రరక్ష సా చాపి తమస్ మన్త్రం జాతోఽప్యసౌ నైవ శుశ్రావ విప్రః। ఉద్దాలకం పితరం సోఽభిమేనే తథాఽష్టావక్రో భ్రాతరం శ్వేతకేతుమ్
ఆమె ఆ రహస్యాన్ని మంత్రంలా కాపాడింది. కుమారుడు పుట్టినా, ఆ బ్రాహ్మణుడికి ఈ విషయం తెలియలేదు. అష్టావక్రుడు ఉద్దాలకుని తన తండ్రిగా, శ్వేతకేతువును తన అన్నగా భావించాడు.
తతో వర్షే ద్వాదశే శ్వేతకేతు- రష్టావక్రం పితురఙ్కే నిషణ్ణమ్। అపాకర్షద్గృహ్యపాణౌ రుదన్తం నాయం తవాఙ్కః పితురిత్యుక్తవాంశ్చ
పన్నెండవ సంవత్సరంలో, శ్వేతకేతు, అష్టావక్రుడు తన తండ్రి ఒడిలో కూర్చున్నాడని చూసి, అతని చేయి పట్టుకుని లాగుతూ, 'ఇది నీ తండ్రి ఒడి కాదు' అని అన్నాడు.
యత్తేనోకతం దురుక్తం తత్తదానీం హృది స్థితం తస్య సుదుఃఖమాసీత్। గృహం గత్వా మాతరం సోఽథ విగ్రః పప్రచ్ఛేదం క్వ ను తాతో మమేతి
అప్పుడు చెప్పిన ఆ కఠినమైన మాటలు అష్టావక్రుని మనసులో మిగిలి, అతనికి చాలా బాధ కలిగించాయి. ఇంటికి వెళ్లి, తన తల్లిని బాధతో అడిగాడు, 'నాకు నాన్న ఎక్కడ ఉన్నాడు?' అని.
తతః సుజాతా పరమార్తరూపా శాపాద్భీతా తత్త్వమస్యాచచక్షే। తద్వై తత్త్వంసర్వమాజ్ఞాయ రాత్రా- విత్యబ్రవీచ్ఛ్వేతకేతుం స విప్రః
అప్పుడు సుజాత, తీవ్రమైన దుఃఖంతో, శాపభయంతో, నిజాన్ని చెప్పింది. జరిగినదంతా తెలుసుకున్న ఆ బ్రాహ్మణుడు, రాత్రి శ్వేతకేతువుతో మాట్లాడాడు.
గచ్ఛావ యజ్ఞం జనకస్య రాజ్ఞో బహ్వాశ్చర్యః శ్రూయతే తస్య యజ్ఞః। శ్రోష్యావోఽత్ర బ్రాహ్మణానాం వివాద- మన్నం చాగ్ర్యం తత్రభోక్ష్యావహే చ
మనము జనక మహారాజు యజ్ఞానికి వెళ్ళుదాం. ఆయన యజ్ఞం చాలా అద్భుతంగా ఉంటుందని అంటారు. అక్కడ బ్రాహ్మణుల వాదనలు వింటాం, మంచి భోజనం కూడా చేస్తాం.
విచక్షణత్వం చ భవిష్యతే నౌ శివశ్చ సౌమ్యశ్చ హి బ్రహ్మఘోషః
అక్కడ మనకు వివేకం కలుగుతుంది. శుభమైన, మృదువైన బ్రహ్మధ్వని కూడా వినిపిస్తుంది.
తౌ జగ్మతుర్మాతులభాగినేయౌ యజ్ఞం సమృద్ధం జమకస్య రాజ్ఞః। అష్టావక్రః పథి రాజ్ఞా సమేత్య ప్రోత్సార్యమాణో వాక్యమిదం జగాద
మామ, మేనల్లుడు ఇద్దరూ కలిసి జనక మహారాజు యజ్ఞానికి బయలుదేరారు. మార్గమధ్యంలో, రాజు అష్టావక్రుని అడ్డగించగా, అతడు ఇలా అన్నాడు.
అన్ధస్య పన్థా బధిరస్య పన్థాః స్త్రియః పన్థా భారవాహస్య పన్థాః। రాజ్ఞః పన్థా బ్రాహ్మణేనాసమేత్య సమేత్య తు బ్రాహ్మణస్యైవ పన్థాః
అంధుడికి ఒక దారి, చెవిటికి ఒక దారి, స్త్రీలకు ఒక దారి, భారాన్ని మోయువారికి ఒక దారి ఉంటుంది. రాజు దారి బ్రాహ్మణుడికి వదిలివేయాలి, కానీ బ్రాహ్మణుని దారిని ఎవరూ అడ్డుకోరాదు.
పన్థా అయం తేఽద్య మయా నిసృష్టో యేనేచ్ఛసే తేన కామం వ్రజస్వ। న పావకో విద్యతే వై లఘీయా- నిన్ద్రోపి నిత్యం నమతే బ్రాహ్మణానామ్
ఈ రోజు నేను నీకు ఈ దారిని వదిలిపెడుతున్నాను. నీవు కోరినట్లు పోవచ్చు. అగ్ని కన్నా వేగంగా ఎవరూ లేరు. ఇంద్రుడే అయినా బ్రాహ్మణులకు ఎప్పుడూ నమస్కరిస్తాడు.
స ఏవముక్తో మాతులేనైవ సార్ధం యథేష్టమార్గో యజ్ఞనివేశనం తత్। సంప్రాప్య ధర్మేణ నివారితః సన్ ద్వారి ద్వాఃస్థం వాక్యమిదం బభాషే
అలా చెప్పి, మామతో కలిసి, అతడు యజ్ఞస్థలానికి తన ఇష్టానుసారం వెళ్లాడు. అక్కడ ద్వారంలో ద్వారపాలకుడు అడ్డగించగా, అతడు ఇలా అన్నాడు.
యజ్ఞం ద్రష్టుం ప్రాప్తవన్తౌ స్మ తాత కౌతూహలం బలవద్వై వివృద్ధమ్। ఆవాం ప్రాప్తావతిథీ సంప్రవేశం కాఙ్క్షావహే ద్వారపతే తవాజ్ఞామ్
మా తండ్రీ, మేము యజ్ఞం చూడటానికి వచ్చాము. మా ఆసక్తి చాలా పెరిగింది. మేము అతిథులుగా వచ్చాము. ద్వారపాలకా, లోపలికి వెళ్లేందుకు నీ అనుమతిని ఎదురుచూస్తున్నాము.
ఐన్ద్రద్యుమ్నేర్యజ్ఞదృశావిహావాం వివక్షూ వై జనకేన్ద్రం దిదృక్షూ। న వై క్రుధ్యో వన్దినా చోత్తమేన సంయోజయ ద్వారపాల క్షణేన
మేము ఇంద్రద్యుమ్నుని యజ్ఞాన్ని చూడాలని, జనక మహారాజును దర్శించాలనుకుంటున్నాము. ఓ ఉత్తమ వందినీ, కోపపడక, ద్వారపాలకా, వెంటనే మమ్మల్ని లోపలికి అనుమతించు.
వన్దేః సమాదేశకరా వయం స్మ నిబోధ వాక్యం చ మయేర్యమాణమ్। న వై బాలాః ప్రవిశన్త్యత్ర విప్రా వృద్ధా విదగ్ధాః ప్రవిశన్తి ద్విజాగ్ర్యాః
మేము వందిని ఆజ్ఞలను పాటించేవారు. నేను చెప్పేది విను. ఇక్కడ పిల్లలను లోపలికి అనుమతించరు. వృద్ధులు, పాండిత్యమున్న బ్రాహ్మణులే లోపలికి వెళ్ళగలరు.
యద్యత్రవృద్ధేషు కృతః ప్రవేశో యుక్తం మయా ద్వారపాల ప్రవేష్టుమ్। వయం హి వృద్ధాశ్చరితవ్రతాశ్చ వేదప్రభావేన సమన్వితాశ్చ
ఇక్కడ వృద్ధులకు లోపలికి అనుమతి ఉంటే, మమ్మల్ని కూడా అనుమతించాలి ద్వారపాలకా. ఎందుకంటే మేము వృద్ధులం, వ్రతంలో నిలిచినవాళ్లం, వేదబలం కలిగినవాళ్లం.
శుశ్రూషవశ్చాపి జితేన్ద్రియాశ్చ జ్ఞానాగమే చాపి గతాః స్మ నిష్ఠామ్। న బాల ఇత్యేవ మన్తవ్యమాహు- ర్బాలోఽప్యగ్నిర్దహతి స్పృశ్యమానః
మేము వినడానికి ఆసక్తిగా ఉన్నాము, మనస్సును అదుపులో పెట్టుకున్నాము, జ్ఞానాన్ని సంపాదించడంలో స్థిరంగా ఉన్నాము. మమ్మల్ని పిల్లలని తక్కువగా అంచనా వేయవద్దు. పిల్లవాడు అయినా, అగ్ని తగిలితే ఎలా కాలుస్తుందో, అలాగే పిల్లవాడి మాటలు కూడా ప్రభావవంతంగా ఉంటాయి.
సరస్వతీమీరయ వేద జుష్టా- మేకాక్షరాం బహురూపాం విరాజమ్। అఙ్గాత్మానం సమవేక్షస్వ బాలం కిం శ్లాఘసే దుర్లభా వాదసిద్ధిః
వేదాలకు ప్రియమైన, అనేక రూపాలుగల, ప్రకాశవంతమైన సరస్వతిని పిలువు. పిల్లవాడిని నీ శరీరానికి ఒక భాగంగా భావించు. వాదంలో గెలుపు అరుదైనది; అందుకు గర్వపడటం ఎందుకు?
న జ్ఞాయతే కాయవృద్ధ్యా వివృద్ధి- ర్యథాఽష్ఠీలా శాల్మలేః సంప్రవృద్ధాః। హ్రస్వోఽల్పకాయః ఫలితో వివృద్ధో యశ్చాఫలస్తస్య న వృద్ధభావః
శరీరం పెరిగిందని వృద్ధి తెలిసిపోదు. శాల్మలి చెట్టు ఎంత పెద్దదైనా, తక్కువ ఫలమే ఇస్తుంది. చిన్నదైనా ఫలమిచ్చే వాడే నిజంగా వృద్ధుడు. పెద్దదైనా ఫలములేని వాడికి వృద్ధత్వం లేదు.
వృద్ధేభ్య ఏవేహ మతిం స్మ బాలా గృహ్ణన్తి కాలేన భవన్తి వృద్ధాః। న హి జ్ఞాతుమల్పకాలేన శక్యం కస్మాద్బాలః స్థవిర ఇవ ప్రభాషసే
పిల్లలు పెద్దవారి దగ్గర నుంచి జ్ఞానం పొందుతారు, కాలక్రమంలో వారూ పెద్దవారవుతారు. కొద్దికాలంలో నిజమైన జ్ఞానం సంపాదించలేం. మరి నువ్వు పిల్లవాడివైపు వృద్ధుడిలా ఎలా మాట్లాడుతున్నావు?
న తేన స్థవిరో భవతి యేనాస్య పలితం శిరః। బాలోపి యః ప్రజానాతి తం దేవాః స్థవిరం విదుః
తలపై తెలుపు జుట్టు వచ్చిందని వృద్ధుడు అవ్వడు. పిల్లవాడు అయినా యథార్థాన్ని గ్రహిస్తే, దేవతలు అతనిని వృద్ధుడిగా భావిస్తారు.
న హాయనైర్న పలితైర్న విత్తైర్న చ బన్ధుభిః। ఋషయశ్చక్రిరే ధర్మం యోఽనూచానః స నో మహాన్
ఏళ్ల వల్ల, తెలుపు జుట్టు వల్ల, ధనం వల్ల, బంధువుల వల్ల ఋషులు ధర్మాన్ని పొందలేదు. ఎవడు విద్యను అభ్యసించాడో, వాడే మనలో గొప్పవాడు.
దిదృక్షురస్మి సంప్రాప్తో బన్దినం రాజసంసది। నివేదయస్వ మాం ద్వాఃస్థ రాజ్ఞే పుష్కరమాలినే
రాజసభలో వందిని చూడాలని వచ్చాను. ద్వారపాలకా, నన్ను నీలకమలమాల ధరించిన రాజుకు తెలియజేయు.
ద్రష్టాస్యద్య వదతోఽస్మాన్ద్వారపాల మనీషిభిః। సహ వాదే వివృద్ధే తు వన్దినం చాపి నిర్జితమ్
ఈ రోజు నువ్వు మేం పండితులతో వాదిస్తున్నదాన్ని చూస్తావు. వాదంలో వందిని ఓడిపోతాడు.
పశ్యన్తు విప్రాః పరిపూర్ణవిద్యాః సహైవ రాజ్ఞా సపురోధముఖ్యాః। ఉతాహో వాఽప్యుచ్చతాం నీచతాం వా తూష్ణీంభూతేష్వేవ సర్వేష్వథాద్య
పూర్ణ విద్య కలిగిన బ్రాహ్మణులు, రాజు, అతని ప్రధాన పురోహితులు కూడా, నేను ఈ సభలో పైకి ఎక్కుతానో, దిగిపోతానో చూశారు. మిగతావారు నిశ్శబ్దంగా ఉండాలి.
కథం యజ్ఞం దశవర్షో విశేస్త్వం వినీతానాం విదుషాం సంప్రవేశమ్। ఉపాయతః ప్రయతిష్యే తవాహం ప్రవేశనే కురు యత్నం యథావత్
పది సంవత్సరాల వయస్సులో నువ్వు ఎలా పండితుల్ని, వినయవంతుల్ని యజ్ఞంలో మించగలవు? నిన్ను లోపలికి తీసుకెళ్లేందుకు నేను యత్నిస్తాను. నువ్వూ తగిన విధంగా ప్రయత్నించు.
ఏష రాజా సంశ్రవణే స్థితస్తే స్తుహ్యేనం త్వం వచసా సంస్కృతేన। స చానుజ్ఞాం దాస్యతి ప్రీతియుక్తః ప్రవేశనే యచ్చ కించిత్తవేష్టమ్
ఇక్కడ రాజు శ్రద్ధగా ఉన్నాడు. నీవు సంస్కారవంతమైన మాటలతో అతన్ని స్తుతించు. అతను సంతోషంతో నీకు అనుమతి ఇస్తాడు, లోపలికి వెళ్లేందుకు కావలసినదంతా ఇస్తాడు.
భోభో రాజఞ్జనకానాం వరిష్ఠ త్వం వై సమ్రాట్ త్వయి సర్వం సమృద్ధమ్। త్వం వా కర్తా కర్మణాం యజ్ఞియానాం యయాతిరేకో నృపతిర్వా పురస్తాత్
ఓ రాజా, జనకులలో నీవే శ్రేష్ఠుడు. నీవే సామ్రాట్, నీ వద్దే సంపద అంతా ఉంది. నీవే గొప్ప యజ్ఞాలు చేసే వాడు, యయాతిని, పూర్వపు రాజులను మించిపోయినవాడు.
విద్వాన్వన్దీ వాదవిదో నిగృహ్య వాదే భగ్నానప్రతిశఙ్కమానః। త్వయాఽభిసృష్టైః పురుషైరాప్తకృద్భి- ర్జలే సర్వాన్మజ్జయతీతి నః శ్రుతమ్
పండితుడు అయిన వందీ, వాదంలో నిపుణుడు, భయపడకుండా ప్రత్యర్థులను ఓడిస్తాడు. నీవు పంపిన నిపుణులు, నీ ఆజ్ఞతో, నీరు లోపల రాళ్లలా అందరినీ ముంచారని మాకు విన్నవు.
సోఽహం శ్రుత్వా బ్రాహ్మణానాం సకాశే బ్రహ్మాద్య వై కథయితుమాగతోస్మి। క్వాసౌ వనదీ యావదేనం సమేత్య నక్షత్రాణీవ సవితా నాశయామి
బ్రాహ్మణుల మధ్య ఈ విషయం విని, బ్రహ్మాన్ని గురించి చెప్పడానికి నేను వచ్చాను. ఆ వందీ ఎక్కడ ఉన్నాడు? అతన్ని కలిసిన వెంటనే, సూర్యుడు నక్షత్రాలను మాయచేసినట్టు, అతనిని మాయచేస్తాను.
ఆశంససే వన్దినం వై విజేతు- మవిజ్ఞాయ త్వం వాక్యబలం పరస్య। విజ్ఞాతవీర్యైః శక్యమేవం ప్రవక్తుం దృష్టశ్చాసౌ బ్రాహ్మణైర్వాదశీలైః
వందీ మాటల బలాన్ని తెలియకుండానే నువ్వు అతన్ని ఓడించాలనుకుంటున్నావు. అతని శక్తిని తెలిసినవారే ఇలా మాట్లాడగలరు. వాదంలో నైపుణ్యం ఉన్న బ్రాహ్మణులు అతన్ని పరీక్షించారు.
ఆశంసమానా వన్దినం వై బిజేతు- మవిజ్ఞాత్వా తు బలం వన్దినోఽస్య। సమాగతా బ్రాహ్మణాస్తేన పూర్వం న శోభన్తే భాస్కరేణేవ తారాః
వందీ బలాన్ని తెలియకుండానే అతన్ని ఓడించాలనుకున్నవారు, బ్రాహ్మణులతో కలిసి అతన్ని కలిసినప్పుడు, సూర్యుడి ముందు నక్షత్రాల్లా వెలుగు కోల్పోయారు.