తదాత్మద్రవ్యమాయుష్మన్దేహసంశ్రయణాన్వితమ్। కరణాధిష్ఠితం భోగానుపభుఙ్క్తే యథావిథి
అప్పుడు ఆత్మ తన స్వంత స్వరూపంతో, ఆయుష్షుతో, శరీరాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని, ఇంద్రియాల ఆధీనంలో ఉండి, అనుభవాలను తగిన విధంగా అనుభవిస్తుంది.
జ్ఞానం చైవాత్ర బుద్ధిశ్చ కమశ్చ భరతర్షభ। తస్య భోగాధికరణే కరణాని నిబోధ మే
ఇక్కడ జ్ఞానం, బుద్ధి, కోరికలు — ఇవన్నీ ఉన్నాయి, భరత వంశశ్రేష్ఠా. ఇప్పుడు అనుభవాలకు సాధనమైన ఇంద్రియాల గురించి నన్ను విను.
మనసా తాత పర్యేతి క్రమశో విషయానిమాన్। విషయాయతనత్వేన భూతాత్మా క్షేత్రవిష్ఠితః
ప్రియమైనవాడా, మనస్సు ఈ విషయాల మధ్య క్రమంగా సంచరిస్తుంది. శరీరంలో ఉన్న జీవాత్మ, విషయాలకు ఆధారంగా, వాటిలో తిరుగుతుంది.
తత్రచాపి నరవ్యాఘ్ర మనో జన్తోర్విధీయతే। తస్మాద్యుగపదత్రాస్య గ్రహణం నోపపద్యతే
మానవ సింహా, అక్కడ ప్రతి ప్రాణికి మనస్సు ఇలా ఏర్పడింది. అందువల్ల ఒకేసారి అన్ని విషయాలను గ్రహించడం సాధ్యపడదు.
స ఆత్మా పురుషవ్యాఘ్ర భ్రువోరన్తరమాశ్రితః। బుద్ధిం ద్రవ్యేషు సృజతి వివిధేషు పరావరామ్
పురుషశ్రేష్ఠా, ఆ ఆత్మ భ్రూవుల మధ్య నివసిస్తూ, బుద్ధిని వివిధ వస్తువులపై, ఉన్నతమైనవాటికీ, తక్కువవాటికీ పంపిస్తుంది.
బుద్ధేరుత్తరకాలం చ వేదనా దృశ్యతే బుధైః। ఏష వై రాజశార్దూల విధిః క్షేత్రజ్ఞభావనః
బుద్ధి తర్వాత అనుభూతి కలుగుతుందని పండితులు చెబుతారు. రాజసింహా, ఇదే క్షేత్రజ్ఞుడి స్థితిని ఏర్పరిచే విధానం.
మనసశ్చాపి బుద్ధేశ్చ బ్రూహి మే లక్షణం పరమ్। ఏతదధ్యాత్మవిదుషాం పరం కార్యం విధీయతే
మనస్సు, బుద్ధి రెండింటి పరమ లక్షణాలు చెప్పు. ఇది అంతరాత్మను తెలిసినవారికి అత్యున్నతమైన కార్యంగా నిర్ణయించబడింది.
బుద్ధిరాత్మానుగాఽతీవ ఉత్పాతేన విధీయతే। తదాశ్రితా హి సా జ్ఞేయా బుద్ధిస్తస్యైషిణీ భవేత్
బుద్ధి ఆత్మను అనుసరిస్తూ, దాని ప్రేరణతో పుట్టుతుంది. అందుకే, బుద్ధి ఆత్మపై ఆధారపడి, దానిని కోరుతూ ఉంటుంది.
బుద్ధిరుత్పద్యతే కార్యాన్మనస్తూత్పన్నమేవ హి। బుద్ధేర్గుణవిధానేన మనస్తద్గుణవద్భవేత్
బుద్ధి కార్యాల వల్ల కలుగుతుంది, మనస్సు బుద్ధి వల్లే పుడుతుంది. బుద్ధి లక్షణాల ప్రకారం, మనస్సు కూడా అలాంటి లక్షణాలతో ఉంటుంది.
ఏతద్విశేషణం తాత మనోబుద్ధ్యోర్మయేరితమ్। త్వమప్యత్రాభిసంబుద్ధః కథం వా మన్యసే స్వయమ్
ప్రియమైనవాడా, మనస్సు, బుద్ధి మధ్య ఉన్న తేడా నీకు వివరించాను. నీవు కూడా దీన్ని గ్రహించి, నీ అభిప్రాయం ఏమిటో చెప్పు.
అహో బుద్ధిమతాంశ్రేష్ఠ శుభా బుద్ధిరియం తవ। విదితం వేదితవ్యం తే కస్మాన్నహుష పృచ్ఛసి
ఓ బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడా, నీ బుద్ధి ఎంత శుభ్రమైనదో! నీకు తెలిసినది అన్నీ తెలిసినట్లే. మరి నహుషా, నీవు నన్ను ఎందుకు అడుగుతున్నావు?
సర్వజ్ఞం త్వాం కథం మోహ ఆవిశత్స్వర్గవాసినమ్। ఏవమద్భుతకర్మాణమితి మే సంశయో మహాన్
సర్వజ్ఞుడవైన, స్వర్గంలో నివసించే, అద్భుత కార్యాలు చేసే నిన్ను మోహం ఎలా పట్టుకుంది? ఇదే నాకు గొప్ప సందేహంగా ఉంది.
సుప్రజ్ఞమపి చేచ్ఛూరమృద్ధిర్మోహయతే నరమ్। వర్తమానః సుఖే సర్వో నావైతీతి మతిర్మమ
ఎంత బుద్ధిమంతుడు, ధైర్యవంతుడైనా, ఐశ్వర్యం వల్ల మోహించవచ్చు. సుఖంలో ఉన్నప్పుడు ఎవ్వరూ నిజంగా గ్రహించరు — ఇదే నా అభిప్రాయం.
సోహమైశ్వర్యమోహేన మదావిష్టో యుధిష్ఠిర। పతితః ప్రతిసంబుద్ధస్త్వాం తు సంబోధయామ్యహమ్
యుదిష్ఠిరా, ఐశ్వర్య మదంతో మోహితుడై, నేనూ తప్పిపోయాను. ఇప్పుడు మళ్లీ జ్ఞానం వచ్చి, నిన్ను కూడా జాగృతం చేస్తున్నాను.
కృతంకార్యం మహారాజ త్వయా మమ పరంతప। క్షీణః శాప సుకృచ్ఛ్రో మే త్వయా సంభాష్య సాధునా
మహారాజా, నీవు నా పరమ కార్యాన్ని సాధించావు, శత్రువులను కాల్చేవాడా. నీతో, మంచి మనిషితో మాట్లాడినందున నా ఘోర శాపం తొలగిపోయింది.
అహం హి దివి దివ్యేన విమానన చరన్పురా। అభిమానేన మత్తః సన్కంచిన్నాన్యమచిన్తయమ్
పూర్వం నేను ఆకాశంలో దివ్య విమానంలో సంచరిస్తూ, గర్వంతో మత్తులో ఉండి, ఇంకేదీ ఆలోచించలేదు.
బ్రహ్మర్షిదేఘగన్ధర్వయక్షరాక్షసపన్నగాః। వరం మమ ప్రయచ్ఛన్తి సర్వే త్రైలోక్యవాసినః
బ్రహ్మర్షులు, దేవతలు, గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులు, పన్నగులు — మూడు లోకాల్లోని అందరూ నాకు వరాలు ఇచ్చారు.
చక్షుషా యం ప్రపశ్యామి ప్రాణినం పృథివీపతే। తస్య తేజో హరామ్యాశు తద్ధి దృష్టేర్బలం మమ
పృథ్వీ పతీ, నేను నా కళ్లతో ఎవరిని చూశానో, వారి తేజస్సును వెంటనే తీసేసేవాడిని. ఎందుకంటే నా దృష్టికి అలాంటి శక్తి ఉండేది.
బ్రహ్మర్షీణాం సరస్రం హి ఉవాహ శిబికాం మమ। కస మామపనయో రాజన్భ్రంశయామాస వై శ్రియః
బ్రహ్మర్షుల పాలకంగా నేను శిబికను మోశాను రాజా. కానీ ఆ యోగం నన్ను బలంగా నొక్కి, నా తేజస్సును పోగొట్టింది.
తత్ర హ్యగస్త్యః పాదేన వహన్స్పృష్టో మహామునిః। అగస్త్యేన తతోస్మ్యుక్తో ధ్వంస సర్పేతి వైరుషా
అక్కడ, నేను మోస్తున్నప్పుడు, మహర్షి అగస్త్యుడు తన కాలితో నన్ను తాకాడు. అప్పుడు కోపంతో ఆయన ఇలా అన్నాడు: 'నశించు, పాము అవు!'
తతస్తస్మాద్విమానాగ్ర్యాత్ప్రచ్యుతశ్చ్యుతలక్షణః। ప్రపతన్బుబుధేఽఽత్మానం వ్యాలీభూతమధోముఖమ్
ఆ తర్వాత ఆ ఉత్తమమైన విమానం నుండి నేను పడిపోతూ, నా శుభలక్షణాలు పోయాయి. పడిపోతున్నప్పుడు, నేను పాముగా మారినట్టు గ్రహించాను.
అయాచం తమహం విప్రం శాపస్యాన్తో భవేదితి। ప్రమాదాత్సంప్రమూఢస్య భగవన్క్షన్తుమర్హసి
ఆ బ్రాహ్మణుడిని నేను వేడుకున్నాను: 'ఈ శాపానికి ముగింపు కలగాలని. ప్రభూ, నా అపరాధాన్ని క్షమించండి; నా మనస్సు మాయలో పడింది.'
తతః స మామువాచేదం ప్రపతన్తం కృపానవితః। యుధిష్ఠిరో ధర్మరాజః శాపాత్త్వాం మోక్షయిష్యతి
అప్పుడు నేను పడిపోతుండగా, ఆయన కరుణతో ఇలా అన్నాడు: 'ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు ఈ శాపం నుండి నిన్ను విమోచిస్తాడు.'
అభిమానస్య వై తస్య బలస్య చ నరాధిప। ఫలే క్షీణే మహారాజ ఫలం పుణ్యమవాప్స్యసి
మహారాజా, అతని అహంకారం, బలం ఫలితాలు పూర్తయిన తర్వాత, నీవు పుణ్యఫలాన్ని పొందుతావు.
తతో మే విస్మయో జాతస్తద్దృష్ట్వా తపసో బలమ్। బ్రహ్మ చ బ్రాహ్మణత్వం చ యేన త్వాఽహమచూచుదమ్
ఆ తపస్సు బలాన్ని చూసి నేను ఆశ్చర్యపోయాను. బ్రహ్మతత్వం, బ్రాహ్మణత్వం వల్లనే ఆయన నన్ను తాకగలిగారు.
సత్యం దమస్తపో యోగమహింసా జ్ఞాననిత్యతా। సాధకాని సతాం పుంసాం న జాతిర్నకులం నృప
నిజాయితీ, మనస్సు నియంత్రణ, తపస్సు, యోగం, హింస లేని జీవితం, జ్ఞానంలో స్థిరత — ఇవే సత్పురుషులకు సాధనాలు రాజా, జన్మ లేదా వంశం కాదు.
అరిష్ట కఏష తే భ్రాతా ముక్తో బీమో మహాభుజ। స్వస్తి తేఽస్తు మహారాజ గమిష్యామి దివం పునః
నీ సోదరుడు, మహాబలుడు భీముడు క్షేమంగా బయటపడ్డాడు. మహారాజా, నీకు శుభం కలగాలి. నేను మళ్లీ స్వర్గానికి వెళ్తాను.
స చాయం పురుషవ్యాఘ్ర కాలః పుణ్య ఉపాగతః। తదస్మాత్కారణాత్పార్థ కార్యం తన్మే మహత్కృతమ్
మహాపురుషుడా, ఇప్పుడు శుభసమయం వచ్చింది. అందుకే పార్థా, నా గొప్ప కార్యం పూర్తయింది.
తతస్తస్మిన్ముహూర్తే తు విమానం కామగామి వై। అవపాతేన మహతా తత్రావాప తదుత్తమమ్
అప్పుడే ఆ క్షణంలో, మనసుకు అనుకూలంగా ప్రయాణించే ఆ దివ్యవిమానం గొప్ప శబ్దంతో అక్కడకు వచ్చి ఆ ఉత్తమమైన స్థలాన్ని చేరుకుంది.
ఇత్యుక్త్వాఽఽజగరం దేహం ముక్త్వా స నహుషో నృపః। దివ్యం వపుః సమాస్థాయ గతస్త్రిదివమేవ హ
ఇలా చెప్పి, నహుషుడు ఆ జాగర రూపాన్ని వదిలి, దివ్యమైన శరీరాన్ని ధరించి, స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు.