న మోక్ష్యసే వై వదమానో నిమజ్జన్ జలం ప్రపన్నః సరితామివాధనః। హుతాశనస్యేవ సమిద్ధతేజసః స్థిరో భవస్వేహ మమాద్య వన్దిన్
నువ్వు ఎంత వాదించినా తప్పించుకోలేవు. నీకేమైనా లేనివాడు నీళ్ళలోకి దిగితే మునిగిపోవడం లాంటిది. ఇంధనం దొరికిన అగ్ని లాగా, నేడు నా ముందర నీవు స్థిరంగా ఉండాలి, ఓ గాయకా.
వ్యాఘ్రం శయానం ప్రతి మా ప్రబోధ ఆశీవిషం సృక్విణీ సంలిహానమ్। పదా హతస్యేహ శిరోభిహత్య నాదష్టో వై మోక్ష్యసే తన్నిబోధ
నిద్రపోతున్న పులిని లేపవద్దు, విషపాము నాలుకతో నాకుతున్నప్పుడు తాకవద్దు. కాలితో లేదా తలతో దెబ్బతింటే, కాటుకు తప్పించుకోలేవు — ఇది తెలుసుకో.
యో వై దర్పాత్సంహననోపపన్నః సుదుర్బలః పర్వతమావిహన్తి। తస్యైవ పాణిః సనఖో విదీర్యతే న చైవ శైలస్య హి దృశ్యతే వ్రణః
బలహీనుడు, గర్వంతో కొండను కొడితే, అతని చేతి గోళ్లు మాత్రమే గాయపడతాయి, కానీ కొండకు ఏమాత్రం గాయం ఉండదు.
సర్వే రాజ్ఞో మైథిలస్య మైనాకస్యేవ పర్వతాః। నికృష్టభూతా రాజానో వత్సా హ్యనడుహో యథా
మిథిలా రాజు ముందు మిగతా రాజులు మైనాక పర్వతం ముందు మిగతా పర్వతాలు లాంటివారు. ఆవు ముందు దూడలు లాగా, మిగతా రాజులు తక్కువవారు.
యథా మహేన్ద్రః ప్రవరః సురాణాం నదీషు గఙ్గా ప్రవరా యథైవ। తథా నృపాణాం ప్రవరస్త్వమేకో వన్దిం సమభ్యానయ మత్సకాశమ్
ఎలా మహేంద్రుడు దేవతల్లో శ్రేష్ఠుడు, గంగా నదుల్లో శ్రేష్ఠురాలు, అలాగే నువ్వే రాజుల్లో శ్రేష్ఠుడు. ఆ గాయకుణ్ని నా వద్దకు తీసుకురా.
ఏవమష్టావక్రః సమితౌ హి గర్జ- ఞ్జాతక్రోధో వన్దినమాహ రాజన్। ఉక్తే వాక్యే చోత్తరం మే బ్రవీహి వాక్యస్య చాప్యుత్తరం తే బ్రవీమి
అష్టావక్రుడు సభలో కోపంతో గర్జిస్తూ, ఆ గాయకుణ్ణి ఇలా అన్నాడు: "నా మాటకు సమాధానం చెప్పు, నీ మాటకు నేను సమాధానం చెబుతాను."
ఏక ఏవాగ్నిర్బహుధా సమిధ్యతే ఏకః సూర్యః సర్వమిదం విభాతి। ఏకోఽవీరో దేవరాజోఽరిహన్తా యమః పితృణామీశ్వరశ్చైక ఏవ
ఒకే అగ్ని అనేక విధాలుగా వెలిగుతుంది; ఒకే సూర్యుడు ఈ లోకాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు; ఒకే ఇంద్రుడు శత్రువులను సంహరిస్తాడు; పితృదేవతలకు యముడు ఒక్కడే అధిపతి.
ద్వావిన్ద్రాగ్నీ చరతో వై సఖాయౌ ద్వౌ దేవర్షీ నారదపర్వతౌ చ। ద్వావశ్వినౌ ద్వే రథస్యాపి చక్రే భార్యాపతీ ద్వౌ విహితౌ విధాత్రా
ఇంద్రుడు, అగ్ని ఇద్దరూ స్నేహితులుగా సంచరిస్తారు; నారదుడు, పర్వతుడు ఇద్దరూ దివ్య ఋషులు; అశ్వినీదేవతలు ఇద్దరు; రథానికి రెండు చక్రాలు; భర్త, భార్య ఇద్దరినీ సృష్టికర్త ఏర్పరిచాడు.
త్రిః సూయతే కర్మణా వై ప్రజేయం త్రయో యుక్తా వాజపేయం వహన్తి। అధ్వర్యవస్త్రిసవనాని తన్వతే త్రయో లోకాస్త్రీణి జ్యోతీంషి చాహుః
కర్మ ద్వారా సంతానం మూడు విధాలుగా కలుగుతుంది; మూడు గుర్రాలు వాజపేయ యాగాన్ని లాగుతాయి; మూడు అధ్వర్యులు మూడు సోమయాగాలు నిర్వహిస్తారు; మూడు లోకాలు, మూడు జ్యోతులు అని చెబుతారు.
చతుష్టయం బ్రాహ్మణానాం నికేతం చత్వారో వర్ణా యజ్ఞమిమం వహన్తి। దిశశ్చతస్రో వర్ణచతుష్టయం చ చతుష్పదా గౌరపి శశ్వదుక్తా
బ్రాహ్మణులకు నాలుగు వాసస్థానాలు; నాలుగు వర్ణాలు ఈ యజ్ఞాన్ని మోస్తాయి; నాలుగు దిశలు, నాలుగు వర్ణాలు అని చెబుతారు; ఆవు ఎప్పుడూ నాలుగు కాళ్లు కలిగి ఉంటుందని అంటారు.
పఞ్చాగ్నయః పఞ్చపదా చ పఙ్క్తి- ర్యజ్ఞాః పఞ్చైవాప్యథ పఞ్చేనద్రియాణి। దృష్ట్వా వేదే పఞ్చచూడాప్సరాశ్చ లోకే ఖ్యాతం పఞ్చనదం చ పుణ్యమ్
ఐదు అగ్నులు, ఐదు పాదాల పంక్తి, ఐదు యజ్ఞాలు, ఐదు ఇంద్రియాలు—వేదంలో ఐదు జడల అప్సరసులను, లోకంలో ప్రసిద్ధమైన పవిత్రమైన ఐదు నదుల దేశాన్ని చూశాను.
షడాధానే దక్షిణామాహురేకే షట్ చైవేమే ఋతవః కాలచక్రమ్। షడిన్ద్రియాణ్యుత షట్ కృత్తికాశ్చ షట్ సాద్యస్కాః సర్వవేదేషు దృష్టాః
కొంతమంది ఆరు విధాల దానం ఉందని చెబుతారు; ఇవే ఆరు ఋతువులు, కాలచక్రం; ఆరు ఇంద్రియాలు, ఆరు కృత్తికలు, ఆరు సాధ్యస్కులు అన్నీ వేదాల్లో కనిపిస్తాయి.
సప్త గ్రామ్యాః పశవః సప్త వన్యాః సప్త చ్ఛన్దాంసి క్రతుమేకం వహన్తి। సప్తర్షయః సప్త చాప్యర్హణాని సప్తన్త్రీ ప్రథితా చైవ వీణా
ఏడు ఇంటి జంతువులు, ఏడు అడవి జంతువులు, ఏడు ఛందస్సులు ఒకే యజ్ఞాన్ని మోస్తాయి; ఏడు మహర్షులు, ఏడు ఆహుతులు, ఏడు తంతుల వీణ కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది.
అష్టౌ శాణాః శతమానం వహన్తి తథాష్టపాదః శరభః సింహఘాతీ। అష్టౌ వసూఞ్శుశ్రుమ దేవతాసు యూపశ్చాష్టాస్రిర్విహితః సర్వయజ్ఞే
ఎనిమిది దారాలు వంద మాపును మోస్తాయి; అలాగే ఎనిమిది కాళ్ల శరభం, సింహాన్ని చంపే వాడు; దేవతల్లో ఎనిమిది వసువులు ఉన్నారని విన్నాను, ప్రతి యజ్ఞంలో ఎనిమిది మూలల యూపం నిబంధించబడింది.
నవైవోక్తాః సామిధేన్యః పితౄణాం తథా ప్రాహుర్నవయోగం విసర్గమ్। నవాక్షరా బృహతీ సంప్రదిష్టా నవైవ యోగో గణనామేతి శశ్వత్
తండ్రుల కోసం తొమ్మిది సామిధేన్య కట్టెలు చెప్పబడ్డాయి; అలాగే, తొమ్మిది విధాల కలయికను కూడా అంటారు; బృహతీ ఛందస్సు తొమ్మిది అక్షరాలతో నేర్పబడింది, లెక్కించడంలో తొమ్మిది సంఖ్య ఎప్పుడూ ప్రాముఖ్యం పొందింది.
దిశో దశోక్తాః పురుషస్య లోకే సహస్రమాహుర్దశపూర్ణం శతాని। దశైవ మాసాన్బిభ్రతి భర్గవత్యో దశైరకా దశదాశా దశార్హాః
పురుషుల లోకంలో పది దిశలు ఉన్నాయని అంటారు; వందకు పది రెట్లు వెయ్యి అవుతుంది; భార్గవ స్త్రీలు పది నెలలు మోస్తారు, పది వేళ్లు, పది దానాలు, పది అర్హులు ఉంటారు.
ఏకాదశైకాదశినః పశూనా- మేకాదశైవాత్ర భవన్తి యూపాః। ఏకాదశ ప్రాణభృతాం వికారా ఏకాదశోక్తా దివి దేవేషు రుద్రాః
పదకొండు ఎకాదశిన జంతువులు ఉంటాయి; ఇక్కడ కూడా పదకొండు యూపాలు ఉంటాయి; ప్రాణుల పదకొండు మార్పులు, ఆకాశంలో దేవతల్లో పదకొండు రుద్రులు ఉన్నారని చెబుతారు.
సంవత్సరం ద్వాదశమాసమాహు- ర్జగత్యాః పాదో ద్వాదశైవాక్షరాణి। ద్వాదశాహః ప్రాకృతో యజ్ఞ ఉక్తో ద్వాదశాదిత్యాన్కథయన్తీహ ఘీరాః
ఒక సంవత్సరం పన్నెండు నెలలు కలిగి ఉంటుంది; జగతీ ఛందస్సు పన్నెండు అక్షరాలతో ఉంటుంది; సహజ యజ్ఞం పన్నెండు రోజులు జరుగుతుంది, ఇక్కడ పద్యాలు పన్నెండు ఆదిత్యులను వర్ణిస్తాయి.
ఏతావదుక్త్వా విరరామ వన్దీ శ్లోకస్యార్ధం వ్యాజహారాష్టవక్రః
ఇంతవరకు చెప్పి వందీ ఆగిపోయాడు; అష్టావక్రుడు అర్ధ శ్లోకాన్ని పఠించాడు.
తతో మహానుదతిష్ఠన్నినాద- స్తూష్ణీంభూతం సూతపుత్రం నిశమ్య। అధోముఖం ధ్యానపరం తదానీ- మష్టావక్రం చాప్యుదీర్యన్తమేవ
అప్పుడు గొప్ప శబ్దం లేచింది, సూతపుత్రుడు మౌనంగా తలవంచి ధ్యానంలో లీనమై ఉన్నాడని తెలుసుకుని, అష్టావక్రుడు మాట్లాడటం ప్రారంభించాడు.
తస్మింస్తథా సంకులే వర్తమానే స్ఫీతే యజ్ఞే జనకస్యోత రాజ్ఞః। అష్టావక్రం పూజయన్తోఽభ్యుపేయు- ర్విప్రాః సర్వే ప్రాఞ్జలయః ప్రతీతాః
రాజు జనకుని యజ్ఞంలో ఈ కలహం జరుగుతున్నప్పుడు, ఆనందంతో ఉన్న బ్రాహ్మణులు అందరూ చేతులు జోడించి అష్టావక్రుని గౌరవించేందుకు వచ్చారు.
అనేనైవ బ్రాహ్మణాః శుశ్రువాంసో వాదే జిత్వా సలిలే మజ్జితాః ప్రాక్। తానేవ ధర్మానయమద్య వన్దీ ప్రాప్నోతు గృహ్యాశు నిమజ్జయైనమ్
ఇదే విధంగా వాదంలో గెలిచిన బ్రాహ్మణులు ముందుగా నీటిలో మునిగారు; ఇవే ధర్మాలను ఈ రోజు వందీ పొందాలి—ఆచారం ప్రకారం వెంటనే అతడిని ముంచండి.
అహం పుత్రో వరుణస్యోత రాజ్ఞ- స్తత్రాస సత్రం ద్వాదశవార్షికం వై। సత్రేణ తే జనక తుల్యకాలం తదర్థం తే ప్రహితా మే ద్విజాగ్ర్యాః
నేను వరుణుని కుమారుడను, ఓ రాజా; అక్కడ పన్నెండు సంవత్సరాల యజ్ఞం జరిగింది. నీ యజ్ఞానికి సమకాలంలో, ఆ కార్యానికి నా శ్రేష్ఠ బ్రాహ్మణులను పంపించాను.
తే తు సర్వే వరుణస్యోత యజ్ఞం ద్రష్టుం గతా ఇమ ఆయాన్తి భూయః। అష్టావక్రం పూజయే పూజనీయం యస్య హేతోర్జనితారం సమేష్యే
వారు అందరూ వరుణుని యజ్ఞాన్ని చూడటానికి వెళ్లి, ఇప్పుడు మళ్లీ వస్తున్నారు; గౌరవానికి అర్హుడైన అష్టావక్రుని నేను గౌరవిస్తున్నాను, ఆయన కోసం నేను ఆయన తండ్రిని కలుస్తాను.
విప్రాః సముద్రామ్భసి మజ్జితా యే వాచా జితా మేధయా వా విదానాః। తాం మేధయా వాచమథోజ్జహార యథా వాచమవచిన్వన్తి సన్తః
సముద్రపు నీటిలో మునిగిన బ్రాహ్మణులు, వాక్చాతుర్యంతో గానీ, జ్ఞానంతో గానీ జయించబడ్డారు; ఆ జ్ఞానంతో ఆ మాటను మళ్లీ పైకి తేవడం జరిగింది, మంచి వారు మాటను ఎలా సేకరిస్తారో అలాగే.
అగ్నిర్దహఞ్జాతవేదాః సతాం, గృహాన్ విసర్జయంస్తేజసా న స్మ ధాక్షీత్। బాలేషు పుత్రేషు కృపణం వదత్సు తథా వాచమవచిన్వన్తి సన్తః
అగ్ని, జాతవేదా, మంచి వారి ఇళ్లను తన తేజంతో కాల్చదు; అలాగే, పిల్లలు లేదా బాధపడేవారు మాట్లాడినప్పుడు, మంచి వారు ఆ మాటను అలాగే సేకరిస్తారు.
శ్లేష్మాతకీ క్షీణవర్చాః శృణోషి ఉతాహో త్వాం స్తుతయో మాదయన్తి। హస్తీవ త్వం స్తుతయో మాదయన్తి। న మామికాం వాచమిమాం శృణోషి
నీవు శ్లేష్మాతకి చెట్టు వాడిపోయిన ఆకుల్లా అలసిపోయావా, లేక పొగడ్తలు నిన్ను ఆనందింపజేస్తున్నాయా? ఏనుగులా పొగడ్తలు నిన్ను ఉల్లాసపరుస్తున్నాయా? నా మాటను నువ్వు వినడం లేదు.
శృణోమి వాచం తవ దివ్యరూపా- మమానుషీం దివ్యరూపోఽసి సాక్షాత్। అజైషీర్యద్వన్ద్వినం త్వం వివాదే నిసృష్ట ఏష తవ కామోఽద్య వన్దీ
నీ మాటను నేను వింటున్నాను, అది దివ్యమైన రూపంలో ఉంది, మానవ మాట కాదు; నువ్వు ప్రత్యక్షంగా దివ్యుడవు. వాదంలో ప్రత్యర్థిని నువ్వు జయించావు; ఈ రోజు నీ కోరిక నెరవేరింది, వందీ.
నానన జీవతా కశ్చిదర్థో మే వన్దినా నృప। పితా యద్యస్య వరుణో మజ్జయైనం జలాశయే
రాజా, వందినుడు బ్రతికుండగా నాకు అతనితో ఏ ప్రయోజనం లేదు. అతని తండ్రి వరుణుడు అయితే, ఈయనను నీటిలో ముంచేయండి.
అహం పుత్రో వరుణస్యోత రాజ్ఞో న మే భయం విద్యతే మజ్జితస్య। ఇమం ముహూర్తం పితరం ద్రక్ష్యతేఽయ- మష్టావక్రశ్చిరనష్టం కహోళమ్
నేను వరుణుని కుమారుడిని, రాజుని కుమారుడిని కూడా. మునిగిపోతే నాకు భయం లేదు. ఇప్పుడే అష్టావక్రుడు తన తండ్రి కహోలుడిని, ఎన్నో రోజులుగా కనిపించని వారిని, చూస్తాడు.