కులే హి విహితం కర్మ దేహీ తం న విముఞ్చతి। ధాత్రా విధిరయం దృష్టో బహుధా కర్మనిర్మయే
తన వంశంలో నిర్ణయించిన పనిని శరీరధారి వదిలిపెట్టడు. ఈ విధిని సృష్టికర్త అనేక విధాలుగా కార్యాల వ్యవస్థలో ఏర్పరిచాడు.
ద్రష్టవ్యస్తు భవేద్బ్రహ్మన్ధర్మో ధర్మవినిశ్చయే। కథం కర్మ శుభం కుర్యాం కథం ముచ్యే పరాభవాత్
బ్రాహ్మణా! ధర్మ నిర్ణయంలో ధర్మాన్ని బాగా పరిశీలించాలి. నేను ఎలా శుభమైన పనులు చేయాలి? ఎలా పరాభవం నుంచి విముక్తి పొందగలను?
కర్మణస్తస్య ఘోరస్ వసుధా నిర్ణయో భవేత్। దానే చ సత్యవాక్యే చ గురుశుశ్రూణే తథా। ద్విజాతిపూజనే చాహం ధర్మే చ నిరతః సదా
కార్యానికి కఠినమైన ఫలితాన్ని భూమి నిర్ణయిస్తుంది. దానం, సత్యవాక్యం, గురువుకు సేవ, ద్విజులకు గౌరవం, ధర్మంలో నేను ఎప్పుడూ నిబద్ధుడిని.
అతిమానాతివాదాభ్యాం నివృత్తోస్మి ద్విజోత్తమ। కృషిం సాధ్వీతి మన్యన్తే తత్ర హింసా పరా స్మృతా
అతిమానం, వాదంలో నుంచి నేను తప్పుకున్నాను, ద్విజశ్రేష్ఠా. వ్యవసాయం మంచిదని అనుకుంటారు, కానీ అందులో అత్యంత హింస ఉందని గుర్తించారు.
కర్షన్తో లాఙ్గలైరుర్వీం ఘ్నన్తి భూమిశయాన్బహూన్। జీవానన్యాంశ్చ బహుశస్తత్రకిం ప్రతిభాతి తే
లాంగలాలతో భూమిని దున్నేటప్పుడు, భూమిలో నివసించే అనేక జీవులను చంపుతారు. ఇంకా ఇతర ప్రాణులను కూడా బహుళంగా హతమారుస్తారు. దీనిలో నీకు ఏమి అనిపిస్తుంది?
ధాన్యబీజాని యాన్యాహుర్వ్రీహ్యాదీని ద్విజోత్తమ। సర్వాణ్యేతాని జీవా హి తత్ర కిం ప్రతిభాతి తే
వరి మొదలైన ధాన్యబీజాలు అన్నీ జీవులే అని అంటారు, ద్విజశ్రేష్ఠా. దీనిలో నీకు ఏమి అనిపిస్తుంది?
అధ్యాక్రమ్ పశూంశ్చాపి ఘ్నన్తి వై భక్షయన్తి చ। వృక్షాంస్తథౌషధీశ్చాపి ఛిన్దన్తి పురుషా ద్విజ
ప్రాణులను పట్టుకుని చంపి తింటారు. అలాగే, మనుషులు చెట్లు, ఔషధులను కూడా కోసేస్తారు, ద్విజ.
జీవా హి బహవో బ్రహ్మన్వృక్షేషు చ ఫలేషు చ। ఉదకే బహవశ్చాపి తత్రకిం ప్రతిభాతి తే
చెట్లలో, ఫలాల్లో అనేక జీవులు ఉంటాయి, బ్రాహ్మణా. నీటిలో కూడా అనేక జీవులు ఉంటాయి. దీనిలో నీకు ఏమి అనిపిస్తుంది?
సర్వం వ్యాప్తమిదం బ్రహ్మన్ప్రాణిభిః ప్రాణిజీవనైః। మత్స్యాన్గ్రసన్తే మత్స్యాశ్చ తత్రకిం ప్రతిభాతి తే
ఈ లోకం అంతా ప్రాణులతో, ప్రాణజీవితాలతో నిండిపోయింది, బ్రాహ్మణా. చేపలు చేపలను తింటున్నాయి. దీనిలో నీకు ఏమి అనిపిస్తుంది?
సత్వైః సత్వాని జీవన్తి బహుధా ద్విజసత్తమ। ప్రాణినోఽన్యోన్యభక్షాశ్చ తత్రకిం ప్రతిభాతి తే
ప్రాణులు మరి ఇతర ప్రాణుల మీద ఆధారపడి ఎన్నో విధాలుగా జీవించాయి, ద్విజశ్రేష్ఠా. జీవులు పరస్పరం తినేస్తున్నాయి. దీనిలో నీకు ఏమి అనిపిస్తుంది?
చఙ్క్రమ్యమాణా జీవాంశ్చ ధరణీసంశ్రితాన్బహూన్। పద్భ్యాం ఘ్నన్తి నరా విప్ర తత్ర కిం ప్రతిభాతి తే
భూమిపై నడుస్తూ, అనేక జీవులను మనుషులు తమ కాలులతో తొక్కి చంపేస్తారు, బ్రాహ్మణా. దీనిలో నీకు ఏమి అనిపిస్తుంది?
ఉపవిష్టాః శయానాశ్చ ఘ్నన్తి జీవాననేకశః। అజ్ఞానాదథవా జ్ఞానాత్తత్రకిం ప్రతిభాతి తే
కూర్చుని లేదా పడుకుని ఉన్నప్పుడు కూడా, వారు అనేక జీవులను చంపుతారు. అది తెలియకపోయినా, తెలిసికూడా జరిగొచ్చు. దీనిలో నీకు ఏమి అనిపిస్తుంది?
జీవైర్గ్రస్తమిదం సర్వమాకాశం పృథివీ తథా। అవిజ్ఞానాచ్చ హింసన్తి తత్ర కిం ప్రతిభాతి తే
ఈ ఆకాశం, భూమి అన్నీ జీవులు తినేస్తున్నాయి. తెలియక హింస జరుగుతోంది. దీనిలో నీకు ఏమి అనిపిస్తుంది?
అహింసేతి యదుక్తం హి పురుషైర్విస్మితైః పురా। కే న హింసన్తి జీవాన్వై లోకేఽస్మిన్ద్విజసత్తమ్
'హింస చేయకూడదు' అని పురాతన కాలంలో ఆశ్చర్యపోయిన మనుషులు అన్నారు. కానీ ఈ లోకంలో ఎవరు జీవులను హింసించరు, ద్విజశ్రేష్ఠా?
బహు సంచిన్త్య ఇహ వై నాస్తి కశ్చిదహింసకః
ఎంతో ఆలోచించినా, ఇక్కడ ఎవ్వరూ హింస చేయని వారు లేరు.
అహింయాసాం తు నిరతా యతయో ద్విజసత్తమ। కుర్వన్త్యేవ హి హింసాం తే యత్నాదల్పతరా భవేత్
హింస చేయకూడదని నిబద్ధులైన యతులు కూడా, ద్విజశ్రేష్ఠా, ఎంత ప్రయత్నించినా కొంతమేర హింస చేయక తప్పదు.
ఆలక్ష్యాశ్చైవ పురుషాః కులే జాతా మహాగుణాః। మహాఘోరాణి కర్మాణి కృత్వా లజ్జన్తి వై న చ
మంచి కుటుంబాల్లో పుట్టిన గొప్ప లక్షణాలు ఉన్నవారు, ఎంత భయంకరమైన పనులు చేసినా, వారికి ఎలాంటి సిగ్గు ఉండదు.
సుహృదః సుహృదోఽన్యాంస్చ దుర్హృదశ్చాపి దుర్హృదః। సమ్యక్ప్రవృత్తాన్పురుషానన సమ్యగనుపశ్యతి
మిత్రులు మిత్రులను, చెడ్డవారు చెడ్డవారిని చూస్తారు; కానీ నడవడిలో తప్పుడు మనిషి, సరిగ్గా నడుచుకునే వారిని గుర్తించలేడు.
సమృద్ధైశ్చన నన్దన్తి బాన్ధవా బాన్ధవైరపి। గురూంశ్చైవ వినిదన్తి మూఢా నిశ్చితమానినః
సంపన్నులైన బంధువులతో బంధువులు ఆనందిస్తారు; కానీ మూర్ఖులు, తమను తాము తెలివైనవాళ్లమని భావించి, పెద్దలను తప్పుగా మాట్లాడతారు.
బహు లోకే విపర్యస్తం దృశ్యతే ద్విజసత్తమ। ధర్మయుక్తమధర్మం చ తత్ర కిం ప్రతిభాతి తే
ఈ లోకంలో చాలా విషయాలు తలక్రిందులుగా కనిపిస్తాయి, ద్విజశ్రేష్ఠా; ధర్మమయమైనదే అధర్మంగా, అధర్మమే ధర్మంగా కనబడుతుంది — దీనిపై నీ అభిప్రాయం ఏమిటి?
వక్తుం బహువిధం శక్యం ధర్మాధర్మేషు కర్మసు। స్వకర్మనిరతో యో హి స యశః ప్రాప్నుయాన్మహత్
ధర్మాధర్మ సంబంధమైన పనుల గురించి ఎన్నో మాటలు చెప్పవచ్చు; కానీ తన పనిలో నిబద్ధతగా ఉన్నవాడు గొప్ప పేరు పొందుతాడు.
ధర్మవ్యాధస్తు నిపుణం పునరేవ యుధిష్ఠిర। విప్రర్షభమువాచేదం సర్వధర్మభృతాంవర
ధర్మవ్యాధుడు మళ్లీ చాతుర్యంగా, అన్ని ధర్మాలను పాటించే యుధిష్ఠిరుని, బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠుడైన వాడిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
శ్రుతిప్రమాణో ధర్మోఽయమితి వృద్ధానుశాసనమ్। సూక్ష్మా గతిర్హి ధర్మస్ బహుశాఖా హ్యనన్తికా
వృద్ధులు చెప్పినట్టు, ధర్మం శాస్త్రాల ఆధారంగా స్థిరమవుతుంది; కానీ ధర్మమార్గం చాలా సూక్ష్మంగా, అనేక శాఖలతో, సులభంగా గ్రహించదగినది కాదు.
ప్రాణాన్తికే వివాహే చ వక్తవ్యమనృతం భవేత్। అనృతేన భవేత్సత్యం సత్యేనైవానృతం భవేత్
ప్రాణాపాయంలోనో, వివాహంలోనో అసత్యం చెప్పవచ్చు; అసత్యంతో సత్యం సాధించవచ్చు, సత్యంతో అసత్యం కలుగుతుంది.
యద్భూతహితమత్యన్తం తత్సత్యమితి ధారణా। విపర్యయకృతోఽధర్మః పశ్య ధర్మస్య సూక్ష్మతామ్
ప్రాణులకు అత్యంత మేలు కలిగించేది సత్యమే అని భావించాలి; దానికి విరుద్ధమైనది అధర్మం — ధర్మం ఎంత సూక్ష్మమైందో చూడు.
యత్కరోత్యశుభం కర్మ శుభం వా యది సత్తమ। అవశ్యం తత్సమాప్నోతి పురుషో నాత్ర సంశయః
ఓ మహానుభావా! మనిషి ఏ మంచి లేదా చెడు పని చేసినా, దాని ఫలితం తప్పకుండా పొందుతాడు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
విషమాం చ దశాం ప్రాప్తో దేవాన్గర్హతి వై భృశమ్। ఆత్మృనః కర్మదోషేణ న విజానాత్యపణ్డితః
ఒకడు కష్టసమయంలో పడితే, దేవుళ్లను తీవ్రంగా నిందిస్తాడు; కానీ తనే చేసిన పనుల వల్లే ఇలా జరిగిందని మూర్ఖుడు గ్రహించడు.
మూఢో నైకృతికశ్చాపి చపలశ్చ ద్విజోత్తమ। `న శుభం కర్మ బధ్నాతి పురుషం పాషనిశ్చయమ్
మూర్ఖుడు, మోసగాడు, చంచలుడు — వీరు, ద్విజశ్రేష్ఠా, చెడులోనే స్థిరంగా ఉండి, మంచి పనులు చేయరు.
సుఖదుఃఖవిపర్యాసో యదా సముపపద్యతే। నైనం ప్రజ్ఞా సునీతం వా త్రాయతే నైవ పౌరుషమ్
సుఖదుఃఖాలు మారిపోతున్నప్పుడు, జ్ఞానం, మంచి నడవడి, పురుషార్థం — ఇవేవీ మనిషిని కాపాడలేవు.
యో యమిచ్ఛేద్యథా కామం తం తం కామం స ఆప్నుయాత్। యది స్యాదపరాధీనం పౌరుషస్ క్రియాఫలమ్
మనిషి ఏదైనా కోరుకున్న విధంగా పొందగలిగేవాడు అయితే, మనుషుల కర్మఫలం మరొకరిపై ఆధారపడేది కాదు.