అష్టావక్రః కేన చాసౌ బభూవ తత్సర్వం మే లోమశ శంస తత్త్వమ్
అష్టావక్రుడు ఎలా అలా అయ్యాడు? ఈ సంగతులన్నీ నిజంగా నాకు చెప్పు, లోమశా.
ఉద్దాలకస్య నియతః శిష్య ఏకో నామ్నా కహోళేతి బభూవ రాజన్। శుశ్రూషురాచార్యవశానువర్తీ దీర్ఘ కాలం సోఽధ్యయనం చకార
ఉద్దాలకునికి కహోలుడు అనే శిష్యుడు ఉండేవాడు, ఓ రాజా. గురువు మాట వినేవాడు, చాలా కాలం విద్యాభ్యాసం చేశాడు.
తం వై విప్రాః పర్యభవంస్తు శిఖా- స్తం చ జ్ఞాత్వా విప్రకారం గురుః సః। తస్మై ప్రాదాత్సద్య ఏవ శ్రుతం చ భార్యాం చ వై దుహితరం స్వాం సుజాతామ్
బ్రాహ్మణులు అతని జటను చూసి అపహాస్యం చేశారు. ఆ అవమానాన్ని తెలుసుకున్న గురువు, వెంటనే అతనికి విద్యను, తన సత్ప్రవర్తన కలిగిన కుమార్తెను భార్యగా ఇచ్చాడు.
తస్యాం గర్భః సమభవదగ్నికల్పః సోఽధీయానం పితరమథాభ్యువాచ। సర్వాం రాత్రిమధ్యయనం కరోషి నేదం పితః సమ్యగివోపవర్తతే
ఆమె గర్భంలో అగ్నిలా తేజస్సుతో కూడిన శిశువు ఏర్పడాడు. చదువుతున్నప్పుడు, అతను తన తండ్రిని ఇలా అన్నాడు: 'నీవు రాత్రంతా చదువుతావు, కానీ ఇది తగిన విధంగా జరగడం లేదు, నాన్న.'
ఉపాలబ్ధః శిష్యమధ్యే మహర్షిః స తం కోపాదుదరస్థం శశాప। యస్మాద్వక్రం వర్తమానో బ్రవీషి తస్మాద్వక్రో భవితాస్యష్టధైవ
శిష్యుల మధ్య అపహాస్యం పొందిన మహర్షి, కోపంతో గర్భంలో ఉన్న వాడిని శపించాడు: 'నీవు లోపల నుండే వంకరగా మాట్లాడినందుకు, ఎనిమిది చోట్ల వంకరగా ఉంటావు.'
స వై తథా వక్ర ఏవాభ్యజాయ- దష్టావక్రః ప్రథితో మానవేషు। అస్యాసీద్వై మాతులః శ్వేతకేతుః స తేన తుల్యో వయసా బభూవ
అలా అతను వంకరగా జన్మించాడు. మానవుల్లో అతడు అష్టావక్రుడిగా ప్రసిద్ధి. అతనికి మామగా శ్వేతకేతువు ఉండేవాడు. వయస్సులో ఇద్దరూ సమానంగా పెరిగారు.
సంపీడ్యమానా తు తదా సుజాతా వివర్ధమానేన సుతేన కుక్షౌ। ఉవాచ భర్తారమిదం రహోగతా ప్రసాద్య హీనా వసునా ధనార్థినీ
ఆ సమయంలో, తన గర్భంలో పెరుగుతున్న కుమారుని వల్ల బాధపడుతూ, సుజాత తన భర్తను ఒంటరిగా కలిసింది. ధనం లేక, దరిద్రతతో, వినయంగా అతనితో ఇలా చెప్పింది.
కథం కరిష్యామ్యధునా మహర్షే మాసశ్చాయం దశమో వర్తతే మే। నైవాస్తి మే వసు కించిత్ప్రదాతా యేంనాహమేతామాపదం నిస్తరేయమ్
మహర్షీ, ఇప్పుడు నేను ఎలా చేయాలి? ఇది నా పదవ నెల. నా దగ్గర ఏ ధనం లేదు, ఎవ్వరూ నాకు ఏమీ ఇవ్వటానికి లేరు. ఈ కష్టాన్ని దాటి పోవడానికి నాకు ఏదైనా సహాయం చేసే వారు లేరు.
ఉక్తస్త్వేవం భార్యయా వై కహోళో విత్తస్యార్థే జనకమథాభ్యగచ్ఛత్। స వై తదా వాదవిదా నిగృహ్య నిమజ్జితో వన్దినేహాప్సు విప్రః
భార్య ఇలా అడిగిన తరువాత, కహోలుడు ధనం కోసం తన అత్తగారిని వెతికెళ్లాడు. అక్కడ, పండితులతో వాదంలో ఓడిపోయి, కవులు అతన్ని పట్టుకుని నీటిలో ముంచారు.
ఉద్దాలకస్తం తు తదా నిశమ్య సూతేన వాదేఽప్సు నిమజ్జితం తథా। ఉవాచ తాం తత్రతతః సుజాత- మష్టవక్రే గూహితవ్యోఽయమర్థః
ఆ సమయంలో, కహోలుడు వాదంలో ఓడిపోయి నీటిలో మునిగిపోయాడని రథసారథి ద్వారా విన్న ఉద్దాలకుడు, సుజాతతో, 'ఈ విషయం అష్టావక్రునికి తెలియకుండా ఉంచాలి' అని చెప్పాడు.
రరక్ష సా చాపి తమస్ మన్త్రం జాతోఽప్యసౌ నైవ శుశ్రావ విప్రః। ఉద్దాలకం పితరం సోఽభిమేనే తథాఽష్టావక్రో భ్రాతరం శ్వేతకేతుమ్
ఆమె ఆ రహస్యాన్ని మంత్రంలా కాపాడింది. కుమారుడు పుట్టినా, ఆ బ్రాహ్మణుడికి ఈ విషయం తెలియలేదు. అష్టావక్రుడు ఉద్దాలకుని తన తండ్రిగా, శ్వేతకేతువును తన అన్నగా భావించాడు.
తతో వర్షే ద్వాదశే శ్వేతకేతు- రష్టావక్రం పితురఙ్కే నిషణ్ణమ్। అపాకర్షద్గృహ్యపాణౌ రుదన్తం నాయం తవాఙ్కః పితురిత్యుక్తవాంశ్చ
పన్నెండవ సంవత్సరంలో, శ్వేతకేతు, అష్టావక్రుడు తన తండ్రి ఒడిలో కూర్చున్నాడని చూసి, అతని చేయి పట్టుకుని లాగుతూ, 'ఇది నీ తండ్రి ఒడి కాదు' అని అన్నాడు.
యత్తేనోకతం దురుక్తం తత్తదానీం హృది స్థితం తస్య సుదుఃఖమాసీత్। గృహం గత్వా మాతరం సోఽథ విగ్రః పప్రచ్ఛేదం క్వ ను తాతో మమేతి
అప్పుడు చెప్పిన ఆ కఠినమైన మాటలు అష్టావక్రుని మనసులో మిగిలి, అతనికి చాలా బాధ కలిగించాయి. ఇంటికి వెళ్లి, తన తల్లిని బాధతో అడిగాడు, 'నాకు నాన్న ఎక్కడ ఉన్నాడు?' అని.
తతః సుజాతా పరమార్తరూపా శాపాద్భీతా తత్త్వమస్యాచచక్షే। తద్వై తత్త్వంసర్వమాజ్ఞాయ రాత్రా- విత్యబ్రవీచ్ఛ్వేతకేతుం స విప్రః
అప్పుడు సుజాత, తీవ్రమైన దుఃఖంతో, శాపభయంతో, నిజాన్ని చెప్పింది. జరిగినదంతా తెలుసుకున్న ఆ బ్రాహ్మణుడు, రాత్రి శ్వేతకేతువుతో మాట్లాడాడు.
గచ్ఛావ యజ్ఞం జనకస్య రాజ్ఞో బహ్వాశ్చర్యః శ్రూయతే తస్య యజ్ఞః। శ్రోష్యావోఽత్ర బ్రాహ్మణానాం వివాద- మన్నం చాగ్ర్యం తత్రభోక్ష్యావహే చ
మనము జనక మహారాజు యజ్ఞానికి వెళ్ళుదాం. ఆయన యజ్ఞం చాలా అద్భుతంగా ఉంటుందని అంటారు. అక్కడ బ్రాహ్మణుల వాదనలు వింటాం, మంచి భోజనం కూడా చేస్తాం.
విచక్షణత్వం చ భవిష్యతే నౌ శివశ్చ సౌమ్యశ్చ హి బ్రహ్మఘోషః
అక్కడ మనకు వివేకం కలుగుతుంది. శుభమైన, మృదువైన బ్రహ్మధ్వని కూడా వినిపిస్తుంది.
తౌ జగ్మతుర్మాతులభాగినేయౌ యజ్ఞం సమృద్ధం జమకస్య రాజ్ఞః। అష్టావక్రః పథి రాజ్ఞా సమేత్య ప్రోత్సార్యమాణో వాక్యమిదం జగాద
మామ, మేనల్లుడు ఇద్దరూ కలిసి జనక మహారాజు యజ్ఞానికి బయలుదేరారు. మార్గమధ్యంలో, రాజు అష్టావక్రుని అడ్డగించగా, అతడు ఇలా అన్నాడు.
అన్ధస్య పన్థా బధిరస్య పన్థాః స్త్రియః పన్థా భారవాహస్య పన్థాః। రాజ్ఞః పన్థా బ్రాహ్మణేనాసమేత్య సమేత్య తు బ్రాహ్మణస్యైవ పన్థాః
అంధుడికి ఒక దారి, చెవిటికి ఒక దారి, స్త్రీలకు ఒక దారి, భారాన్ని మోయువారికి ఒక దారి ఉంటుంది. రాజు దారి బ్రాహ్మణుడికి వదిలివేయాలి, కానీ బ్రాహ్మణుని దారిని ఎవరూ అడ్డుకోరాదు.
పన్థా అయం తేఽద్య మయా నిసృష్టో యేనేచ్ఛసే తేన కామం వ్రజస్వ। న పావకో విద్యతే వై లఘీయా- నిన్ద్రోపి నిత్యం నమతే బ్రాహ్మణానామ్
ఈ రోజు నేను నీకు ఈ దారిని వదిలిపెడుతున్నాను. నీవు కోరినట్లు పోవచ్చు. అగ్ని కన్నా వేగంగా ఎవరూ లేరు. ఇంద్రుడే అయినా బ్రాహ్మణులకు ఎప్పుడూ నమస్కరిస్తాడు.
స ఏవముక్తో మాతులేనైవ సార్ధం యథేష్టమార్గో యజ్ఞనివేశనం తత్। సంప్రాప్య ధర్మేణ నివారితః సన్ ద్వారి ద్వాఃస్థం వాక్యమిదం బభాషే
అలా చెప్పి, మామతో కలిసి, అతడు యజ్ఞస్థలానికి తన ఇష్టానుసారం వెళ్లాడు. అక్కడ ద్వారంలో ద్వారపాలకుడు అడ్డగించగా, అతడు ఇలా అన్నాడు.
యజ్ఞం ద్రష్టుం ప్రాప్తవన్తౌ స్మ తాత కౌతూహలం బలవద్వై వివృద్ధమ్। ఆవాం ప్రాప్తావతిథీ సంప్రవేశం కాఙ్క్షావహే ద్వారపతే తవాజ్ఞామ్
మా తండ్రీ, మేము యజ్ఞం చూడటానికి వచ్చాము. మా ఆసక్తి చాలా పెరిగింది. మేము అతిథులుగా వచ్చాము. ద్వారపాలకా, లోపలికి వెళ్లేందుకు నీ అనుమతిని ఎదురుచూస్తున్నాము.
ఐన్ద్రద్యుమ్నేర్యజ్ఞదృశావిహావాం వివక్షూ వై జనకేన్ద్రం దిదృక్షూ। న వై క్రుధ్యో వన్దినా చోత్తమేన సంయోజయ ద్వారపాల క్షణేన
మేము ఇంద్రద్యుమ్నుని యజ్ఞాన్ని చూడాలని, జనక మహారాజును దర్శించాలనుకుంటున్నాము. ఓ ఉత్తమ వందినీ, కోపపడక, ద్వారపాలకా, వెంటనే మమ్మల్ని లోపలికి అనుమతించు.
వన్దేః సమాదేశకరా వయం స్మ నిబోధ వాక్యం చ మయేర్యమాణమ్। న వై బాలాః ప్రవిశన్త్యత్ర విప్రా వృద్ధా విదగ్ధాః ప్రవిశన్తి ద్విజాగ్ర్యాః
మేము వందిని ఆజ్ఞలను పాటించేవారు. నేను చెప్పేది విను. ఇక్కడ పిల్లలను లోపలికి అనుమతించరు. వృద్ధులు, పాండిత్యమున్న బ్రాహ్మణులే లోపలికి వెళ్ళగలరు.
యద్యత్రవృద్ధేషు కృతః ప్రవేశో యుక్తం మయా ద్వారపాల ప్రవేష్టుమ్। వయం హి వృద్ధాశ్చరితవ్రతాశ్చ వేదప్రభావేన సమన్వితాశ్చ
ఇక్కడ వృద్ధులకు లోపలికి అనుమతి ఉంటే, మమ్మల్ని కూడా అనుమతించాలి ద్వారపాలకా. ఎందుకంటే మేము వృద్ధులం, వ్రతంలో నిలిచినవాళ్లం, వేదబలం కలిగినవాళ్లం.
శుశ్రూషవశ్చాపి జితేన్ద్రియాశ్చ జ్ఞానాగమే చాపి గతాః స్మ నిష్ఠామ్। న బాల ఇత్యేవ మన్తవ్యమాహు- ర్బాలోఽప్యగ్నిర్దహతి స్పృశ్యమానః
మేము వినడానికి ఆసక్తిగా ఉన్నాము, మనస్సును అదుపులో పెట్టుకున్నాము, జ్ఞానాన్ని సంపాదించడంలో స్థిరంగా ఉన్నాము. మమ్మల్ని పిల్లలని తక్కువగా అంచనా వేయవద్దు. పిల్లవాడు అయినా, అగ్ని తగిలితే ఎలా కాలుస్తుందో, అలాగే పిల్లవాడి మాటలు కూడా ప్రభావవంతంగా ఉంటాయి.
సరస్వతీమీరయ వేద జుష్టా- మేకాక్షరాం బహురూపాం విరాజమ్। అఙ్గాత్మానం సమవేక్షస్వ బాలం కిం శ్లాఘసే దుర్లభా వాదసిద్ధిః
వేదాలకు ప్రియమైన, అనేక రూపాలుగల, ప్రకాశవంతమైన సరస్వతిని పిలువు. పిల్లవాడిని నీ శరీరానికి ఒక భాగంగా భావించు. వాదంలో గెలుపు అరుదైనది; అందుకు గర్వపడటం ఎందుకు?
న జ్ఞాయతే కాయవృద్ధ్యా వివృద్ధి- ర్యథాఽష్ఠీలా శాల్మలేః సంప్రవృద్ధాః। హ్రస్వోఽల్పకాయః ఫలితో వివృద్ధో యశ్చాఫలస్తస్య న వృద్ధభావః
శరీరం పెరిగిందని వృద్ధి తెలిసిపోదు. శాల్మలి చెట్టు ఎంత పెద్దదైనా, తక్కువ ఫలమే ఇస్తుంది. చిన్నదైనా ఫలమిచ్చే వాడే నిజంగా వృద్ధుడు. పెద్దదైనా ఫలములేని వాడికి వృద్ధత్వం లేదు.
వృద్ధేభ్య ఏవేహ మతిం స్మ బాలా గృహ్ణన్తి కాలేన భవన్తి వృద్ధాః। న హి జ్ఞాతుమల్పకాలేన శక్యం కస్మాద్బాలః స్థవిర ఇవ ప్రభాషసే
పిల్లలు పెద్దవారి దగ్గర నుంచి జ్ఞానం పొందుతారు, కాలక్రమంలో వారూ పెద్దవారవుతారు. కొద్దికాలంలో నిజమైన జ్ఞానం సంపాదించలేం. మరి నువ్వు పిల్లవాడివైపు వృద్ధుడిలా ఎలా మాట్లాడుతున్నావు?
న తేన స్థవిరో భవతి యేనాస్య పలితం శిరః। బాలోపి యః ప్రజానాతి తం దేవాః స్థవిరం విదుః
తలపై తెలుపు జుట్టు వచ్చిందని వృద్ధుడు అవ్వడు. పిల్లవాడు అయినా యథార్థాన్ని గ్రహిస్తే, దేవతలు అతనిని వృద్ధుడిగా భావిస్తారు.
న హాయనైర్న పలితైర్న విత్తైర్న చ బన్ధుభిః। ఋషయశ్చక్రిరే ధర్మం యోఽనూచానః స నో మహాన్
ఏళ్ల వల్ల, తెలుపు జుట్టు వల్ల, ధనం వల్ల, బంధువుల వల్ల ఋషులు ధర్మాన్ని పొందలేదు. ఎవడు విద్యను అభ్యసించాడో, వాడే మనలో గొప్పవాడు.