శుశ్రూషా చ ద్విజాతీనాం శూద్రాణఆం ధర్మ ఉచ్యతే। భైక్షహోమవ్రతైర్హీనాస్తథైవ గురువాసితాః
ద్విజులకు సేవ చేయడం శూద్రుల ధర్మంగా చెప్పబడింది. భిక్ష, హోమం, వ్రతాలు, గురువుతో నివాసం లేనివారు కూడా అలాగే.
క్షత్రధర్మోఽత్రకౌన్తేయ తవ ధర్మోఽత్ర రక్షణమ్। స్వధర్మం ప్రతిపద్యస్వ వినీతో నియతేన్ద్రియః
కౌంతేయా, నీకు ఇక్కడ క్షత్రియ ధర్మం రక్షణ చేయడమే. నీ స్వధర్మాన్ని పాటించు. వినయంగా, ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకుని ఉండు.
వృద్ధైః సంమన్త్ర్య సద్భిశ్చ బుద్ధిమద్భిః శ్రుతాన్వితైః। ఆస్థితః శాస్తిదణ్డేన వ్యసనీ పరిభూయతే
పెద్దలతో, మంచివారితో, జ్ఞానులతో, వేదపండితులతో ఆలోచించి, శాసనంతో స్థిరంగా ఉండేవాడు కష్టాల్లో పడినా ఓడిపోడు.
నిగ్రహానుగ్రహైః సమ్యగ్యదా నేతా ప్రవర్తతే। తదా భవన్తి లోకస్య మర్యాదాః సువ్యవస్థితాః
నాయకుడు శిక్ష, అనుగ్రహం రెండింటినీ సమంగా వాడితే, ప్రజల వ్యవస్థ బాగా స్థిరంగా ఉంటుంది.
తస్మాద్దేశే చ దుర్గే చ శత్రుమిత్రబలేషు చ। నిత్యం చారేణ బోద్ధవ్యం స్థానం వృద్ధిః క్షయస్తథా
అందువల్ల, ప్రతి ప్రాంతంలో, కోటల్లో, శత్రు–మిత్రుల సేనల్లో ఎప్పుడూ జాగ్రత్తగా గమనించి, వాటి స్థితి, అభివృద్ధి, క్షీణతలను తెలుసుకోవాలి.
రాజ్ఞాముపాయశ్చారశ్చ బుద్ధిమన్త్రపరాక్రమాః। నిగ్రహప్రగ్రహౌ చైవ దాక్ష్యం వై కార్యసాధకమ్
రాజులకు అవసరమైన యుక్తులు, గూఢచారి వ్యవహారాలు, తెలివైన సలహాలు, ధైర్యం, నియంత్రణ, విడిపించడాలు, పనిలో నైపుణ్యం — ఇవన్నీ కార్యసాధనకు తప్పనిసరి.
సామ్నా దానేన భేదేన దణ్డేనోపేక్షణేన చ। సాధనీయాని కార్యాణి సమాసవ్యాసయోగతః
పనులను స్నేహపూర్వకంగా, దానం ద్వారా, చీలిక కలిగించడం ద్వారా, శిక్ష ద్వారా, నిర్లక్ష్యం ద్వారా — సంక్షిప్తంగా లేదా విశదంగా — సాధించాలి.
మన్త్రమూలా నయాః సర్వేచారాశ్చ భరతర్షభ। సుమన్త్రితనయైః సద్భిస్తద్విధైః సహ మన్త్రయేత్
భరతశ్రేష్ఠా! అన్ని నయాలు, గూఢచారి వ్యవహారాలూ సలహాలోనే ఆధారపడతాయి. మంచి సలహాదారులతో, నయాల్లో నిపుణులతో, అలాగే అనుభవజ్ఞులతో కలిసి ఆలోచించాలి.
స్త్రియా మూఢేన బాలేన లుబ్ధేన లఘునాఽపి వా। న మన్త్రయీత గుహ్యాని యేషు చాస్పనదలక్షణమ్
రహస్య విషయాలను స్త్రీతో, మూర్ఖుడితో, పిల్లవాడితో, లోభితో, స్వభావం బలహీనుడితో, వివేకం లేనివారితో చెప్పకూడదు.
మన్త్రయేత్సహ విద్వద్భిః శక్తైః కర్మాణి కారయేత్। స్నిగ్ధైశ్చ నీతివిన్యాసైర్మూర్ఖాన్సర్వత్ర వర్జయేత్
పండితులతో, సామర్థ్యవంతులతో కలిసి ఆలోచించాలి. పనులకు నైపుణ్యం ఉన్నవారిని నియమించాలి. అనురాగంతో, నయపూర్వకంగా వ్యవహరించేవారిని ఆశ్రయించాలి. మూర్ఖులను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ దూరంగా ఉంచాలి.
ధార్మికాన్ధర్మకార్యేషు అర్థకార్యేషు పణ్డితాన్। స్త్రీషు క్లీబాన్నియుఞ్జీత క్రూరాన్క్రూరేషు కర్మసు
ధార్మికులను ధర్మ కార్యాల్లో, పండితులను ఆర్థిక విషయాల్లో, స్త్రీలలో నపుంసకులను, క్రూరమైన పనులకు క్రూరులను నియమించాలి.
స్వేభ్యశ్చైవ పరేభ్యశ్చ కార్యాకార్యసముద్భవా। బుద్ధిః కర్మసు విజ్ఞేయా రిపూణాం చ బలాబలమ్
తన విషయాల్లోనూ, ఇతరుల విషయాల్లోనూ, చేయదగినదా, చేయరాదా అన్న విషయాల్లోనూ, శత్రువుల బలాబలాలను తెలివిగా తెలుసుకోవాలి.
బుద్ధ్యా స్వప్రతిపన్నేషు కుర్యాత్సాధుష్వనుగ్రహమ్। నిగ్రహం చాప్యశిష్టేషు నిర్మర్యాదేషు కారయేత్
తనవారిలో మంచి వారిని గౌరవించాలి. నియమాలు లేని, నియంత్రణ కోల్పోయిన వారిని కట్టడి చేయాలి.
నిగ్రహే ప్రగ్రహే సమ్యగ్యదా రాజా ప్రవర్తతే। తదా భవతి లోకస్య మర్యాదా సువ్యవస్థితా
రాజు నియంత్రణ, విడిపించడాలను సరిగ్గా పాటిస్తే, ప్రజలలో క్రమం బాగా స్థిరపడుతుంది.
ఏష తేఽభిహితః పార్థ ఘోరో ధర్మో దురన్వయః। తం స్వధర్మవిభాగేన వినయస్థోఽనుపాలయ
పార్థా! ఈ కఠినమైన, గ్రహించడానికి కష్టం అయిన ధర్మాన్ని నీకు వివరించాను. నీ స్వధర్మాన్ని అనుసరించి, నియమంతో దీనిని పాటించు.
తపోధర్మదమేజ్యాభిర్విప్రా యాన్తి యథా దివమ్। దానాతిథ్యక్రియాధర్మైర్యాన్తి వైశ్యాశ్చ సద్గతిమ్
బ్రాహ్మణులు తపస్సు, ధర్మం, దమనము, యజ్ఞాలతో స్వర్గానికి చేరుకుంటారు. అలాగే, వైశ్యులు దానం, అతిథిసత్కారం, ధార్మిక కార్యాలతో మంచి మార్గాన్ని పొందుతారు.
ద్విజశుశ్రూషయా శూద్రా లభన్తే గతిముత్తమామ్'। క్షత్రం యాతి తథా స్వర్గం భువి నిగ్రహపాలనైః
శూద్రులు ద్విజులకు సేవచేసి ఉత్తమ గమ్యాన్ని పొందుతారు. అలాగే క్షత్రియులు భూమిపై కట్టడి పాటించటం ద్వారా స్వర్గాన్ని పొందుతారు.
సమ్యక్ప్రణీతదణ్డా హి కామద్వేపవివర్జితాః। అలుబ్ధా విగతక్రోధాః సతాం యాన్తి సలోకతాం
సరిగ్గా శిక్షను అమలు చేసే వారు, కోరిక, కోపం లేని వారు, లోభం లేని వారు, మంచి వారితో కలిసి ఉండే వారు, వారు కూడా సద్గతిని పొందుతారు.
తతః సంహృత్య విపులం తద్వపుః కామవర్ధితమ్। భీమసేనం పునర్దోర్భ్యాం పర్యష్వజత వానరః
అతడు తన విస్తారమైన, కోరికతో పెరిగిన రూపాన్ని ఉపసంహరించుకొని, ఆ వానరుడు భీమసేనుడిని మళ్లీ తన చేతులతో ఆలింగనం చేసుకున్నాడు.
పరిష్వక్తస్య తస్యాశు భ్రాత్రా భీమస్య భారత। శ్రమో నాశముపాగచ్ఛత్సర్వం చాసీత్ప్రదక్షిణమ్
భరతవంశీయా! తన అన్నయ్య భీముడు ఆలింగనం చేయబడిన వెంటనే అతని అలసట అంతా పోయింది. చుట్టూ అన్నీ శుభంగా మారాయి.
[బలం చాతిబలో మేనే న మేఽస్తి సదృశో మహాన్।] తతః పునరథోవాచ పర్యశ్రునయనో హరిః
భీముని బలాన్ని అతడు అపారంగా భావించాడు — 'నా సమానుడు లేడు' అని అనుకున్నాడు. ఆ తరువాత, కన్నీళ్లు కలిగిన కళ్లతో ఆ వానరుడు మళ్లీ మాట్లాడాడు.
భీమమాభాష్య సౌహార్దాద్బాష్పగద్గదయా గిరా। గచ్ఛ వీర స్వమావాసం స్మర్తవ్యోఽస్మి కథాన్తరే
భీమునితో మమకారంతో, కన్నీటి గొంతుతో ఆ వానరుడు ఇలా అన్నాడు — 'వీరా! నీవు నీ ఇంటికి వెళ్ళు. మరొక సందర్భంలో నన్ను గుర్తు పెట్టుకో.'
ఇహస్థశ్చ కురుశ్రేష్ఠ న నివేద్యోస్మి కస్యచిత్। ధనదస్యాలయాచ్చాపి విసృష్టానాం మహాబల
కురువంశంలో శ్రేష్ఠుడవైన భీమా, నేను ఇక్కడ ఉన్నంతవరకు ఎవరికి నా గురించి చెప్పకూడదు. నేను ధనదుని గృహం నుంచి విడుదలైన మహాబలశాలులలో ఒకడిని.
ఏష కాల ఇహాయాతుం దేవగన్ధర్వయోషితామ్। మమాపి సఫలం చ క్షుః స్మారితశ్చాస్మి రాఘవమ్
ఇప్పుడు దేవతా గంధర్వ స్త్రీలు ఇక్కడికి రావడానికి సమయం వచ్చింది. నాకు ఆకలి తీరింది. రాఘవుని గురించి కూడా నాకు గుర్తొచ్చింది.
[రామాభిధానం విష్ణుం హి జగద్ధృదయనన్దనమ్। సీతావక్రారవిన్దార్కం దశాస్యధ్వాన్తభాస్కరమ్ ।।]
రాముడు అంటే విష్ణువు తానే. ఆయన జగత్తు హృదయానికి ఆనందాన్ని ఇస్తాడు. సీతమ్మ ముఖం కమలంలా ప్రకాశించేటట్లు సూర్యుడిలా, దశముఖుడి చీకటిని తొలగించేవాడు.
మానుషం గాత్రసంస్పర్శం గత్వా భీమ త్వయా సహ। తదస్మద్దర్శనం వీర కౌన్తేయామాఘమస్తు తే
భీమా, నీతో కలిసి మానవదేహాన్ని తాకిన తర్వాత, నన్ను చూసినందుకు నీకు ఎలాంటి అపాయం కలగకూడదు అని కోరుకుంటున్నాను.
భ్రాతృత్వం త్వం పురస్కృత్య వరం వరయ భారత। యది తావన్మయా క్షుద్రా గత్వా వారణసాహ్వయమ్
మన మధ్య ఉన్న అన్నదమ్ముల బంధాన్ని గుర్తుపెట్టుకుని, నీవు కావాలనుకున్న వరాన్ని అడుగు. అవసరమైతే నేను వారణాసి వెళ్లి చిన్న పనైనా నీకోసం చేస్తాను.
ధార్తరాష్ట్రా నిహన్తవ్యా యావదేతత్కరోమ్యహమ్। శిలయా నగరం వా తన్మర్దితవ్యం మయా యది
ధృతరాష్ట్రుని కుమారులను సంహరించాలి. నీవు అనుకుంటే, నేను పర్వతంతో వారి నగరాన్ని కూడా నాశనం చేస్తాను.
[బద్ధ్వా దుర్యోధనం చాద్య ఆనయామి తవాన్తికమ్।] యావదేతత్కరోమ్యద్యకామం తవ మహాబల
ఈరోజే దుర్యోధనుడిని బంధించి నీ ముందుకు తీసుకొచ్చే శక్తి నాకు ఉంది. నీవు కోరినంతవరకు, నీకిష్టమైనది ఏదైనా నేను చేస్తాను, ఓ మహాబలుడా.
భీమసేనస్తు తద్వాక్యం శ్రుత్వా తస్ మహాత్మనః। ప్రత్యువాచ హనూన్తం ప్రహృష్టేనాన్తరాత్మనా
ఆ మహాత్ముడి మాటలు విని, భీమసేనుడు హనుమంతునితో హృదయపూర్వకంగా ఆనందంతో ఇలా అన్నాడు.