అకులానాం కులే భావం కులీనానాం కులక్షయమ్। సంయోగం విప్రయోగం చ పశ్యన్తి చిరజీవినః
ఎక్కువ కాలం జీవించే వారు, నిమ్నకులవారు ఉన్నత కుటుంబాల్లోకి చేరడం, ఉన్నత కుటుంబాలు నశించడం, కలయికలు, విడిపోవడం అన్నీ చూస్తారు.
అపిప్రత్యక్షమేవైతత్తవ దేఘ శతక్రతో। అకులానాం సమృద్ధానాం కథం కులవిపర్యయః
ఓ శతక్రతూ! ఈ విషయాలు నీకే ప్రత్యక్షంగా కనబడుతున్నాయి. సంపన్న కుటుంబాల్లో, నిరుపేద కుటుంబాల్లో ఇలా పరిణామాలు ఎందుకు జరుగుతున్నాయో ఎవరికీ అర్థం కాదు.
దేవదానవగన్ధర్వమనుష్యోరగరాక్షసాః। ప్రాప్నువన్తి విపర్యాసం కింను దుఃఖతరం తతః
దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, మనుషులు, పాములు, రాక్షసులు — వీరందరికీ కూడా ఇలాంటి పరిణామాలు ఎదురవుతుంటాయి. దీని కన్నా బాధాకరం ఇంకేముంటుంది?
కులే జాతాశ్ క్లిశ్యన్తే దౌష్కులేయవశానుగాః। ఆఢ్యైర్దరిద్రాఽవమతాః కింను దుఃఖతరం తతః
ఉన్నత కుటుంబంలో పుట్టినవారు, చెడు బంధువుల వల్ల బాధపడతారు; ధనికులు పేదలను తక్కువగా చూస్తారు. దీని కన్నా బాధాకరం ఇంకేముంటుంది?
లోకే వైధర్మ్యమేతత్తు దృశ్తే బహువిస్తరమ్। హీనజ్ఞానాశ్చ హృష్యన్తే క్లిశ్యన్తే ప్రాజ్ఞకోవిదాః। బహుదుఃఖపరిక్లేశం మానుష్యమిహ దృశ్యతే
ఈ లోకంలో ఈ విధమైన విరుద్ధతలు విస్తారంగా కనిపిస్తాయి; అజ్ఞానులు ఆనందిస్తారు, జ్ఞానులు, పండితులు మాత్రం బాధపడతారు. ఈ మానవ జన్మ అనేక బాధలు, కష్టాలతో నిండినదిగా కనిపిస్తుంది.
పునరేవ మహాభాగ దేవర్షిగణసేవిత। సమాఖ్యాహి మమ బ్రహ్మన్కిం సుఖం చిరజీవినామ్
ఓ మహాభాగుడా! దేవర్షులు సేవించే బ్రహ్మన్, దీర్ఘాయుష్మంతులకు ఏ ఆనందం ఉంటుందో మళ్లీ నాకు చెప్పు.
అష్టమే ద్వాదశే వాఽపి శాకం యః పచతే గృహే। కుమిత్రాణ్యనపాశ్రిత్ కిం వై సుఖతరం తతః
ఎవరైనా ఎనిమిదో లేక పన్నెండో భాగంలో ఇంట్లోనే కూరగాయలు వండుకుని, తప్పుడు స్నేహితులపై ఆధారపడకుండా ఉంటే, దాని కన్నా గొప్ప ఆనందం ఇంకేముంటుంది?
యత్రాహాని న గణ్యన్తే నైనమాహుర్మహాశనమ్। అపి శాకం పచానస్య సుఖం వై మఘవన్గృహే
ఎక్కడా రోజులు లెక్కించరు, ఎవరూ అతను ఎక్కువ తింటాడని అనరు, కూరగాయలు మాత్రమే వండుకున్నా సరే, ఓ మఘవన్, అలాంటి ఇంట్లోనే నిజమైన సుఖం ఉంటుంది.
ఆర్జితం స్వేన వీర్యేణ నాప్యపాశ్రిత్య కంచన। ఫలశాకమపి శ్రేయో భోక్తుం హ్యకృపణం గృహే
తన శ్రమతో సంపాదించిన ఫలాలు, కూరగాయలు అయినా సరే, ఎవరి మీదా ఆధారపడకుండా, కంజూసుగా కాకుండా ఇంట్లో తినడం మేలైనదే.
పరస్య తు గృహే భోక్తుః పరిభూతస్ నిత్యశః। సుమృష్టమపి న శ్రేయో వికల్పోఽయమతః సతామ్
ఇతరుల ఇంట్లో తిని, ఎప్పుడూ అవమానించబడే వాడికి, ఎంత మంచి భోజనం అయినా మేలు చేయదు. ఇదే సత్పురుషుల అభిప్రాయం.
శ్వవద్ధి లోలుపో యస్తు పరాన్నం భోక్తుమిచ్ఛతి। ధిగస్తు తస్య తద్భుక్తం కృపణస్ దురాత్మనః
పరుల ఆహారం తినాలని ఆశపడే వాడు కుక్కలా ఉంటుంది; అలాంటి దురాత్ముడి తినే ఆహారానికి నిందే మిగిలింది.
యో దత్త్వాఽతిథిభృత్యేభ్యః పితృభ్యశ్చ ద్విజోత్తమః। శిష్టాన్యన్నాని యో భుఙ్క్తే కిం వై సుఖతరం తతః
అతిథులు, సేవకులు, పితృదేవతలు, ద్విజులకు భోజనం ఇచ్చి, మిగిలినది తినేవాడికి దాని కన్నా గొప్ప ఆనందం ఇంకేముంటుంది?
అతో మృష్టతరం నాన్యత్పూతం కించితచ్ఛతక్రతో। దత్త్వా యస్త్వతిథిభ్యోఽన్నం భుఙ్క్తే తేనైవ నిత్యశః
ఓ శతక్రతూ! అతిథులకు అన్నం ఇచ్చి, ఆ తరువాత తానే తినేవాడికి, దాని కన్నా పవిత్రమైనది, మేలైనది మరొకటి లేదు.
తావతాం గోసహస్రాణాం ఫలం ప్రాప్నోతి దాయకః। యదేనో యౌవనకృతంతత్సర్వం నశ్యతే ధ్రువమ్
దానం ఇచ్చేవాడు వేల గోవుల ఫలాన్ని పొందుతాడు; యవ్వనంలో చేసిన పాపాలు అన్నీ నిశ్చయంగా నశిస్తాయి.
రసదక్షిణస్ భుక్తస్ ద్విజస్య తు కరే గతమ్। యద్వారి వారిణా సిఞ్చేత్తద్ధ్యేనస్తరతే క్షణాత్
బ్రాహ్మణుడికి అన్నం ఇచ్చినా, లేక చేతిలో నీళ్లు పోసినా, ఆ పాపం నీరు మురికి తుడిచినట్లే వెంటనే పోతుంది.
ఏతాశ్చాన్యాశ్చ వై బహ్వీః కథయిత్వా కథాః శుభాః। బకేన సహ దేవేన్ద్ర ఆపృచ్ఛ్య త్రిదివం గతః
ఇలాంటి అనేక మంగళకరమైన కథలు చెప్పి, ఇంద్రుడు బకుడిని వీడుకుని, స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు.
ఇదమన్యచ్ఛ్రూతాం యయాతిర్నాహుషో రాజా రాజ్యస్థః పౌరజనావృత ఆసాంచక్రే ।। గుర్వర్థీ బ్రాహ్మణ ఉపేత్యాబ్రవీత్ భో రాజన్గుర్వర్థం భిక్షేయం సమయాదితి రాజోవాచ
ఇంకా ఒకటి విను: నాహుషుని కుమారుడు యయాతి మహారాజు తన ప్రజల మధ్య రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ ఉండగా, ఒక బ్రాహ్మణుడు తన గురువు కోసం కావాల్సినదాన్ని అడగడానికి వచ్చి, "ఓ రాజా! నేను నా గురువు కోసం దానం అడుగుతున్నాను. నీవు ఒప్పుకున్న ప్రకారం నాకు కావలసినదాన్ని ఇవ్వు" అని చెప్పాడు. రాజు ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు:
బ్రవీతు భగవాన్సమయమితి
"మీరు ఏ ఒప్పందమో చెప్పండి," అన్నాడు రాజు.
విద్వేషణం పరమం జీవలోకే కుర్యాన్నరః పార్థివ యాచ్యమానః। తం త్వాం పృచ్ఛామి కథం తు రాజ- న్దద్యాద్వాన్దయితం చ మేఽద్య
ప్రాణులతో ఉన్నవాళ్లలో ద్వేషం చాలా పెద్ద దుష్టం. రాజు ఎవరి కోరికను తీరుస్తూ ద్వేషం కలిగించకూడదు. అందుకే, రాజా! ఎలా ఇవ్వాలి, నేను నేడు నాకిష్టమైనదాన్ని ఎలా స్వీకరించాలి? అని అడుగుతున్నాను.
నచానుకీర్తయే దద్య దత్త్వా అయాచ్యమర్థం న చ సంశృణోమి। ప్రాప్యమర్థం చ సంశ్రుత్య తం చాపి దత్త్వా సుసుఖీ భవామి
ఇచ్చిన తర్వాత నేను పొగిడుకోను. అడగని దాన్ని నేను ఇస్తాను కూడా కాదు, అలాంటి కోరికలు వినను కూడా. సాధ్యమైన దానిని ఇచ్చేందుకు మాటిచ్చి, ఇచ్చిన తర్వాత నిజంగా సంతృప్తిగా ఉంటాను.
దదామి తే రోహిణీనాం సహస్రం ప్రియో హి మే బ్రాహ్మణో యాచమానః। న మే మనః కుప్యతి యాచమానే దత్తం న శోచామి కదాచిదర్థమ్
నీకు నేను రోహిణి జాతి ఆవుల వెయ్యి ఇస్తాను. ఎందుకంటే అడిగే బ్రాహ్మణుడు నాకు ఎంతో ప్రియమైనవాడు. ఎవరు అడిగినా నా మనసు కోపపడదు, ఇచ్చిన దానికీ ఎప్పుడూ పశ్చాత్తాపం ఉండదు.
ఇత్యుక్త్వా బ్రాహ్మణా రాజా గోసహస్రం దదౌ। ప్రాప్తవాంశ్చ గవాం సహస్రం బ్రాహ్మణ ఇతి
ఇలా చెప్పి, రాజు ఆ బ్రాహ్మణుడికి వెయ్యి ఆవులు ఇచ్చాడు. ఆ బ్రాహ్మణుడు ఆ వెయ్యి ఆవులను స్వీకరించాడు.
దేవానాం కథా సంజాతా మహీతలం గత్వా మహీపతిం శిబిమౌశీనరం సాధ్వేనం శిబిం జిజ్ఞాస్యామ ఇతి ।। ఏవం భో ఇత్యుక్త్వా అగ్నీన్ద్రావుపతిష్ఠేతామ్
దేవతలలో ఒక కథ వచ్చింది: భూమిపైకి వచ్చి, "ఉశీనర వంశానికి చెందిన ధర్మవంతుడైన శిబి మహారాజును పరీక్షిద్దాం" అని అనుకున్నారు. అలా అనుకుని, అగ్ని, ఇంద్రులు ఆయన వద్దకు వచ్చారు.
అగ్నిః కపోతరూపేణ తమభ్యధావదామిషార్థమిన్ద్రః శ్యేనరూపేణ
అగ్ని గుడ్లగూబ రూపంలో మాంసం కోసం పరుగెత్తాడు, ఇంద్రుడు గద్ద రూపంలో వచ్చాడు.
అథ కపోతో రాజ్ఞో దివ్యాసనాసీనస్యోత్సఙ్గం న్యపతత్
ఆ గుడ్లగూబ, శిబి మహారాజు దివ్యాసనంపై కూర్చుని ఉండగా, ఆయన మడిలో పడిపోయింది.
అథ పురోహితో రాజానమబ్రవీత్ ।। ప్రాణరక్షార్థం శ్యేనాద్భీతో భవన్తం ప్రాణార్థీ ప్రపద్యతే
అప్పుడు రాజుగారి పురోహితుడు ఇలా అన్నాడు: "ప్రాణాలను కాపాడుకోవడానికి, గద్దను భయపడి, ఈ గుడ్లగూబ భగవంతుని ఆశ్రయంగా వచ్చి, ప్రాణరక్షణ కోరుతోంది."
వసు దదాతు అన్తవాన్పార్థివోఽస్య నిష్కృతిం కుర్యాత్ ఘోరం కపోతస్య నిపాతమాహుః
రాజు ధనం ఇవ్వాలి; ఆ గుడ్లగూబ మరణానికి పరిహారం చేయాలి. గుడ్లగూబ పడిపోవడం భయంకరమని అంటారు.
అథ కపోతో రాజానమబ్రవీత్ ।। ప్రాణరక్షణార్థం శ్యేనాద్భీతో భవన్తం ప్రాణార్థీ ప్రపద్యే అఙ్గైరఙ్గాని ప్రాప్యార్థీ మునిర్భూత్వా ప్రాణాంస్త్వాం ప్రపద్యే
అప్పుడు ఆ గుడ్లగూబ రాజును ఇలా అడిగింది: "ప్రాణాలను కాపాడుకోవడానికి, గద్దను భయపడి, నేను భగవంతుని ఆశ్రయంగా వచ్చాను. నా అవయవాలతో రక్షణ కోరుతూ, మునిగా మారి, నా ప్రాణాలను నీకు అప్పగిస్తున్నాను."
స్వాధ్యాయేన కర్శితం బ్రహ్మచారిణం మాం విద్ధి ।। తపసా దమేన యుక్తమాచార్యస్యాప్రతికూలభాషిణమ్ ।। ఏవంయుక్తమపాపం మాం విద్ధి
నన్ను చదువుతో క్షీణించిన బ్రహ్మచారిగా తెలుసుకో. తపస్సు, నియమంతో కూడినవాడిని, గురువుకు ఎప్పుడూ విరుద్ధంగా మాట్లాడని వాడిని. ఇలాంటి నన్ను పాపరహితుడిగా తెలుసుకో.
గదామి వేదానవిచినోమి ఛన్దః సర్వేవేదా అక్షరశో మే అధీతాః। న సాధు దానం శ్రోత్రియస్య ప్రదానం మా ప్రాదాః శ్యేనాయ న కపోతోఽస్మి
నేను వేదాలను చదువుతాను, ఛందస్సులను పరిశీలిస్తాను; అన్ని వేదాలను అక్షరం అక్షరంగా నేర్చుకున్నాను. శ్రోత్రియుడైన బ్రాహ్మణుడికి దానం ఇవ్వడం మంచిది కాదు. నన్ను గద్దకు ఇవ్వవద్దు, నేను కేవలం గుడ్లగూబను కాదు.