విద్యాధరానుచరితం నానారత్నసమాకులమ్। విషోల్వణైర్భుజఙ్గైశ్చ దీప్తాజిహ్వైర్నిషేవితమ్
విద్యాధరులు సంచరించే, నానా రకాల రత్నాలతో నిండిన ఆ పర్వతాన్ని, విషంతో ఉన్న, మెరిసే నాలుకలతో ఉన్న పాములు కూడా నివసించేవి.
క్వచిత్కనకసంకాశం క్వచిద్రజతసంనిభమ్। క్వచిదఞ్జనపుఞ్జాభం హిమవనతముపాగమత్
ఎక్కడో బంగారం లా మెరిసే, ఇంకెక్కడో వెండి లా మెరుస్తూ, మరికొన్ని చోట్ల కాజల్ లా నలుపుగా కనిపించే ఆ హిమవంతాన్ని అతడు చేరుకున్నాడు.
స తు తత్రనరశ్రేష్ఠస్తపో ఘోరం సమాశ్రితః। ఫలమూలామ్బుసంభక్షః సహస్రపరివత్సరాన్
అక్కడ మానవులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన వాడు, వెయ్యేళ్ళ పాటు పండ్లు, కందులు, నీరు మాత్రమే తీసుకుంటూ ఘోర తపస్సు చేశాడు.
సంవత్సరసహస్రే తు గతే దివ్యే మహానదీ। దర్శయామాస తం గఙ్గా తదా మూర్తిమతీ స్వయమ్
దివ్యమైన వెయ్యేళ్లు గడిచిన తరువాత, ఆ మహానది అయిన గంగాదేవి, స్వయంగా రూపంతో అతనికి ప్రత్యక్షమైంది.
కిమిచ్ఛసి మహారాజ మ్తః కించ దదాని తే। తద్బ్రవీహి నరశ్రేష్ఠ కరిష్యామి వచస్తవ
"మహారాజా! నీవు ఏమి కోరుకుంటున్నావు? నీకు ఏమి ఇవ్వాలని అనుకుంటున్నావు? చెప్పు మానవశ్రేష్ఠా, నీ మాటను నేను నెరవేర్చుతాను."
ఏవముక్తః ప్రత్యువాచ రాజా హైమవతీం నదీమ్। `తదా భగీరథో రాజన్ప్రణిపత్య కృతాఞ్జలిః'। పితామహా మే వరదే కపిలేన మహానది
అలా అడిగినప్పుడు, ఆ రాజు ఆ స్వర్ణవర్ణ గంగానదిని నమస్కరించి, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: "ఓ మహానది! నా పూర్వికులు అయిన సాగరపుత్రులు, కపిలుని చేతిలో నాశనం అయ్యారు."
అన్వేషమాణాస్తురగం నీతా వైవస్వతక్షయమ్। షష్టిస్తాని సహస్రాణి సాగరాణాం మహాత్మనామ్
అశ్వాన్ని వెతుకుతూ, ఆ మహాత్ములైన సాగరుని అరువై వేల మంది కుమారులు, వైవస్వతుడి చేతిలో నాశనం అయ్యారు.
కపిలం దేవమాసాద్య క్షణేన నిధనం గతాః। తేషామేవం వినష్టానాం స్వర్గే వాసో న విద్యతే
కపిలదేవుని దగ్గరికి వెళ్లి, ఒక్క క్షణంలోనే వారు అంతమయ్యారు; అలా నాశనం అయిన వారికి స్వర్గంలో వాసం ఉండదు.
యావత్తాని శరీరాణి త్వం జలైర్నాభిషిఞ్చసి। తావత్తేషాం గతిర్నాస్తి సాగరాణాం మహానది
ఓ మహానది! నువ్వు నీ జలాలతో వారి శరీరాలను అభిషేకించేవరకు, ఆ సాగరపుత్రులకు స్వర్గానికి మార్గం లేదు.
స్వర్గం నయ మహాభాగే మత్పితౄన్సగరాత్మజాన్। తేషామర్థేఽభియాచామి త్వామహం వై మహానది
ఓ మహాభాగే! నా పితృదేవతలైన సాగరుని కుమారులను స్వర్గానికి చేర్చు. వారి కోసం నేను నిన్ను వేడుకుంటున్నాను, ఓ మహానది!
ఏతచ్ఛ్రుత్వా వచో రాజ్ఞో గఙ్గా లోకనమస్కృతా। భగీరథమిదం వాక్యం సుప్రీతా సమభాషత
రాజు మాటలు వినగానే, అన్ని లోకాలవారు పూజించే గంగా, భగీరథుని మాటలకు ఎంతో ఆనందంతో ఇలా చెప్పింది.
కరిష్యామి మాహారాజ వచస్తే నాత్ర సంశయః। వేగం తు మమ దుర్ధార్యం పతన్త్యా గగనాచ్చ్యుతమ్
మహారాజా! నీ కోరికను తప్పకుండా నెరవేర్చుతాను, ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. కానీ, ఆకాశం నుంచి పడే నా ప్రవాహాన్ని ఆపడం చాలా కష్టం.
న శక్తస్త్రిషు లోకేషు కశ్చిద్ధారయితుం నృప। అన్యత్ర విబుధశ్రేష్ఠాన్నీలకణ్ఠాన్మహేశ్వరాత్
రాజా! మూడు లోకాలలో ఎవ్వరూ నన్ను తట్టుకోలేరు. దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన నీలకంఠుడు మహేశ్వరుడు తప్ప మరొకరు లేరు.
తం తోషయ రమహాబాహో తపసా వరదం హరమ్। స తు మాం ప్రచ్యుతాం దేవః శిరసా ధారయిష్యతి
బలమైన భుజాలు కలిగినవాడా! వరాలిచ్చే హరుడిని తపస్సుతో సంతోషపెట్టు. ఆ దేవుడు నేను దిగినప్పుడు తన తలపై నన్ను తట్టుకుంటాడు.
స కరిష్యతి తే రకామం పితౄణాం హితకామ్యయా। `తపసాఽఽరాధితః శంభుర్భగర్వాఁల్లోకభావనః
నీ పితృదేవతల మేలు కోసం, శంభువు నీ తపస్సుతో సంతోషించి, నీ కోరికను నెరవేర్చుతాడు. లోకాలను సృష్టించేవాడు ఆయనే.
ఏతచ్ఛ్రుత్వా తతో రాజన్మహారాజో భగీరథః। కైలాసం పర్వతం గత్వా తోషయామాస శంకరమ్
ఇలా వినిన భగీరథ మహారాజు, కైలాస పర్వతానికి వెళ్లి శంకరుణ్ణి సంతోషపరిచేందుకు తపస్సు ప్రారంభించాడు.
తతస్తేన సమాగమ్య కాలయోగేన కేనచిత్। `గహ్గావతరణం రాజన్నయాచత మహీపతిః
తర్వాత, నిర్ణయించిన సమయానికి ఆయనను కలిసిన రాజు, గంగా అవతరణం కోసం ప్రార్థించాడు.
అగృహ్ణాచ్చ వరం తస్మాద్గఙ్గాయా ధారణే నృప। స్వర్గే వాసం సముద్దిశ్ పితౄణాం స నరోత్తమః
రాజా! ఆ మహాత్ముడు, గంగను తట్టుకునే వరాన్ని, తన పితృదేవతలు స్వర్గంలో నివసించేందుకు కావలసిన వరాన్ని కూడా పొందాడు.
ఏషా దేవనదీ పుణ్యా కౌశికీ భరతర్షభ। విశ్వామిత్రాశ్రమో రమ్య ఏష చాత్ర ప్రకాశతే
భరత వంశ శ్రేష్ఠుడా! ఇది దేవతలకు పవిత్రమైన కౌశికీ నది. ఇక్కడే విశ్వామిత్రుని అందమైన ఆశ్రమం ప్రకాశిస్తోంది.
ఆశ్రమశ్చైవ పుణ్యాఖ్యః కాశ్యపస్య మహాత్మనః। ఋశ్యశృఙ్గః సుతో యస్ తపస్వీ సంయతేన్ద్రియః
ఇక్కడే మహాత్ముడైన కశ్యపుని పవిత్రమైన ఆశ్రమం కూడా ఉంది. ఆయన కుమారుడు ఋశ్యశృంగుడు తపస్సులో నిమగ్నమై, ఇంద్రియాలను నియంత్రించుకున్నవాడు.
తపసో యః ప్రభావేన వర్షయామాస వాసవమ్। అనావృష్ఠ్యాం భయాద్యస్య వవర్ష బలవృత్రహా
తన తపస్సు శక్తితో, ఆయన ఇంద్రుని వర్షం కురిపించేవాడిగా చేశాడు. వర్షాభావ భయంతో వృత్రాసురుడిని సంహరించిన ఇంద్రుడు వర్షాన్ని కురిపించాడు.
మృగ్యాం జాతః స తేజస్వీ కాశ్యపస్య సుతః ప్రభుః। విషయే లోమపాదస్య యశ్చకారాద్భుతం మహత్
ఆ ప్రభావశాలి కశ్యపుని కుమారుడు, మృగాల మధ్య జన్మించి, లోమపాదుని రాజ్యంలో గొప్ప అద్భుతాన్ని చేశాడు.
నిర్వర్తితేషు సస్యేషు యస్మై శాన్తాం దదౌ నృపః। లోమపాదో దుహితరం సావిత్రీం సవితా యథా
పంటలు పండిన తర్వాత, లోమపాదుడు తన కుమార్తె శాంతను, సవితా సావిత్రిని ఇచ్చినట్లే, ఋశ్యశృంగునికి ఇచ్చాడు.
ఋశ్యశృఙ్గః కథం మృగ్యాముత్పన్నః కాశ్యపాత్మజః। విరుద్ధయోనిసంసర్గః కథం చ తపసా యుతః
కశ్యపుని కుమారుడైన ఋశ్యశృంగుడు ఎలా మృగాల మధ్య జన్మించాడు? విరుద్ధమైన జన్మ కలిగినవాడై, ఎలా తపస్సుతో నిండిపోయాడు?
కిమర్థం చ భయాచ్ఛక్రస్తస్య బాలస్య ధీమతః। అనావృష్ట్యాం ప్రవృత్తాయాం వవర్ష బలవృత్రహా
ఆ తెలివైన బాలుడి కోసం, వృత్రాసురుని సంహరించిన ఇంద్రుడు, వర్షాభావ భయంతో ఎందుకు వర్షాన్ని కురిపించాడు?
కథంరూపా చ సా శాన్తా రాజపుత్రీ పతివ్రతా। లోభయామాస యా చేతో మృగభూస్య తస్య వై
పతివ్రత అయిన రాజకుమార్తె శాంత ఎలా ఉండేది? మృగాల మధ్య జన్మించిన వాడి మనసును ఆమె ఎలా ఆకర్షించింది?
లోమపాదశ్చ రాజర్షిర్యదాఽశ్రూయత ధార్మికః। కథం వై విషయే తస్య నావర్షత్పాకశాసనః
ధార్మికుడైన రాజర్షి లోమపాదుడు, తన రాజ్యంలో ఇంద్రుడు వర్షాన్ని ఆపేశాడని ఎలా తెలుసుకున్నాడు?
ఏతన్మే భగవన్సర్వం విస్తరేణ యథాతథమ్। వక్తుమర్హసి శుశ్రూషోర్ఋశ్యశృఙ్గస్ చేష్టితమ్
భగవంతుడా! ఋశ్యశృంగుని చరిత్రను తెలుసుకోవాలనుకుంటున్న నేను, ఈ సంగతులన్నీ పూర్తిగా, నిజంగా వివరంగా చెప్పమని కోరుతున్నాను.
విభాణ్డకస్య బ్రహ్మర్షేస్తపసా భావితాత్మనః। అమోఘవీర్యస్య సతః ప్రజాపతిసమద్యుతేః
తపస్సు నిబద్ధమైన మనస్సుతో, అపరిమితమైన శక్తి కలిగి, ప్రజాపతి వంటి తేజస్సుతో ప్రకాశించే బ్రాహ్మణ మహర్షి విభాండకుని గురించి,
శృణు పుత్రో యథా జాత ఋశ్యశృఙ్గః ప్రతాపవాన్। మహాహ్రదే మహాతేజా బాలః స్థవిరసంభతః
ఓ కుమారా, మహాశక్తి కలిగిన ఋశ్యశృంగుడు ఎలా జన్మించాడో విను. అతడు ఒక పెద్ద సరస్సులో, ఒక వృద్ధుని సంరక్షణలో, బాలుడిగా, గొప్ప తేజస్సుతో పుట్టాడు.