ఆశానుబన్ధో హి తవాత్ర యత్నః స వన్దిమాసాద్యతథా వినశ్యతి। విజ్ఞానవన్తో నికృతాస్తు తాత కథం సదస్తర్తుమిదం సమర్థః
నీ ప్రయత్నం ఆశ మీద ఆధారపడింది. కానీ వందీని ఎదుర్కొన్నప్పుడు అది వృథా అవుతుంది. జ్ఞానం ఉన్నవారు కూడా ఓడిపోయారు. మరి నువ్వు పిల్లవాడివైపు ఈ సభలో ఎలా విజయం సాధించగలవు?
వివాదితోఽసౌ న హి మాదృశైర్హి సింహీకృతస్తేన వదన్యభీతః। సమేత్య మాం నిహతః శేష్యతేఽద్య మార్గే భగ్నం శకటమివాబలాక్షమ్
అతన్ని నా వంటి వారు ఎవరూ ఓడించలేదు. వేరే వాదకుడి వల్ల అతను భయపడలేదు. కానీ నన్ను కలిసిన తరువాత, ఈ రోజు అతను ఓడిపోతాడు. బలహీనమైన ఎద్దు రోడ్డుపై వదిలేసిన పగిలిన బండిలా అవతడు పడిపోతాడు.
షణ్నాభేర్ద్వాదశాక్షస్య చతుర్వింశతిపర్వణః। యస్త్రిషష్టిశతారస్య వేదార్థం స పరః కవిః
ఆరు అంగాలు, పన్నెండు అంచులు, ఇరవై నాలుగు భాగాలు కలిగిన వేదార్థాన్ని ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, అతడే గొప్ప జ్ఞాని.
చతుర్వింశతిపర్వ త్వాం షణఅనాభి ద్వాదశప్రధి। తత్రిషష్టిశతారం వై చక్రం పాతు సదాగతి
ఇరవై నాలుగు భాగాలు, ఆరు అంగాలు, పన్నెండు అంచులు ఉన్న ఆ చక్రం నీ నడుపు ఎప్పుడూ కాపాడాలని కోరుకుంటున్నాను.
బడబే ఇవ సంయుక్తే శ్యేనపాతే దివౌకసామ్। కస్తయోర్గర్భమాధత్తే గర్భం సుషువతుశ్చ కమ్
రెండు కదిలే ఆడగుర్రాలు లాగా, లేదా దేవతల్లో గద్దపక్షి పరిగెత్తినట్లు, వారిలో గర్భాన్ని ఎవరు ఉంచుతారు? ఆ గర్భాన్ని ఎవరు జన్మింపజేస్తారు?
మా స్మ భూః స్వగృహే రాజఞ్శాత్రవాణామపి ధ్రువమ్। వాతసారథిరాధత్తే గర్భం సుషువతుశ్చ తమ్
ఓ రాజా, నువ్వు నీ ఇంట్లో ఉండకూడదు. శత్రువుల మధ్యనైనా, గాలితో నడిచే రథికుడు గర్భాన్ని ఉంచి, దాన్ని పుట్టించగలడు.
కింస్విత్స్తుప్తం న నిమిషతి కింస్విజ్జాతం న చోపతి। కస్యఖిద్ధృదయం నాస్తి కింస్విద్వేగేన వర్ధతే
ఏది నిద్రపోతూ కూడా కన్నెత్తదు? ఏది పుట్టినా పైకి లేవదు? ఎవరి మనసుకు బాధ ఉండదు? ఏది వేగంగా పెరుగుతుంది?
మత్స్యః సుప్తో న నిమిషత్యణ్డం జాతం న చోపతి। అశ్మనో హృదయం నాస్తి నదీ వేగేన వర్ధతే
చేప నిద్రపోయినా కన్నెత్తదు; గుడ్డు పుట్టినా పైకి లేవదు; రాయికి మనసు ఉండదు; నది వేగంగా పెరుగుతుంది.
న త్వాం మన్యే మానుషం దేవసత్వ న త్వం బాలః స్థవిరః సంమతో మే। న తే తుల్యో విద్యతే వాక్ప్రలాపే తస్మాద్ద్వారం వితరామ్యేష విద్వన్
నిన్ను నేను మనిషిగా భావించను, నీలో దేవతల స్వభావం ఉంది. నువ్వు పిల్లవాడు కూడా, వృద్ధుడు కూడా కాను. మాటలో నీకు సమానం ఎవ్వరూ లేరు. అందుకే, జ్ఞానీ, నీకు ద్వారం తెరిచాను.
అత్రోగ్రసేనసమితేషు రాజన్ సమాగతేష్వప్రతిమేషు రాజసు। న మే వివిత్సాన్తరమస్తి వాదినాం మహాజనే హంసవివాదినామివ
ఓ రాజా, ఉగ్రసేనుడు వంటి మహారాజులు కూడిన ఈ సభలో, గొప్ప హంసలు గుంపులో పోటీ పడనట్టు, నాకు వాదనలో పోటీ చేయాలనే ఆసక్తి లేదు.
న మోక్ష్యసే వై వదమానో నిమజ్జన్ జలం ప్రపన్నః సరితామివాధనః। హుతాశనస్యేవ సమిద్ధతేజసః స్థిరో భవస్వేహ మమాద్య వన్దిన్
నువ్వు ఎంత వాదించినా తప్పించుకోలేవు. నీకేమైనా లేనివాడు నీళ్ళలోకి దిగితే మునిగిపోవడం లాంటిది. ఇంధనం దొరికిన అగ్ని లాగా, నేడు నా ముందర నీవు స్థిరంగా ఉండాలి, ఓ గాయకా.
వ్యాఘ్రం శయానం ప్రతి మా ప్రబోధ ఆశీవిషం సృక్విణీ సంలిహానమ్। పదా హతస్యేహ శిరోభిహత్య నాదష్టో వై మోక్ష్యసే తన్నిబోధ
నిద్రపోతున్న పులిని లేపవద్దు, విషపాము నాలుకతో నాకుతున్నప్పుడు తాకవద్దు. కాలితో లేదా తలతో దెబ్బతింటే, కాటుకు తప్పించుకోలేవు — ఇది తెలుసుకో.
యో వై దర్పాత్సంహననోపపన్నః సుదుర్బలః పర్వతమావిహన్తి। తస్యైవ పాణిః సనఖో విదీర్యతే న చైవ శైలస్య హి దృశ్యతే వ్రణః
బలహీనుడు, గర్వంతో కొండను కొడితే, అతని చేతి గోళ్లు మాత్రమే గాయపడతాయి, కానీ కొండకు ఏమాత్రం గాయం ఉండదు.
సర్వే రాజ్ఞో మైథిలస్య మైనాకస్యేవ పర్వతాః। నికృష్టభూతా రాజానో వత్సా హ్యనడుహో యథా
మిథిలా రాజు ముందు మిగతా రాజులు మైనాక పర్వతం ముందు మిగతా పర్వతాలు లాంటివారు. ఆవు ముందు దూడలు లాగా, మిగతా రాజులు తక్కువవారు.
యథా మహేన్ద్రః ప్రవరః సురాణాం నదీషు గఙ్గా ప్రవరా యథైవ। తథా నృపాణాం ప్రవరస్త్వమేకో వన్దిం సమభ్యానయ మత్సకాశమ్
ఎలా మహేంద్రుడు దేవతల్లో శ్రేష్ఠుడు, గంగా నదుల్లో శ్రేష్ఠురాలు, అలాగే నువ్వే రాజుల్లో శ్రేష్ఠుడు. ఆ గాయకుణ్ని నా వద్దకు తీసుకురా.
ఏవమష్టావక్రః సమితౌ హి గర్జ- ఞ్జాతక్రోధో వన్దినమాహ రాజన్। ఉక్తే వాక్యే చోత్తరం మే బ్రవీహి వాక్యస్య చాప్యుత్తరం తే బ్రవీమి
అష్టావక్రుడు సభలో కోపంతో గర్జిస్తూ, ఆ గాయకుణ్ణి ఇలా అన్నాడు: "నా మాటకు సమాధానం చెప్పు, నీ మాటకు నేను సమాధానం చెబుతాను."
ఏక ఏవాగ్నిర్బహుధా సమిధ్యతే ఏకః సూర్యః సర్వమిదం విభాతి। ఏకోఽవీరో దేవరాజోఽరిహన్తా యమః పితృణామీశ్వరశ్చైక ఏవ
ఒకే అగ్ని అనేక విధాలుగా వెలిగుతుంది; ఒకే సూర్యుడు ఈ లోకాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు; ఒకే ఇంద్రుడు శత్రువులను సంహరిస్తాడు; పితృదేవతలకు యముడు ఒక్కడే అధిపతి.
ద్వావిన్ద్రాగ్నీ చరతో వై సఖాయౌ ద్వౌ దేవర్షీ నారదపర్వతౌ చ। ద్వావశ్వినౌ ద్వే రథస్యాపి చక్రే భార్యాపతీ ద్వౌ విహితౌ విధాత్రా
ఇంద్రుడు, అగ్ని ఇద్దరూ స్నేహితులుగా సంచరిస్తారు; నారదుడు, పర్వతుడు ఇద్దరూ దివ్య ఋషులు; అశ్వినీదేవతలు ఇద్దరు; రథానికి రెండు చక్రాలు; భర్త, భార్య ఇద్దరినీ సృష్టికర్త ఏర్పరిచాడు.
త్రిః సూయతే కర్మణా వై ప్రజేయం త్రయో యుక్తా వాజపేయం వహన్తి। అధ్వర్యవస్త్రిసవనాని తన్వతే త్రయో లోకాస్త్రీణి జ్యోతీంషి చాహుః
కర్మ ద్వారా సంతానం మూడు విధాలుగా కలుగుతుంది; మూడు గుర్రాలు వాజపేయ యాగాన్ని లాగుతాయి; మూడు అధ్వర్యులు మూడు సోమయాగాలు నిర్వహిస్తారు; మూడు లోకాలు, మూడు జ్యోతులు అని చెబుతారు.
చతుష్టయం బ్రాహ్మణానాం నికేతం చత్వారో వర్ణా యజ్ఞమిమం వహన్తి। దిశశ్చతస్రో వర్ణచతుష్టయం చ చతుష్పదా గౌరపి శశ్వదుక్తా
బ్రాహ్మణులకు నాలుగు వాసస్థానాలు; నాలుగు వర్ణాలు ఈ యజ్ఞాన్ని మోస్తాయి; నాలుగు దిశలు, నాలుగు వర్ణాలు అని చెబుతారు; ఆవు ఎప్పుడూ నాలుగు కాళ్లు కలిగి ఉంటుందని అంటారు.
పఞ్చాగ్నయః పఞ్చపదా చ పఙ్క్తి- ర్యజ్ఞాః పఞ్చైవాప్యథ పఞ్చేనద్రియాణి। దృష్ట్వా వేదే పఞ్చచూడాప్సరాశ్చ లోకే ఖ్యాతం పఞ్చనదం చ పుణ్యమ్
ఐదు అగ్నులు, ఐదు పాదాల పంక్తి, ఐదు యజ్ఞాలు, ఐదు ఇంద్రియాలు—వేదంలో ఐదు జడల అప్సరసులను, లోకంలో ప్రసిద్ధమైన పవిత్రమైన ఐదు నదుల దేశాన్ని చూశాను.
షడాధానే దక్షిణామాహురేకే షట్ చైవేమే ఋతవః కాలచక్రమ్। షడిన్ద్రియాణ్యుత షట్ కృత్తికాశ్చ షట్ సాద్యస్కాః సర్వవేదేషు దృష్టాః
కొంతమంది ఆరు విధాల దానం ఉందని చెబుతారు; ఇవే ఆరు ఋతువులు, కాలచక్రం; ఆరు ఇంద్రియాలు, ఆరు కృత్తికలు, ఆరు సాధ్యస్కులు అన్నీ వేదాల్లో కనిపిస్తాయి.
సప్త గ్రామ్యాః పశవః సప్త వన్యాః సప్త చ్ఛన్దాంసి క్రతుమేకం వహన్తి। సప్తర్షయః సప్త చాప్యర్హణాని సప్తన్త్రీ ప్రథితా చైవ వీణా
ఏడు ఇంటి జంతువులు, ఏడు అడవి జంతువులు, ఏడు ఛందస్సులు ఒకే యజ్ఞాన్ని మోస్తాయి; ఏడు మహర్షులు, ఏడు ఆహుతులు, ఏడు తంతుల వీణ కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది.
అష్టౌ శాణాః శతమానం వహన్తి తథాష్టపాదః శరభః సింహఘాతీ। అష్టౌ వసూఞ్శుశ్రుమ దేవతాసు యూపశ్చాష్టాస్రిర్విహితః సర్వయజ్ఞే
ఎనిమిది దారాలు వంద మాపును మోస్తాయి; అలాగే ఎనిమిది కాళ్ల శరభం, సింహాన్ని చంపే వాడు; దేవతల్లో ఎనిమిది వసువులు ఉన్నారని విన్నాను, ప్రతి యజ్ఞంలో ఎనిమిది మూలల యూపం నిబంధించబడింది.
నవైవోక్తాః సామిధేన్యః పితౄణాం తథా ప్రాహుర్నవయోగం విసర్గమ్। నవాక్షరా బృహతీ సంప్రదిష్టా నవైవ యోగో గణనామేతి శశ్వత్
తండ్రుల కోసం తొమ్మిది సామిధేన్య కట్టెలు చెప్పబడ్డాయి; అలాగే, తొమ్మిది విధాల కలయికను కూడా అంటారు; బృహతీ ఛందస్సు తొమ్మిది అక్షరాలతో నేర్పబడింది, లెక్కించడంలో తొమ్మిది సంఖ్య ఎప్పుడూ ప్రాముఖ్యం పొందింది.
దిశో దశోక్తాః పురుషస్య లోకే సహస్రమాహుర్దశపూర్ణం శతాని। దశైవ మాసాన్బిభ్రతి భర్గవత్యో దశైరకా దశదాశా దశార్హాః
పురుషుల లోకంలో పది దిశలు ఉన్నాయని అంటారు; వందకు పది రెట్లు వెయ్యి అవుతుంది; భార్గవ స్త్రీలు పది నెలలు మోస్తారు, పది వేళ్లు, పది దానాలు, పది అర్హులు ఉంటారు.
ఏకాదశైకాదశినః పశూనా- మేకాదశైవాత్ర భవన్తి యూపాః। ఏకాదశ ప్రాణభృతాం వికారా ఏకాదశోక్తా దివి దేవేషు రుద్రాః
పదకొండు ఎకాదశిన జంతువులు ఉంటాయి; ఇక్కడ కూడా పదకొండు యూపాలు ఉంటాయి; ప్రాణుల పదకొండు మార్పులు, ఆకాశంలో దేవతల్లో పదకొండు రుద్రులు ఉన్నారని చెబుతారు.
సంవత్సరం ద్వాదశమాసమాహు- ర్జగత్యాః పాదో ద్వాదశైవాక్షరాణి। ద్వాదశాహః ప్రాకృతో యజ్ఞ ఉక్తో ద్వాదశాదిత్యాన్కథయన్తీహ ఘీరాః
ఒక సంవత్సరం పన్నెండు నెలలు కలిగి ఉంటుంది; జగతీ ఛందస్సు పన్నెండు అక్షరాలతో ఉంటుంది; సహజ యజ్ఞం పన్నెండు రోజులు జరుగుతుంది, ఇక్కడ పద్యాలు పన్నెండు ఆదిత్యులను వర్ణిస్తాయి.
ఏతావదుక్త్వా విరరామ వన్దీ శ్లోకస్యార్ధం వ్యాజహారాష్టవక్రః
ఇంతవరకు చెప్పి వందీ ఆగిపోయాడు; అష్టావక్రుడు అర్ధ శ్లోకాన్ని పఠించాడు.
తతో మహానుదతిష్ఠన్నినాద- స్తూష్ణీంభూతం సూతపుత్రం నిశమ్య। అధోముఖం ధ్యానపరం తదానీ- మష్టావక్రం చాప్యుదీర్యన్తమేవ
అప్పుడు గొప్ప శబ్దం లేచింది, సూతపుత్రుడు మౌనంగా తలవంచి ధ్యానంలో లీనమై ఉన్నాడని తెలుసుకుని, అష్టావక్రుడు మాట్లాడటం ప్రారంభించాడు.