ఏష ఉజ్జానకో నామ పావకిర్యత్ర శాన్తవాన్। అరున్ధతీసహాయశ్చ వసిష్ఠో భగవానృషిః
ఇది ఉజ్జానక అనే ప్రదేశం, ఇక్కడ పవకుడు శాంతిని పొందాడు. అరుంధతితో కలిసి వసిష్ఠ మహర్షి ఇక్కడ ఉన్నాడు.
హ్రదశ్చ కుశవానేష యత్ర పద్మం కుశేశయమ్। ఆశ్రమశ్చైవ రుక్మిణ్యా యత్రాశామ్యదకోపనా
ఇది కుశవాన్ సరస్సు, ఇక్కడ కుశ గడ్డపై కమలం పెరుగుతుంది. ఇక్కడే రుక్మిణి ఆశ్రమం ఉంది, అక్కడ కోపముతో ఉన్నది శాంతిని పొందింది.
సమాధీనాం సమాసస్తు పాణ్డవేయ శ్రుతస్త్వయా। తం ద్రక్ష్యసి మహారాజ భృగుతున్దం మహాగిరిమ్
పాండవుడా, ధ్యానాల సంగ్రహాన్ని నీవు వినావు. మహారాజా, నీవు ఆ భృగుత్వ పర్వతాన్ని చూడబోతున్నావు.
వితస్తాం పశ్య రాజేన్ద్ర సర్వపాపప్రమోచనీమ్। మహర్షిభిశ్చాధ్యుషితాం శీతతోయాం సునిర్మలామ్
రాజాధిరాజా, అన్ని పాపాలను తొలగించే, మహర్షులు నివసించే, చల్లని, నిర్మలమైన నీటితో కూడిన విటస్తా నదిని చూడు.
జలాం చోపజలాం చైవ యమునామభితో నదీమ్। ఉశీనరో వై యత్రేష్ట్వా వాసవాదత్యరిచ్యత
యమునా దగ్గర నీరు, ఎండిన ఒడ్డులు కలిగిన నదిని చూడు. అక్కడ ఉశీనరుడు యజ్ఞం చేసి ఇంద్రునికంటే గొప్పవాడయ్యాడు.
తాం దేవసమితిం తస్య వాసవశ్చ విశాంపతే। అభ్యాగచ్ఛన్నృపవరం జ్ఞాతుమగ్నిశ్చ భారత
ప్రజల పాలకుడా, ఆ దేవతల సభకు వాసవుడు, అగ్ని ఇద్దరూ ఆ మహారాజును తెలుసుకోవాలని వచ్చారు.
జిజ్ఞాసమానౌ వరదౌ మహాత్మానముశీనరమ్। ఇన్ద్రః శ్యేనః కపోతోఽగ్నిర్భూత్వా యజ్ఞేఽభిజగ్మతుః
ఆ మహాత్ముడైన ఉశీనరుని పరీక్షించాలనే ఉద్దేశంతో ఇంద్రుడు గద్దగా, అగ్ని పావురంగా రూపం ధరించి యజ్ఞానికి వచ్చారు.
ఉరుం రాజ్ఞః సమాసాద్య కపోతః శ్యేనజాద్భయాత్। శరణార్థీ తదా రాజన్నిలిల్యే భయపీడితః
రాజా, గద్ద భయంతో భయపడిన పావురం, రక్షణ కోసం నీ వద్దకు వచ్చి, భయంతో అక్కడ దాగుకుంది.
ధర్మాత్మానం త్వాహురేకం సర్వే రాజన్మహీక్షితః। స వై ధర్మవిరుద్ధం త్వం కస్మాత్కర్మ చికీర్షసి
రాజా, భూమిని పాలించే అందరూ నిన్ను ధర్మాత్ముడిగా పిలుస్తారు. అలాంటప్పుడు నీవు ధర్మానికి విరుద్ధంగా ఎందుకు చేయాలనుకుంటున్నావు?
విహితం భక్షణం రాజన్పీడ్యమానస్య మే క్షుధా। మాహింసీర్ధర్మలోభేన ధర్మముత్సృజ్య మా నశః
రాజా, ఆకలితో బాధపడే వారికి భోజనం అనుమతించబడింది. ధర్మం కోసం ధర్మాన్ని వదిలిపెట్టి నశించకూడదు.
సంత్రస్తరూపస్త్రాణార్థీ త్వత్తో భీతో మహాద్విజ। మత్సకాశమనుప్రప్తః ప్రాణగృధ్నురయం ద్విజః
ఈ గొప్ప పక్షి, భయంతో, నీ దగ్గర రక్షణ కోసం, ప్రాణాల కోరికతో నా వద్దకు వచ్చాడు, ద్విజుడా.
ఏవమభ్యాగతస్యేహ కపోతస్యాభయార్థినః। అప్రదానే పరో ధర్మః కిం త్వం శ్యేనేహ పశ్యసి
ఇక్కడ భయంతో రక్షణ కోసం వచ్చిన పావురానికి ఆశ్రయం ఇవ్వకపోతే, గద్దకు నీవు ఏ ధర్మాన్ని చూస్తున్నావు?
ప్రస్పన్దమానః సంభ్రాన్తః కపోతః శ్యేన లక్ష్యతే। మత్సకాశం జీవితార్థీ తస్య త్యాగో విగర్హితః
పావురం భయంతో వణికిపోతూ, గద్ద దృష్టిలో ఉన్నాడు. అతడు ప్రాణాల కోసం నా దగ్గరికి వచ్చాడు. అతన్ని వదిలిపెట్టడం నిందించదగినది.
[యో హి కశ్చిద్ద్విజాన్హన్యాద్గాం వా లోకస్య మాతరమ్। శరణాగతం చ త్యజతే తుల్యం తేషాం హి పాతకమ్]
ఎవరైనా ద్విజుడిని లేదా లోకమాత అయిన ఆవును హతమార్చినా, లేదా ఆశ్రయం కోరినవారిని వదిలిపెట్టినా, ఆ పాపాలు సమానమే.
ఆహారత్సర్వభూతాని సంభవన్తి మహీపతే। ఆహారేణ వివర్ధన్తే తేన జీవన్తి జన్తవః
రాజా, అన్నం వల్లే అన్ని జీవులు పుడుతాయి. అన్నం వల్లే పెరుగుతారు. అన్నం వల్లే ప్రాణులు బ్రతుకుతారు.
శక్యతే దుస్త్యజేఽప్యర్థే చిరరాత్రాయ జీవితుమ్। న తు భోజనముత్సృజ్య శక్యం వర్తయితుం చిరమ్
బాధలు ఉన్నా, మనిషి ఎక్కువ కాలం బ్రతకగలడు. కానీ భోజనం లేకపోతే ఎక్కువ కాలం జీవించలేడు.
భక్ష్యాద్విలోపితస్యాద్య మమ ప్రాణా విశాంపతే। విసృజ్యకాయమేష్యన్తి పన్థానమపునర్భవమ్
రాజా, నేడు నాకు భోజనం దొరకకపోతే, నా ప్రాణాలు విడిచి, శరీరాన్ని వదిలి తిరిగి రాని మార్గంలో వెళ్లిపోతాను.
ప్రమృతే మయి ధర్మాత్మన్పుత్రదారాది నఙ్క్ష్యతి। రక్షమాణః కపోతం త్వం బహూన్ప్రాణాన్న రక్షసి
ధర్మాత్ముడా, నేను చనిపోతే నా పిల్లలు, భార్య, ఇతరులు నశించిపోతారు. నీవు పావురాన్ని కాపాడుతూ, అనేక ప్రాణాలను కాపాడటం లేదు.
బహూన్యో బాధతే ధర్మో న స ధర్మః కువర్త్మ తత్। అవిరోధీ తు యో ధర్మః స ధర్మః సత్యవిక్రమ
అనేక మందిని బాధించే ధర్మం నిజమైన ధర్మం కాదు; అది తప్పు మార్గం. ఎవరికీ హాని కలగని ధర్మమే నిజమైన ధర్మం, ఓ సత్యవంతుడా.
విరోధిషు మహీపాల నిశ్చిత్య గురులాఘవమ్। న బాధా విద్యతే యత్ర తం ధర్మం సముపాచరేత్
భూమి పాలకుడా, పరస్పర విరుద్ధమైన ధర్మాల్లో ఏది గొప్పదో, ఏది తక్కువదో బాగా ఆలోచించి, ఎవరికీ హాని లేని ధర్మాన్ని అనుసరించాలి.
గురులాఘవమాజ్ఞాయ ధర్మాధర్మవినిశ్చయే। యతో భూయాంస్తతో రాజన్కురు ధర్మవినిశ్చయమ్
ధర్మం, అధర్మం ఏది ఎక్కువ మంచిదో తెలుసుకుని, రాజా, ఎక్కడ ఎక్కువ పుణ్యం ఉంటుందో అక్కడే ధర్మాన్ని నిర్ణయించాలి.
బహుకల్యాణసంయుక్తం భాషసే విహగోత్తమ। సుపర్ణః పక్షిరాట్ కిం త్వం ధర్మం జ్ఞాత్వాఽభిభాషసే
నీ మాటలు ఎంతో మేలైనవి, పక్షిరాజు! సుపర్ణా, నీవు ధర్మాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకుని ఇలా మాట్లాడుతున్నావా?
తథాహి ధర్మసంయుక్తం బహుచిత్రం చ భాషసే। న తేఽస్త్యవిదితం కించిదితి త్వాం లక్షయామ్యహమ్। శరణైషిపరిత్యాగం కథం సాధ్వితి మన్యసే
నీవు ధర్మాన్ని ఎన్నో విధాలుగా వివరించావు. నీకు తెలియని విషయం ఏదీ లేదని నేను గుర్తించాను. అలాంటప్పుడు, ఆశ్రయం కోరినవాడిని వదిలిపెట్టడం ఎలా మంచిదని భావిస్తున్నావు?
ఆహారార్థం సమారమ్భస్తవ చాయం విహంగమ। శక్యశ్చాప్యన్యథా కర్తుమాహారోఽప్యధికస్త్వయా
ఈ ప్రయత్నం నీకు ఆహారం కోసం, పక్షీ! అయినా, నీవు ఇంకే విధంగా అయినా ఎక్కువగా ఆహారం సంపాదించగలవు.
గోవృషో వా వరాహో వా మృగో వా మహిషోపి వా। త్వదర్థమద్య క్రియతాం యచ్చాన్యదిహ కాఙ్క్షసి
నేడు నీకోసం ఒక ఎద్దు, పంది, జింక లేదా మేషం ఏదైనా సిద్ధం చేయించమని చెప్పు. లేక నీకు ఇంకేం కావాలో అది కూడా చెప్పు.
న వరాహం న చోక్షాణం న మృగాన్వివిధాంస్తథా। భక్షయామి మహారాజ కిం మమాన్యేన కేచచిత్
నాకు పంది, ఎద్దు, లేదా వివిధ జింకలు తినడం అలవాటు లేదు, మహారాజా. ఇంకెవరైనా జంతువుతో నాకు పని లేదు.
యస్తు మే దైవవిహితో భక్షః క్షత్రియపుఙ్గవ। తముత్సృజ మహీపాల కపోతమిమమేవ మే
నా విధిగా నిర్ణయించబడిన ఆహారం ఏదైతే ఉందో, క్షత్రియులలో శ్రేష్ఠుడా, అదే నాకు ఇవ్వు, రాజా. ఈ పావురమే నాకు కట్టబెట్టిన ఆహారం.
శ్యేనాః కపోతాన్స్వాదన్తి శ్రుతిరేషా సనాతనీ। మా రాజన్సారమజ్ఞాత్వా కదలీస్కన్ధమాసజ
గద్దలు పావురాలను తింటాయి — ఇది ఎప్పటినుంచో వస్తున్న నిబంధన. రాజా, అసలు విషయాన్ని గ్రహించకుండా అరటి చెట్టు కాండాన్ని పట్టుకోకు.
రాష్ట్రం శివీనామృద్ధం వై శాధి పక్షిభిరర్చితః। కృత్స్నమేతన్మయా దత్తం రాజవద్విహగోత్తమ
శివుల రాజ్యం ఎంతో సంపదతో ఉంది, పక్షులందరిచే గౌరవించబడింది. ఈ రాజ్యాన్ని మొత్తం నీకే అప్పగించాను, పక్షిరాజా.
యం వా కామయసే కామం శ్యేన సర్వం దదాని తే। వినేమం పక్షిణం శ్యన శరణార్థినమాగతమ్
నీకు ఏది కావాలనిపించినా, గద్దా, నేను నీకు ఇస్తాను. కానీ ఆశ్రయం కోసం వచ్చిన ఈ పక్షిని మాత్రం ఇవ్వలేను.