దిదృక్షురస్మి సంప్రాప్తో బన్దినం రాజసంసది। నివేదయస్వ మాం ద్వాఃస్థ రాజ్ఞే పుష్కరమాలినే
రాజసభలో వందిని చూడాలని వచ్చాను. ద్వారపాలకా, నన్ను నీలకమలమాల ధరించిన రాజుకు తెలియజేయు.
ద్రష్టాస్యద్య వదతోఽస్మాన్ద్వారపాల మనీషిభిః। సహ వాదే వివృద్ధే తు వన్దినం చాపి నిర్జితమ్
ఈ రోజు నువ్వు మేం పండితులతో వాదిస్తున్నదాన్ని చూస్తావు. వాదంలో వందిని ఓడిపోతాడు.
పశ్యన్తు విప్రాః పరిపూర్ణవిద్యాః సహైవ రాజ్ఞా సపురోధముఖ్యాః। ఉతాహో వాఽప్యుచ్చతాం నీచతాం వా తూష్ణీంభూతేష్వేవ సర్వేష్వథాద్య
పూర్ణ విద్య కలిగిన బ్రాహ్మణులు, రాజు, అతని ప్రధాన పురోహితులు కూడా, నేను ఈ సభలో పైకి ఎక్కుతానో, దిగిపోతానో చూశారు. మిగతావారు నిశ్శబ్దంగా ఉండాలి.
కథం యజ్ఞం దశవర్షో విశేస్త్వం వినీతానాం విదుషాం సంప్రవేశమ్। ఉపాయతః ప్రయతిష్యే తవాహం ప్రవేశనే కురు యత్నం యథావత్
పది సంవత్సరాల వయస్సులో నువ్వు ఎలా పండితుల్ని, వినయవంతుల్ని యజ్ఞంలో మించగలవు? నిన్ను లోపలికి తీసుకెళ్లేందుకు నేను యత్నిస్తాను. నువ్వూ తగిన విధంగా ప్రయత్నించు.
ఏష రాజా సంశ్రవణే స్థితస్తే స్తుహ్యేనం త్వం వచసా సంస్కృతేన। స చానుజ్ఞాం దాస్యతి ప్రీతియుక్తః ప్రవేశనే యచ్చ కించిత్తవేష్టమ్
ఇక్కడ రాజు శ్రద్ధగా ఉన్నాడు. నీవు సంస్కారవంతమైన మాటలతో అతన్ని స్తుతించు. అతను సంతోషంతో నీకు అనుమతి ఇస్తాడు, లోపలికి వెళ్లేందుకు కావలసినదంతా ఇస్తాడు.
భోభో రాజఞ్జనకానాం వరిష్ఠ త్వం వై సమ్రాట్ త్వయి సర్వం సమృద్ధమ్। త్వం వా కర్తా కర్మణాం యజ్ఞియానాం యయాతిరేకో నృపతిర్వా పురస్తాత్
ఓ రాజా, జనకులలో నీవే శ్రేష్ఠుడు. నీవే సామ్రాట్, నీ వద్దే సంపద అంతా ఉంది. నీవే గొప్ప యజ్ఞాలు చేసే వాడు, యయాతిని, పూర్వపు రాజులను మించిపోయినవాడు.
విద్వాన్వన్దీ వాదవిదో నిగృహ్య వాదే భగ్నానప్రతిశఙ్కమానః। త్వయాఽభిసృష్టైః పురుషైరాప్తకృద్భి- ర్జలే సర్వాన్మజ్జయతీతి నః శ్రుతమ్
పండితుడు అయిన వందీ, వాదంలో నిపుణుడు, భయపడకుండా ప్రత్యర్థులను ఓడిస్తాడు. నీవు పంపిన నిపుణులు, నీ ఆజ్ఞతో, నీరు లోపల రాళ్లలా అందరినీ ముంచారని మాకు విన్నవు.
సోఽహం శ్రుత్వా బ్రాహ్మణానాం సకాశే బ్రహ్మాద్య వై కథయితుమాగతోస్మి। క్వాసౌ వనదీ యావదేనం సమేత్య నక్షత్రాణీవ సవితా నాశయామి
బ్రాహ్మణుల మధ్య ఈ విషయం విని, బ్రహ్మాన్ని గురించి చెప్పడానికి నేను వచ్చాను. ఆ వందీ ఎక్కడ ఉన్నాడు? అతన్ని కలిసిన వెంటనే, సూర్యుడు నక్షత్రాలను మాయచేసినట్టు, అతనిని మాయచేస్తాను.
ఆశంససే వన్దినం వై విజేతు- మవిజ్ఞాయ త్వం వాక్యబలం పరస్య। విజ్ఞాతవీర్యైః శక్యమేవం ప్రవక్తుం దృష్టశ్చాసౌ బ్రాహ్మణైర్వాదశీలైః
వందీ మాటల బలాన్ని తెలియకుండానే నువ్వు అతన్ని ఓడించాలనుకుంటున్నావు. అతని శక్తిని తెలిసినవారే ఇలా మాట్లాడగలరు. వాదంలో నైపుణ్యం ఉన్న బ్రాహ్మణులు అతన్ని పరీక్షించారు.
ఆశంసమానా వన్దినం వై బిజేతు- మవిజ్ఞాత్వా తు బలం వన్దినోఽస్య। సమాగతా బ్రాహ్మణాస్తేన పూర్వం న శోభన్తే భాస్కరేణేవ తారాః
వందీ బలాన్ని తెలియకుండానే అతన్ని ఓడించాలనుకున్నవారు, బ్రాహ్మణులతో కలిసి అతన్ని కలిసినప్పుడు, సూర్యుడి ముందు నక్షత్రాల్లా వెలుగు కోల్పోయారు.
ఆశానుబన్ధో హి తవాత్ర యత్నః స వన్దిమాసాద్యతథా వినశ్యతి। విజ్ఞానవన్తో నికృతాస్తు తాత కథం సదస్తర్తుమిదం సమర్థః
నీ ప్రయత్నం ఆశ మీద ఆధారపడింది. కానీ వందీని ఎదుర్కొన్నప్పుడు అది వృథా అవుతుంది. జ్ఞానం ఉన్నవారు కూడా ఓడిపోయారు. మరి నువ్వు పిల్లవాడివైపు ఈ సభలో ఎలా విజయం సాధించగలవు?
వివాదితోఽసౌ న హి మాదృశైర్హి సింహీకృతస్తేన వదన్యభీతః। సమేత్య మాం నిహతః శేష్యతేఽద్య మార్గే భగ్నం శకటమివాబలాక్షమ్
అతన్ని నా వంటి వారు ఎవరూ ఓడించలేదు. వేరే వాదకుడి వల్ల అతను భయపడలేదు. కానీ నన్ను కలిసిన తరువాత, ఈ రోజు అతను ఓడిపోతాడు. బలహీనమైన ఎద్దు రోడ్డుపై వదిలేసిన పగిలిన బండిలా అవతడు పడిపోతాడు.
షణ్నాభేర్ద్వాదశాక్షస్య చతుర్వింశతిపర్వణః। యస్త్రిషష్టిశతారస్య వేదార్థం స పరః కవిః
ఆరు అంగాలు, పన్నెండు అంచులు, ఇరవై నాలుగు భాగాలు కలిగిన వేదార్థాన్ని ఎవరైనా తెలుసుకుంటే, అతడే గొప్ప జ్ఞాని.
చతుర్వింశతిపర్వ త్వాం షణఅనాభి ద్వాదశప్రధి। తత్రిషష్టిశతారం వై చక్రం పాతు సదాగతి
ఇరవై నాలుగు భాగాలు, ఆరు అంగాలు, పన్నెండు అంచులు ఉన్న ఆ చక్రం నీ నడుపు ఎప్పుడూ కాపాడాలని కోరుకుంటున్నాను.
బడబే ఇవ సంయుక్తే శ్యేనపాతే దివౌకసామ్। కస్తయోర్గర్భమాధత్తే గర్భం సుషువతుశ్చ కమ్
రెండు కదిలే ఆడగుర్రాలు లాగా, లేదా దేవతల్లో గద్దపక్షి పరిగెత్తినట్లు, వారిలో గర్భాన్ని ఎవరు ఉంచుతారు? ఆ గర్భాన్ని ఎవరు జన్మింపజేస్తారు?
మా స్మ భూః స్వగృహే రాజఞ్శాత్రవాణామపి ధ్రువమ్। వాతసారథిరాధత్తే గర్భం సుషువతుశ్చ తమ్
ఓ రాజా, నువ్వు నీ ఇంట్లో ఉండకూడదు. శత్రువుల మధ్యనైనా, గాలితో నడిచే రథికుడు గర్భాన్ని ఉంచి, దాన్ని పుట్టించగలడు.
కింస్విత్స్తుప్తం న నిమిషతి కింస్విజ్జాతం న చోపతి। కస్యఖిద్ధృదయం నాస్తి కింస్విద్వేగేన వర్ధతే
ఏది నిద్రపోతూ కూడా కన్నెత్తదు? ఏది పుట్టినా పైకి లేవదు? ఎవరి మనసుకు బాధ ఉండదు? ఏది వేగంగా పెరుగుతుంది?
మత్స్యః సుప్తో న నిమిషత్యణ్డం జాతం న చోపతి। అశ్మనో హృదయం నాస్తి నదీ వేగేన వర్ధతే
చేప నిద్రపోయినా కన్నెత్తదు; గుడ్డు పుట్టినా పైకి లేవదు; రాయికి మనసు ఉండదు; నది వేగంగా పెరుగుతుంది.
న త్వాం మన్యే మానుషం దేవసత్వ న త్వం బాలః స్థవిరః సంమతో మే। న తే తుల్యో విద్యతే వాక్ప్రలాపే తస్మాద్ద్వారం వితరామ్యేష విద్వన్
నిన్ను నేను మనిషిగా భావించను, నీలో దేవతల స్వభావం ఉంది. నువ్వు పిల్లవాడు కూడా, వృద్ధుడు కూడా కాను. మాటలో నీకు సమానం ఎవ్వరూ లేరు. అందుకే, జ్ఞానీ, నీకు ద్వారం తెరిచాను.
అత్రోగ్రసేనసమితేషు రాజన్ సమాగతేష్వప్రతిమేషు రాజసు। న మే వివిత్సాన్తరమస్తి వాదినాం మహాజనే హంసవివాదినామివ
ఓ రాజా, ఉగ్రసేనుడు వంటి మహారాజులు కూడిన ఈ సభలో, గొప్ప హంసలు గుంపులో పోటీ పడనట్టు, నాకు వాదనలో పోటీ చేయాలనే ఆసక్తి లేదు.
న మోక్ష్యసే వై వదమానో నిమజ్జన్ జలం ప్రపన్నః సరితామివాధనః। హుతాశనస్యేవ సమిద్ధతేజసః స్థిరో భవస్వేహ మమాద్య వన్దిన్
నువ్వు ఎంత వాదించినా తప్పించుకోలేవు. నీకేమైనా లేనివాడు నీళ్ళలోకి దిగితే మునిగిపోవడం లాంటిది. ఇంధనం దొరికిన అగ్ని లాగా, నేడు నా ముందర నీవు స్థిరంగా ఉండాలి, ఓ గాయకా.
వ్యాఘ్రం శయానం ప్రతి మా ప్రబోధ ఆశీవిషం సృక్విణీ సంలిహానమ్। పదా హతస్యేహ శిరోభిహత్య నాదష్టో వై మోక్ష్యసే తన్నిబోధ
నిద్రపోతున్న పులిని లేపవద్దు, విషపాము నాలుకతో నాకుతున్నప్పుడు తాకవద్దు. కాలితో లేదా తలతో దెబ్బతింటే, కాటుకు తప్పించుకోలేవు — ఇది తెలుసుకో.
యో వై దర్పాత్సంహననోపపన్నః సుదుర్బలః పర్వతమావిహన్తి। తస్యైవ పాణిః సనఖో విదీర్యతే న చైవ శైలస్య హి దృశ్యతే వ్రణః
బలహీనుడు, గర్వంతో కొండను కొడితే, అతని చేతి గోళ్లు మాత్రమే గాయపడతాయి, కానీ కొండకు ఏమాత్రం గాయం ఉండదు.
సర్వే రాజ్ఞో మైథిలస్య మైనాకస్యేవ పర్వతాః। నికృష్టభూతా రాజానో వత్సా హ్యనడుహో యథా
మిథిలా రాజు ముందు మిగతా రాజులు మైనాక పర్వతం ముందు మిగతా పర్వతాలు లాంటివారు. ఆవు ముందు దూడలు లాగా, మిగతా రాజులు తక్కువవారు.
యథా మహేన్ద్రః ప్రవరః సురాణాం నదీషు గఙ్గా ప్రవరా యథైవ। తథా నృపాణాం ప్రవరస్త్వమేకో వన్దిం సమభ్యానయ మత్సకాశమ్
ఎలా మహేంద్రుడు దేవతల్లో శ్రేష్ఠుడు, గంగా నదుల్లో శ్రేష్ఠురాలు, అలాగే నువ్వే రాజుల్లో శ్రేష్ఠుడు. ఆ గాయకుణ్ని నా వద్దకు తీసుకురా.
ఏవమష్టావక్రః సమితౌ హి గర్జ- ఞ్జాతక్రోధో వన్దినమాహ రాజన్। ఉక్తే వాక్యే చోత్తరం మే బ్రవీహి వాక్యస్య చాప్యుత్తరం తే బ్రవీమి
అష్టావక్రుడు సభలో కోపంతో గర్జిస్తూ, ఆ గాయకుణ్ణి ఇలా అన్నాడు: "నా మాటకు సమాధానం చెప్పు, నీ మాటకు నేను సమాధానం చెబుతాను."
ఏక ఏవాగ్నిర్బహుధా సమిధ్యతే ఏకః సూర్యః సర్వమిదం విభాతి। ఏకోఽవీరో దేవరాజోఽరిహన్తా యమః పితృణామీశ్వరశ్చైక ఏవ
ఒకే అగ్ని అనేక విధాలుగా వెలిగుతుంది; ఒకే సూర్యుడు ఈ లోకాన్ని ప్రకాశింపజేస్తాడు; ఒకే ఇంద్రుడు శత్రువులను సంహరిస్తాడు; పితృదేవతలకు యముడు ఒక్కడే అధిపతి.
ద్వావిన్ద్రాగ్నీ చరతో వై సఖాయౌ ద్వౌ దేవర్షీ నారదపర్వతౌ చ। ద్వావశ్వినౌ ద్వే రథస్యాపి చక్రే భార్యాపతీ ద్వౌ విహితౌ విధాత్రా
ఇంద్రుడు, అగ్ని ఇద్దరూ స్నేహితులుగా సంచరిస్తారు; నారదుడు, పర్వతుడు ఇద్దరూ దివ్య ఋషులు; అశ్వినీదేవతలు ఇద్దరు; రథానికి రెండు చక్రాలు; భర్త, భార్య ఇద్దరినీ సృష్టికర్త ఏర్పరిచాడు.
త్రిః సూయతే కర్మణా వై ప్రజేయం త్రయో యుక్తా వాజపేయం వహన్తి। అధ్వర్యవస్త్రిసవనాని తన్వతే త్రయో లోకాస్త్రీణి జ్యోతీంషి చాహుః
కర్మ ద్వారా సంతానం మూడు విధాలుగా కలుగుతుంది; మూడు గుర్రాలు వాజపేయ యాగాన్ని లాగుతాయి; మూడు అధ్వర్యులు మూడు సోమయాగాలు నిర్వహిస్తారు; మూడు లోకాలు, మూడు జ్యోతులు అని చెబుతారు.
చతుష్టయం బ్రాహ్మణానాం నికేతం చత్వారో వర్ణా యజ్ఞమిమం వహన్తి। దిశశ్చతస్రో వర్ణచతుష్టయం చ చతుష్పదా గౌరపి శశ్వదుక్తా
బ్రాహ్మణులకు నాలుగు వాసస్థానాలు; నాలుగు వర్ణాలు ఈ యజ్ఞాన్ని మోస్తాయి; నాలుగు దిశలు, నాలుగు వర్ణాలు అని చెబుతారు; ఆవు ఎప్పుడూ నాలుగు కాళ్లు కలిగి ఉంటుందని అంటారు.