను వేటగాళ్లు జంతువులను ఎలా తరిమేస్తారో అలా నివారించవచ్చు, ద్విజ.
యేషామస్తి చ భోక్తవ్యం గ్రహణీరోగపీడితాః। న శక్నువన్తి తే భోక్తుం చేష్టితం పూర్వకర్మయా
కొంతమందికి తినడానికి అన్నం ఉన్నా, జీర్ణవ్యాధులతో బాధపడుతూ తినలేరు. ఇది కూడా పూర్వకర్మ వల్లే జరుగుతుంది.
అపరే బాహుబలినః క్లిశ్యన్తి బహవో జనాః। దుఃఖేన చాధిగచ్ఛనతి భోజనం ద్విజసత్తమ
ఇంకొంతమంది బలమైనవారు అయినా, ఎన్నో కష్టాలు అనుభవిస్తారు. చాలా మంది తినడానికి అన్నం కూడా కష్టపడి సంపాదించాలి, ద్విజశ్రేష్ఠా.
ఇతి లోకమనాక్రన్దం దేహశఙ్కాపరిప్లుతమ్। స్రోతసాఽసకృదాక్షిప్తం హ్రియమాణం బలీయసా
ఈ లోకం శరీరభయంతో, దుఃఖాలతో నిండిపోయి, శక్తివంతమైన ప్రవాహంలో మళ్లీ మళ్లీ కొట్టుకుపోతుంది.
న మ్రియేయుర్న జీర్యైయుః సర్వే స్యుః సర్వకామికాః। నాప్రియం ప్రతిపశ్యేయుర్విధిశ్చ యది నో భవేత్
విధి లేకపోతే, ఎవ్వరూ మరణించరు, వృద్ధాప్యంలో పడరు. అందరికీ కావలసినది లభిస్తుంది, ఎలాంటి అపరిచితమైన దుఃఖం ఎదురవదు.
ఉపర్యుపరి లోకస్య సర్వో గన్తుం సమీహతే। యతతే చ యథాథక్తి న చ తద్వర్తతే తథా
ప్రపంచంలో ప్రతి ఒక్కరూ ఎప్పటికప్పుడు పైకి ఎదగాలని ఆశిస్తారు. తమ శక్తికి తగినట్టు ప్రయత్నిస్తారు, కాని ఫలితం వారు కోరినట్టు జరగదు.
బహవః సంప్రదృశ్యన్తే తుల్యనక్షత్రమఙ్గలాః। మహత్తు ఫలవైషమ్యం దృశ్యతే కర్మసిద్ధిషు
చాలామంది ఒకే విధమైన నక్షత్రాలు, శుభసూచకాలు కలిగి ఉంటారు. అయినా, వారి కర్మఫలితాల్లో ఎంతో తేడా కనిపిస్తుంది.
న కేచిదీశతే బ్రహ్మన్స్వయంగ్రాహ్యస్య సత్తమ। కర్మణాం ప్రాకృతానాం వై ఇహ సిద్ధిః ప్రదృశ్యతే
బ్రాహ్మణా! ఎవ్వరూ తాము పొందవలసినదాన్ని స్వయంగా నియంత్రించలేరు. ఇక్కడ సాధారణ కర్మలకు ఫలితం ఎలా వస్తుందో స్పష్టంగా కనిపించదు.
తథా శ్రుతిరియంబ్రహ్మఞ్జీవః కిల సనాతనః। శరీరమధ్రువం లోకే సర్వేషాం ప్రాణినామిహ
బ్రాహ్మణా! ఇలా విన్నాము — జీవుడు శాశ్వతుడు, కాని ఈ లోకంలో అన్ని ప్రాణుల శరీరాలు నశించేవే.
వధ్యమానే శరీరే తు దేహనాశో భవత్యుత। జీవః సంక్రమతేఽన్యత్రకర్మబనధనిబన్ధనః
శరీరం నశించినప్పుడు, శరీరమే పోతుంది. కాని, జీవుడు కర్మబంధంతో ఇంకొక చోటికి వెళ్తాడు.
కథం ధర్మవిదాంశ్రేష్ఠ జీవో భవతి శాశ్వతః। ఏతదిచ్ఛామ్యహం జ్ఞాతుం తత్త్వేన వదతాంవర
ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడా! జీవుడు ఎలా శాశ్వతుడవుతాడు? ఇది నిజంగా తెలుసుకోవాలని నాకు ఉంది. దయచేసి చెప్పు.
న జీవనాశోస్తి హి దేహభేదే మిథ్యైతదాహుర్మ్రియతీతి మూఢాః। జీవస్తు దేహాన్తరితః ప్రయాతి దశార్ధతైవాస్ శరీరభేదః
శరీరం పోయినప్పుడు జీవుడు నశించడు. 'అతడు చనిపోయాడు' అని మూర్ఖులు అనడం అబద్ధం. జీవుడు శరీరాన్ని విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోతాడు. నశించేది శరీరమే.
అన్యో హి నాశ్నాతి కృతం హి కర్మ మనుష్యలోకే మనుజస్ కశ్చిత్। యత్తేన కించిద్ధి కృతంహి కర్మ తదశ్నుతే నాస్తి కృతస్య నాశః
మనిషి చేసిన కర్మను ఇంకెవ్వరూ అనుభవించరు. ఏది తానే చేశాడో, దాని ఫలితాన్ని తానే అనుభవిస్తాడు. చేసిన కర్మ నశించదు.
సుపుణ్యశీలా హి భవన్తి పుణ్యా నరాధమాః పాపకృతో భవన్తి। నరోఽనుయాతస్త్విహ కర్మభిః స్వై- స్తతః సముత్పద్యతి భావితస్తైః
మంచి నడవడిక ఉన్నవారు పుణ్యులు అవుతారు. పాపాలు చేసినవారు నరాధములు అవుతారు. మనిషి తన కర్మలను అనుసరిస్తూ, వాటి ప్రకారం పుడతాడు.