నగరాణి సమృద్ధాని ఘేటాఞ్జనపదాంస్తథా। ప్రజాపాలనదక్షాంశ్చ నరేన్ద్రాన్ధర్మచారిణః
అతడు సంపన్నమైన నగరాలు, పట్టణాలు, గ్రామాలు, ప్రజలను రక్షించడంలో నిపుణులైన, ధర్మాన్ని పాటించే రాజులను చూశాడు.
ఉదపానం ప్రపా వాపీ తటాకాని సరాంసి చ। నానాబ్రహ్రహ్మసమాచారైః సేవితాని ద్విజోతతమైః
బావులు, నీరు త్రాగే చోటులు, చెరువులు, సరస్సులు అన్నీ కూడా వివిధ బ్రాహ్మణ కర్మలను ఆచరించే గొప్ప ద్విజుల చేత సందర్శించబడ్డాయి.
తతోఽవతీర్య రమ్యాయాం పృథ్వ్యాం రాజఞ్ఛతక్రతుః। తత్ర రమ్యే శివే దేశే బహువృక్షసమాకులే
ఆ తర్వాత శతక్రతువు అయిన దేవేంద్రుడు, అందమైన, శుభమైన, ఎన్నో చెట్లతో నిండిన భూమిపైకి దిగాడు.
పూర్వస్యాం దిశి రమ్యాయాం సముద్రాభ్యాశతో నృప। తత్రాశ్రమపదం రమ్యం మృగద్విజనిషేవితమ్। తత్రాశ్రమపదే రమ్యే బకం పశ్యతి దేవరాట్
పూర్వ దిశలో, సముద్రానికి దగ్గరగా ఉన్న ఒక అందమైన ఆశ్రమంలో, జంతువులు, పక్షులు సంచరించే ఆ స్థలంలో, దేవేంద్రుడు బకుణ్ని చూశాడు.
బకస్తు దృష్ట్వా దేవేన్ద్రం దృఢం ప్రీతమనాఽభవత్। పాద్యాసనార్థదానేన ఫలమూలైరథార్చయత్
బకుడు దేవేంద్రుని చూసి హృదయం ఆనందంతో నిండిపోయింది. అతడు పాద్యంతో, ఆసనంతో, పండ్లు, మూలికలతో అతిధిగా పూజించాడు.
సుఖోపవిష్టో వరదస్తతస్తు బలసూదనః। తతః ప్రశ్నం బకం దేవం ఉవాచ త్రిదశేశ్వరః
బలాసురుని సంహరించిన వరదాత అయిన దేవేంద్రుడు సుఖంగా కూర్చుని, బకుణ్ని ఒక ప్రశ్న అడిగాడు.
శతం వర్షసహస్రాణి మునే జాతస్య తేఽనఘ। సమాఖ్యాహి మమ బ్రహ్మన్కిం దుఃఖం చిరజీవినామ్
ఓ ఋషీశ్వరా! పాపరహితుడా! నీకు జన్మించి లక్ష సంవత్సరాలు దాటిపోయాయి. దీర్ఘాయువులైనవారికి ఎలాంటి బాధలు ఉంటాయో నాకు చెప్పు.
అప్రియైః సహ సంవాసః ప్రియైశ్చాపి వినాభవః। అసద్భిః సంప్రయోగశ్చ తద్దుఃఖం చిరజీవినామ్
ఇష్టంలేని వారితో ఉండడం, ఇష్టమైన వారితో విడిపోవడం, చెడ్డవారితో కలవడం — ఇవన్నీ దీర్ఘాయువులైనవారికి కలిగే బాధలు.
పుత్రదారవినాశోఽత్ర జ్ఞాతీనాం సుహృదామపి। పరేష్వాయత్తతా కృచ్ఛ్రం కింను దుఃఖతరం తతః
ఈ లోకంలో కుమారులు, భార్యలు, బంధువులు, స్నేహితులు పోవడం, పరులపై ఆధారపడాల్సిన పరిస్థితి ఎంతటి కష్టమో! దీని కన్నా బాధాకరం ఇంకేముంటుంది?
నాన్యద్దుఃఖతరం కించిల్లోకేషు ప్రతిభాతి మే। అర్థైర్విహీనః పురుషః ఏరైః సంపరిభూయతే
ఈ లోకాల్లో దీనికన్నా బాధాకరం నాకు మరొకటి కనబడదు; ధనం లేని మనిషిని ఇతరులు అవమానిస్తారు.
అకులానాం కులే భావం కులీనానాం కులక్షయమ్। సంయోగం విప్రయోగం చ పశ్యన్తి చిరజీవినః
ఎక్కువ కాలం జీవించే వారు, నిమ్నకులవారు ఉన్నత కుటుంబాల్లోకి చేరడం, ఉన్నత కుటుంబాలు నశించడం, కలయికలు, విడిపోవడం అన్నీ చూస్తారు.
అపిప్రత్యక్షమేవైతత్తవ దేఘ శతక్రతో। అకులానాం సమృద్ధానాం కథం కులవిపర్యయః
ఓ శతక్రతూ! ఈ విషయాలు నీకే ప్రత్యక్షంగా కనబడుతున్నాయి. సంపన్న కుటుంబాల్లో, నిరుపేద కుటుంబాల్లో ఇలా పరిణామాలు ఎందుకు జరుగుతున్నాయో ఎవరికీ అర్థం కాదు.
దేవదానవగన్ధర్వమనుష్యోరగరాక్షసాః। ప్రాప్నువన్తి విపర్యాసం కింను దుఃఖతరం తతః
దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, మనుషులు, పాములు, రాక్షసులు — వీరందరికీ కూడా ఇలాంటి పరిణామాలు ఎదురవుతుంటాయి. దీని కన్నా బాధాకరం ఇంకేముంటుంది?
కులే జాతాశ్ క్లిశ్యన్తే దౌష్కులేయవశానుగాః। ఆఢ్యైర్దరిద్రాఽవమతాః కింను దుఃఖతరం తతః
ఉన్నత కుటుంబంలో పుట్టినవారు, చెడు బంధువుల వల్ల బాధపడతారు; ధనికులు పేదలను తక్కువగా చూస్తారు. దీని కన్నా బాధాకరం ఇంకేముంటుంది?
లోకే వైధర్మ్యమేతత్తు దృశ్తే బహువిస్తరమ్। హీనజ్ఞానాశ్చ హృష్యన్తే క్లిశ్యన్తే ప్రాజ్ఞకోవిదాః। బహుదుఃఖపరిక్లేశం మానుష్యమిహ దృశ్యతే
ఈ లోకంలో ఈ విధమైన విరుద్ధతలు విస్తారంగా కనిపిస్తాయి; అజ్ఞానులు ఆనందిస్తారు, జ్ఞానులు, పండితులు మాత్రం బాధపడతారు. ఈ మానవ జన్మ అనేక బాధలు, కష్టాలతో నిండినదిగా కనిపిస్తుంది.
పునరేవ మహాభాగ దేవర్షిగణసేవిత। సమాఖ్యాహి మమ బ్రహ్మన్కిం సుఖం చిరజీవినామ్
ఓ మహాభాగుడా! దేవర్షులు సేవించే బ్రహ్మన్, దీర్ఘాయుష్మంతులకు ఏ ఆనందం ఉంటుందో మళ్లీ నాకు చెప్పు.
అష్టమే ద్వాదశే వాఽపి శాకం యః పచతే గృహే। కుమిత్రాణ్యనపాశ్రిత్ కిం వై సుఖతరం తతః
ఎవరైనా ఎనిమిదో లేక పన్నెండో భాగంలో ఇంట్లోనే కూరగాయలు వండుకుని, తప్పుడు స్నేహితులపై ఆధారపడకుండా ఉంటే, దాని కన్నా గొప్ప ఆనందం ఇంకేముంటుంది?
యత్రాహాని న గణ్యన్తే నైనమాహుర్మహాశనమ్। అపి శాకం పచానస్య సుఖం వై మఘవన్గృహే
ఎక్కడా రోజులు లెక్కించరు, ఎవరూ అతను ఎక్కువ తింటాడని అనరు, కూరగాయలు మాత్రమే వండుకున్నా సరే, ఓ మఘవన్, అలాంటి ఇంట్లోనే నిజమైన సుఖం ఉంటుంది.
ఆర్జితం స్వేన వీర్యేణ నాప్యపాశ్రిత్య కంచన। ఫలశాకమపి శ్రేయో భోక్తుం హ్యకృపణం గృహే
తన శ్రమతో సంపాదించిన ఫలాలు, కూరగాయలు అయినా సరే, ఎవరి మీదా ఆధారపడకుండా, కంజూసుగా కాకుండా ఇంట్లో తినడం మేలైనదే.
పరస్య తు గృహే భోక్తుః పరిభూతస్ నిత్యశః। సుమృష్టమపి న శ్రేయో వికల్పోఽయమతః సతామ్
ఇతరుల ఇంట్లో తిని, ఎప్పుడూ అవమానించబడే వాడికి, ఎంత మంచి భోజనం అయినా మేలు చేయదు. ఇదే సత్పురుషుల అభిప్రాయం.
శ్వవద్ధి లోలుపో యస్తు పరాన్నం భోక్తుమిచ్ఛతి। ధిగస్తు తస్య తద్భుక్తం కృపణస్ దురాత్మనః
పరుల ఆహారం తినాలని ఆశపడే వాడు కుక్కలా ఉంటుంది; అలాంటి దురాత్ముడి తినే ఆహారానికి నిందే మిగిలింది.
యో దత్త్వాఽతిథిభృత్యేభ్యః పితృభ్యశ్చ ద్విజోత్తమః। శిష్టాన్యన్నాని యో భుఙ్క్తే కిం వై సుఖతరం తతః
అతిథులు, సేవకులు, పితృదేవతలు, ద్విజులకు భోజనం ఇచ్చి, మిగిలినది తినేవాడికి దాని కన్నా గొప్ప ఆనందం ఇంకేముంటుంది?
అతో మృష్టతరం నాన్యత్పూతం కించితచ్ఛతక్రతో। దత్త్వా యస్త్వతిథిభ్యోఽన్నం భుఙ్క్తే తేనైవ నిత్యశః
ఓ శతక్రతూ! అతిథులకు అన్నం ఇచ్చి, ఆ తరువాత తానే తినేవాడికి, దాని కన్నా పవిత్రమైనది, మేలైనది మరొకటి లేదు.
తావతాం గోసహస్రాణాం ఫలం ప్రాప్నోతి దాయకః। యదేనో యౌవనకృతంతత్సర్వం నశ్యతే ధ్రువమ్
దానం ఇచ్చేవాడు వేల గోవుల ఫలాన్ని పొందుతాడు; యవ్వనంలో చేసిన పాపాలు అన్నీ నిశ్చయంగా నశిస్తాయి.
రసదక్షిణస్ భుక్తస్ ద్విజస్య తు కరే గతమ్। యద్వారి వారిణా సిఞ్చేత్తద్ధ్యేనస్తరతే క్షణాత్
బ్రాహ్మణుడికి అన్నం ఇచ్చినా, లేక చేతిలో నీళ్లు పోసినా, ఆ పాపం నీరు మురికి తుడిచినట్లే వెంటనే పోతుంది.
ఏతాశ్చాన్యాశ్చ వై బహ్వీః కథయిత్వా కథాః శుభాః। బకేన సహ దేవేన్ద్ర ఆపృచ్ఛ్య త్రిదివం గతః
ఇలాంటి అనేక మంగళకరమైన కథలు చెప్పి, ఇంద్రుడు బకుడిని వీడుకుని, స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు.
ఇదమన్యచ్ఛ్రూతాం యయాతిర్నాహుషో రాజా రాజ్యస్థః పౌరజనావృత ఆసాంచక్రే ।। గుర్వర్థీ బ్రాహ్మణ ఉపేత్యాబ్రవీత్ భో రాజన్గుర్వర్థం భిక్షేయం సమయాదితి రాజోవాచ
ఇంకా ఒకటి విను: నాహుషుని కుమారుడు యయాతి మహారాజు తన ప్రజల మధ్య రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ ఉండగా, ఒక బ్రాహ్మణుడు తన గురువు కోసం కావాల్సినదాన్ని అడగడానికి వచ్చి, "ఓ రాజా! నేను నా గురువు కోసం దానం అడుగుతున్నాను. నీవు ఒప్పుకున్న ప్రకారం నాకు కావలసినదాన్ని ఇవ్వు" అని చెప్పాడు. రాజు ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు:
బ్రవీతు భగవాన్సమయమితి
"మీరు ఏ ఒప్పందమో చెప్పండి," అన్నాడు రాజు.
విద్వేషణం పరమం జీవలోకే కుర్యాన్నరః పార్థివ యాచ్యమానః। తం త్వాం పృచ్ఛామి కథం తు రాజ- న్దద్యాద్వాన్దయితం చ మేఽద్య
ప్రాణులతో ఉన్నవాళ్లలో ద్వేషం చాలా పెద్ద దుష్టం. రాజు ఎవరి కోరికను తీరుస్తూ ద్వేషం కలిగించకూడదు. అందుకే, రాజా! ఎలా ఇవ్వాలి, నేను నేడు నాకిష్టమైనదాన్ని ఎలా స్వీకరించాలి? అని అడుగుతున్నాను.
నచానుకీర్తయే దద్య దత్త్వా అయాచ్యమర్థం న చ సంశృణోమి। ప్రాప్యమర్థం చ సంశ్రుత్య తం చాపి దత్త్వా సుసుఖీ భవామి
ఇచ్చిన తర్వాత నేను పొగిడుకోను. అడగని దాన్ని నేను ఇస్తాను కూడా కాదు, అలాంటి కోరికలు వినను కూడా. సాధ్యమైన దానిని ఇచ్చేందుకు మాటిచ్చి, ఇచ్చిన తర్వాత నిజంగా సంతృప్తిగా ఉంటాను.