ముచ్యతామయమాయుష్మన్భ్రాతా మేఽమితవిక్రమః। గమ్యతాం నేహ స్థాతవ్యం శ్వో భవానపి మే భవేత్
దయచేసి నా అన్నను విడిచిపెట్టు, ఇతడు అపార బలశాలి. ఇక్కడ ఉండక పోయి వెళ్ళిపో. లేకపోతే రేపు నీవు కూడా నా వశమవుతావు.
వ్రతమేతన్మహాబాహో విషయం మమ యో బ్రజేత్। స మ భక్షో భవేత్తాత త్వం చాపి విషయే మమ
ఓ మహాబాహువా, నా వ్రతం ఇదే — నా పరిధిలోకి ఎవరైనా వస్తే వారు నా ఆహారమే. ప్రియమా, నీవు కూడా ఇప్పుడు నా పరిధిలో ఉన్నావు.
చిరేణాద్య మయాఽఽహారః ప్రాప్తోఽయమనుజస్తవ। నాహమేనం విమోక్ష్యామి న చాన్యమభికాఙ్క్షయే ।।]
చాలా కాలం తరువాత నేడు నీ తమ్ముడే నాకు ఆహారంగా దొరికాడు. నేను ఇతడిని విడిచిపెట్టను, ఇంకెవరినీ కోరను కూడా.
దేవో వా యది వా దైత్య ఉరగో వా భవాన్యది। సత్యం సర్ప వచో బ్రూహి పృచ్ఛతి త్వాం యుధిష్ఠిరః
నీవు దేవుడవా, దైత్యుడవా, లేక పామువా? నిజం చెప్పు పామూ, యుధిష్ఠిరుడు నిన్నడుగుతున్నాడు.
కిమర్థం చ త్వయా గ్రస్తో భీమసేనో భుజంగమ। కిమాహృత్యవిదిత్వా వా ప్రీతిస్తే స్యాద్భుజంగమ। కిమాహారం ప్రయచ్ఛామి కథం ముఞ్చేద్భవానిమమ్
పామా, నీవు భీమసేనుడిని ఎందుకు పట్టుకున్నావు? ఏదో తెలియని ఆహారం తీసుకున్నా నీవు సంతృప్తి చెందుతావా? నీకు ఏ ఆహారం ఇవ్వాలి? నీవు ఇతడిని ఎలా విడిచిపెడతావు?
నహుషో నామ రాజాఽహమాసం పూర్వస్తవానఘ। ప్రథితః పఞ్చమః సోమాదాయోః పుత్రో నరాధిప
నహుషుడు అనే పేరు కలిగిన రాజును నేను, సోమునకు అయిదవ కుమారుడిని, ప్రజల్లో ప్రసిద్ధుడిని.
క్రతుభిస్తపసా చైవస్వాధ్యాయేన దమేన చ। త్రైలోక్యైశ్వర్యమవ్యగ్రం ప్రాప్తోఽహంవికర్మేణ చ
యజ్ఞాలు, తపస్సు, వేదపఠనం, ఆత్మనిగ్రహం, సత్కర్మల వల్ల నేను మూడు లోకాలకు రాజ్యాన్ని నిర్బంధంగా పొందాను.
తదైశ్వర్యం సమాసాద్య దర్పో మామగమత్తదా। సహస్రం హి ద్విజాతీనామువాహ శివికాం మమ
ఆ ఐశ్వర్యాన్ని పొందిన తరువాత నాకు అహంకారం వచ్చేసింది. వెయ్యి బ్రాహ్మణులు నా పల్లకిని మోశారు.
ఐశ్వర్యమదమత్తోఽహమవమత్య తతో ద్విజాన్। ఇమామగస్త్యేన దశామానీత ఇతిమే స్మృతిః
ఆ ఐశ్వర్యం, అహంకారం వల్ల నేను బ్రాహ్మణులను తక్కువగా చూసాను. అందుకే అగస్త్యుడు నన్ను ఈ స్థితికి తెచ్చాడు అని నాకు గుర్తు.
న తు మామజహాత్ప్రజ్ఞా యావదన్వేతి పాణ్డవః। తస్యైవానుగ్రహాద్రాజన్నగస్త్యస్య మహాత్మనః
పాండవా, నీవు దగ్గరకి వచ్చేవరకు నా జ్ఞానం నన్ను వదలలేదు. అది మహాత్ముడు అగస్త్యుని అనుగ్రహంతో జరిగింది.
షష్ఠే కాలే మయాఽఽహారః ప్రాప్తోఽయమనుజస్తవ। నాహమేనం విమోక్ష్యామి న చాన్యదపి కామయే
చాలా కాలం తరువాత నేడు నీ తమ్ముడే నాకు ఆహారంగా దొరికాడు. నేను ఇతడిని విడిచిపెట్టను, ఇంకెవరినీ కోరను కూడా.
ప్రశ్నానుచ్చారితానద్య వాయహరిష్యసి చేన్మమ। తథాపశ్చాద్విమోక్ష్యామి భ్రాతరం తే వృకోదరమ్
ఈ రోజు నేను అడిగే ప్రశ్నలకు నువ్వు సమాధానం చెప్పగలిగితే, ఆ తరువాత నీ అన్న వృకోదరుడిని విడిచిపెడతాను.
బ్రూహి సర్ప యథాకామం ప్రతివక్ష్యామి తే వచః। అపి చచ్ఛక్నుయాం ప్రీతిమాహర్తుం తే భుజఙ్గమ్
పామూ, నీవు ఎలాంటి ప్రశ్నలు అడిగినా నేను సమాధానం చెబుతాను. నీకు సంతృప్తి కలిగించగలనేమో చూద్దాం.
వేద్యంచ బ్రాహ్మణేనేహ తద్భవాన్వేత్తి కేవలమ్। సర్పరాజ తతః శ్రుత్వా ప్రతివక్ష్యామి తే వచః
బ్రాహ్మణుడు ఇక్కడ తెలుసుకోవాల్సినది నీవు మాత్రమే తెలుసు పాముల రాజా. అందుకే నీవు అడిగిన తరువాత నీ మాటలకు సమాధానం చెబుతాను.
బ్రాహ్మణః కో భవేద్రాజన్వేద్యం కించ యుధిష్ఠిర। బ్రవీహ్యతిమతిం త్వాం హి వాక్యైరనిమినోమి తే
ఓ రాజా యుధిష్ఠిరా, బ్రాహ్మణుడు ఎవరు? ఏది తెలుసుకోవాలి? నీ గొప్ప బుద్ధిని పరీక్షించేందుకు నేను నిన్ను ప్రశ్నిస్తున్నాను. చెప్పు.
సత్యం దానం క్షమా శీలమానృశంస్యం తపో ఘృణా। దృశ్యన్తే యత్రనాగేన్ద్రస బ్రాహ్మణ ఇతి స్మృతః
నాగేంద్రా, ఎక్కడ సత్యం, దానం, సహనం, మంచి ప్రవర్తన, దయ, తపస్సు, పశ్చాత్తాపం ఉంటాయో, అక్కడ వాడిని బ్రాహ్మణుడు అంటారు.
వేద్యం సర్ప పరం బ్ర్హమ నిర్దుఃఖమసుఖం చ యత్। యత్రగత్వా న శోచన్తి భవతః కిం వివక్షితం
ఓ సర్పా, తెలుసుకోవాల్సింది పరబ్రహ్మం. అది బాధ కూడా కాదు, ఆనందం కూడా కాదు. దాన్ని పొందినవారు ఇక బాధపడరు. ఇంకా నువ్వు ఏమి అడగాలనుకుంటున్నావు?
చాతుర్వర్ణ్యం ప్రమాణం చ సత్యం చ బ్రహ్మ చైవ హి। ఆనృశంస్యమహింసా చ ఘృణా చైవ యుధిష్ఠిర
యుధిష్ఠిరా, నాలుగు వర్ణాలు, ప్రమాణం, సత్యం, బ్రహ్మం, దయ, హింస లేకపోవడం, పశ్చాత్తాపం ఇవన్నీ—
వేద్యం యచ్చాత్ర నిర్దుఃఖమసుఖం చ నరాధిప। తాభ్యాం హీనం పదం చాన్యన్న తదస్తీతి లక్షయే
నరాధిపా, ఇక్కడ తెలుసుకోవాల్సింది బాధ, ఆనందం రెండూ లేని స్థితి. ఆ రెండింటి లేని స్థితిని నేను నిజమైనదిగా గుర్తించను.
శూద్రే తు యద్భవేల్లక్ష్మ ద్విజే తచ్చ న విద్యతే। న వై శూద్రో భవేచ్ఛూద్రో బ్రాహ్మణో న చ బ్రాహ్మణః
ఓ రాజా, శూద్రునిలో ఉన్న లక్షణం ద్విజునిలో ఉండదు. శూద్రుడు నిజంగా శూద్రుడు కాదు, బ్రాహ్మణుడు కూడా నిజంగా బ్రాహ్మణుడు కాదు.
యత్రైతల్లక్ష్యతే సర్ప వృత్తం స బ్రాహ్మణః స్మృతః। తత్రైతన్న వేత్సర్ప తం శూద్రమితి నిర్దిశేత్
సర్పా, ఈ ప్రవర్తన ఎవరిలో ఉంటే వాడిని బ్రాహ్మణుడు అంటారు. అది ఎవరిలో లేకపోతే వాడిని శూద్రుడు అని చెప్పాలి.
యత్పునర్భవతా ప్రోక్తం న వేద్యం విద్యతేతి చ। తాభ్యాం హీనమతోఽన్యత్ర పదం నాస్తీతి చేదపి
నువ్వు చెప్పినట్టు, తెలుసుకోవాల్సింది ఏదీ లేదని భావిస్తే, ఆ రెండు లేకపోయిన స్థితి ఇంకెక్కడా ఉండదు.
ఏవమేతన్మతం సర్ప తాభ్యాం హీనం తు విద్యతే। యథా శీతోష్ణయోర్మధ్యే భవేన్నోష్ణం న శీతతా
సర్పా, నువ్వు అనుకున్నట్టు ఇది నిజమే. అయినా, శీతలతా, వేడితనం రెండూ లేని మధ్య స్థితిలా, రెండూ లేని స్థితి ఉంది.
ఏవం వై సుఖదుఃఖాభ్యాం హీనమస్తి పదం క్వచిత్। ఏషా మమ మతిః సర్ప యథా వా మన్యతే భవాన్
అలాగే, సుఖం, దుఃఖం రెండూ లేని స్థితి ఎక్కడో ఉంటుంది. ఇదే నా అభిప్రాయం, సర్పా. నువ్వు వేరేలా అనుకోవచ్చు.
యది తే వృత్తతో రాజన్బ్రాహ్మణః ప్రసమీక్షితః। వృథా జాతిస్తదాయుష్మన్కృతిర్యావన్న విద్యతే
ఓ రాజా, బ్రాహ్మణుని ప్రవర్తనను బట్టి నిర్ణయిస్తే, మంచి పనులు లేనంతవరకు జన్మం వృథా అవుతుంది.
జాతిరత్రమహాసర్ప మనుష్యత్వే మహామతే। సంకరాత్సర్వవర్ణానాం దుష్పరీక్ష్యేతి మే మతిః
మహాసర్పా, ఇక్కడ మానవ జన్మే ప్రమాణం. అన్ని వర్ణాలు కలిసిపోవడం వల్ల, వర్ణాలను గుర్తించడం కష్టం అని నా అభిప్రాయం.
సర్వే సర్వాస్వపత్యాని జనయన్తి యదా నరాః। వాఙ్మైథునమథో జన్మ మరణం చ సమం నృణామ్
ప్రతి మనిషి అన్ని వర్ణాల్లో సంతానం కలిగిస్తాడు. మాట, సంయోగం, జననం, మరణం అందరికీ ఒకేలా ఉంటాయి.
ఇదమార్షం ప్రమాణం చ యే యజామహ ఇత్యపి। తస్మాచ్ఛీలం ప్రధానేష్టం విదుర్యే తత్త్వదర్శినః
మునులు 'మేము యజ్ఞం చేస్తాము' అని చెప్పినదే ప్రమాణం. అందువల్ల, సత్యాన్ని తెలుసుకున్నవారు ప్రవర్తననే ముఖ్యమైనదిగా భావిస్తారు.
ప్రాఙ్గాభివర్ధనాత్పుంసో జాతకర్మ విధీయతే। `తథోపనయనం ప్రోక్తం ద్విజాతీనాం యథాక్రమమ్'। తత్రాస్య మాతా సావిత్రీ పితా త్వాచార్య ఉచ్యతే
శరీరం పెరిగిన తర్వాత జననకర్మను ఆచరించాలి. అలాగే, ద్విజులకు ఉపనయనం కూడా క్రమంగా చేయాలి. అక్కడ తల్లి సావిత్రి, తండ్రి గురువు అని అంటారు.
వృత్త్యా శూద్రసమో హ్యేష యావద్వేదేన జాయతే। తస్మిన్నేవం మతిద్వైధే మనుః స్వాయంభువోఽబ్రవీత్
వేదాన్ని తెలుసుకునే వరకు ప్రవర్తన వల్ల వాడు శూద్రుడిలా ఉంటాడు. ఈ విషయంలో రెండు అభిప్రాయాలు ఉన్నప్పుడు, మను స్వాయంభువుడు ఇలా చెప్పాడు.