స తచ్ఛ్రుత్వా వచో ఘోరం రాజా మునిముఖోద్గతమ్। మహూర్తం విమనా భూత్వా స్థాణోర్వాక్యమచిన్తయత్
ఆ భయంకరమైన వార్తను ముని నోట వినగానే, రాజు కొంతసేపు మౌనంగా, మనసు దిగులుతో ఆ మునివాక్యాన్ని ఆలోచించాడు.
స పుత్రనిధనోత్థేన దుఃఖేన సమభిప్లుతః। ఆత్మానమాత్మనాఽఽశ్వాస్య హయమేవాన్వచిన్తయత్
కొడుకుల మరణం వల్ల కలిగిన దుఃఖంతో మునిగిపోయిన రాజు, తనను తానే ఓదార్చుకుని, మళ్లీ గుర్రం గురించి ఆలోచించసాగాడు.
అశుమన్తం సమాహూయ అసమఞ్జసుతం తదా। పౌత్రం భరతశార్దూల ఇదం వచనమబ్రవీత్
ఆ సమయంలో, అసమంజసుని కుమారుడైన అంషుమంతుని, తన మనవడిని పిలిపించి, భరత వంశశార్దూలా, ఇలా అన్నాడు.
షష్టిస్తాత సహస్రాణి పుత్రాణామమితౌజసామ్। కాపిలం తేజ ఆసాద్య మత్కృతేనిధనం గతాః
నాలో అపారమైన బలమున్న అరువై వేల మంది కుమారులు, నా వల్ల కపిలుని తేజస్సుతో ప్రాణాలు కోల్పోయారు.
తవ చాపి పితా తాత పరిత్యక్తో మయాఽనఘ। ధర్మం సంరక్షమాణేన పౌరాణాం హితమిచ్ఛతా
నీ తండ్రిని కూడా, పాపరహితుడా, నేను ధర్మాన్ని కాపాడాలని, పూర్వకాల ప్రజలకు మేలుచేయాలనే ఉద్దేశంతో వదిలిపెట్టాను.
కిమర్థం రాజశార్దూలః సగరః పుత్రమాత్మజమ్। త్యక్తవాన్దుస్త్యజం వీరం తన్మే బ్రూహి తపోధన
రాజులలో శ్రేష్ఠుడైన సగరుడు, తన సొంత కుమారుడైన ధైర్యవంతుడిని ఎందుకు వదిలేశాడు? తపస్సుతో నిండినవాడా, నాకది చెప్పు.
అసమఞ్జ ఇతి ఖ్యాతః సగరస్య సుతో హ్యభూత్। యం శైవ్యా జనయామాస పౌరాణాం స హి దారకాన్
అసమంజుడు అనే పేరు గలవాడు సగరునికి పుట్టిన కుమారుడు. శైవ్య అనే ఆమె అతన్ని కనింది. అతని చేష్టల వల్ల పట్టణ ప్రజల్లో అతడికి చెడ్డ పేరు వచ్చింది.
క్రీడతః సహసాఽఽసాద్య తత్రతత్ర మహీపతే'। చూడాసు క్రోశతో గృహ్యనద్యాం చిక్షేప దుర్బలాన్
ఓ రాజా! ఆ అసమంజుడు ఆడుకుంటున్నప్పుడు అక్కడక్కడ పిల్లలను అకస్మాత్తుగా పట్టుకుని, వారు అరుస్తుండగా వారి జుట్టు పట్టి బలహీనులను నదిలోకి విసిరేవాడు.
తతః పౌరాః సమాజగ్ముర్భయశోకపరిప్లుతాః। సగరం చాభ్యభాషన్త సర్వే ప్రాఞ్జలయః స్థితాః
తర్వాత పట్టణ ప్రజలు భయంతో, దుఃఖంతో కూడి చేరి, అందరూ చేతులు జోడించి సగరుని ఎదుట నిలబడి మాట్లాడారు.
త్వం నస్త్రాతా మహారాజ పరచక్రాదిభిర్భయాత్। అసమఞ్జభయాద్ధోరాత్తతో నస్త్రాతునర్హసి
మహారాజా! శత్రు సైన్యాల భయంతో మమ్మల్ని నువ్వు కాపాడుతున్నావు. కానీ అసమంజుడి భయంకరమైన చేష్టల నుంచి మమ్మల్ని కాపాడకూడదు.
పౌరాణాం వచనం శ్రుత్వా ఘోరం నృపతిసత్తమః। ముహూర్తం విమనా భూత్వాసచివానిదమబ్రవీత్
ప్రజలు చెప్పిన ఆ భయంకరమైన మాటలు విని, గొప్ప రాజు కొంతసేపు మనసు కలవరపడి, తన మంత్రులను ఇలా అడిగాడు.
అసమఞ్జ పురాదద్య సుతో మే విప్రవాస్యతామ్। యది వో మత్ప్రియం కార్యమేతచ్ఛీధ్రం విధీయతామ్
నా కుమారుడు అసమంజుడు ఈరోజే పట్టణం నుంచి వెళ్లిపోవాలి. ఇది మీకు నచ్చితే వెంటనే అలాగే చేయండి.
ఏవముక్తా నరేన్ద్రేణ సచివాస్తే నరాధిప। యథోక్తం త్వరితాశ్చక్రుర్యథాఽఽజ్ఞాపితవాన్నృపః
రాజు ఇలా చెప్పగానే, మంత్రులు ఆయన ఆజ్ఞను వెంటనే పాటించి, చెప్పినట్లు పనిని పూర్తిచేశారు.
ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం యథా పుత్రో మహాత్మనా। పౌరాణాం హితకామేన సగరేణ వివాసితః
ప్రజల మేలు కోరి సగరుడు తన కుమారుడిని ఎలా వెలివేశాడో, ఇది అంతా నీకు వివరంగా చెప్పాను.
అంశుమాంస్తు మహేష్వాసో యదుక్తః సగరేణ హి। తత్తే సర్వంప్రవక్ష్యామి కీర్త్యమానం నిబోధ మే
మహా విలువంతుడు అయిన అంషుమంతుని గురించి సగరుడు చెప్పిన విషయాన్ని కూడా నీకు పూర్తిగా చెబుతాను. నా మాట విను.
పితుశ్ తేఽహంత్యాగేన పుత్రాణాం నిధనేన చ। అలాభేన తథాఽశ్వస్ పరితప్యామి పుత్రక
నీ తండ్రి నన్ను వదిలిపోవడం, కుమారుల మరణం, గుర్రం దొరకకపోవడం వల్ల నేను చాలా బాధపడుతున్నాను, బిడ్డా.
తస్మాద్దుఃఖాభిసంతప్తం యజ్ఞవిఘ్నాచ్చ మోహితమ్। హయస్యానయనాత్పౌత్ర నరకాన్మాం సముద్ధర
ఈ విధంగా దుఃఖంతో బాధపడుతూ, యజ్ఞం మధ్యలో ఆగిపోవడంతో అయోమయంగా ఉన్న నన్ను, బిడ్డా, గుర్రాన్ని తీసుకొచ్చి నరకం నుంచి బయటపడేలా చేయు.
ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం యన్మాం త్వం పరిపృచ్ఛసి। ఏవం స సాగరో రాజన్పూరితోఽగస్త్యదూపితః ।। జగామ దుఃఖాత్తం దేశం యత్రవై దారితా మహీ
నువ్వు అడిగినదంతా నీకు వివరంగా చెప్పాను. అలా, సగరుడు అగస్త్యుని ప్రేరణతో దుఃఖంతో ఆ భూమి చీలిపోయిన చోటికి వెళ్లాడు.
స తు తేనైవ మార్గేణ సముద్రం ప్రవివేశ హ। అపశ్యచ్చ మహాత్మానం కపిలం తురగం చ తమ్
అతడు అదే మార్గంలో సముద్రంలోకి ప్రవేశించి, అక్కడ మహాత్ముడు అయిన కపిలుని, ఆ గుర్రాన్ని చూశాడు.
స దృష్ట్వా తేజసో రాశిం పురాణమృపిసత్తమమ్। ప్రణమ్య శిరసా భూమౌ కార్యమస్మై న్యవేదయత్
ఆ పురాతన మహర్షి కపిలుడు ప్రకాశవంతుడై కనిపించడంతో, అతడు భూమికి తలవంచి నమస్కరించి తన కోరికను చెప్పాడు.
తతః ప్రీతో మహారాజ కపిలోంఽశుమతోఽభవత్। ఉవాచ చైనం ధర్మాత్మా వరదోస్మీతి భారత
అప్పుడు రాజా! కపిలుడు ఆనందంతో అంషుమంతునిపై సంతోషంతో ఉండి, ధర్మమార్గుడు అయిన ఆయన, 'నీకు వరం ఇస్తాను' అని అన్నాడు.
స వవ్రే తురగం తత్ర ప్రథమం యజ్ఞకారణాత్। ద్వితీయముదకం వవ్రే పితౄణాం పావనేచ్ఛయా
అంషుమంతుడు ముందుగా యజ్ఞం కోసం ఆ గుర్రాన్ని అడిగాడు. తర్వాత తన పితృదేవతలు పవిత్రం కావాలని నీటిని కోరాడు.
తమువాచ మహాతేజాః కపిలో మునిపుఙ్గవః। దదాని తవ భద్రం తే యద్యత్ప్రార్థయసేఽనఘ
అప్పుడు మహా తేజస్సు గల మహర్షి కపిలుడు, 'నీవు కోరినది ఏదైనా నీకు ఇస్తాను, పాపరహితుడా!' అని అన్నాడు.
త్వయి క్షమా చ ధర్మశ్చ సత్యం చాపి ప్రతిష్ఠితమ్। త్వయా కృతార్థః సగరః పుత్రవాంశ్చ త్వయా పితా
నీలో సహనం, ధర్మం, సత్యం స్థిరంగా ఉన్నాయి. నీ వల్ల సగరుడు తన లక్ష్యాన్ని సాధించాడు. నీ వల్ల నీ తండ్రికి మళ్లీ కుమారులు లభించారు.
తవ చైవ ప్రభావేన స్వర్గం యాస్యన్తి సాగరాః। `శలభత్వం గతా యే తే మమ క్రోధహుతాశనే
నీ ప్రభావంతో, నా కోపాగ్ని వల్ల పురుగులై కాలిపోయిన ఆ సముద్రాలు స్వర్గానికి చేరుకుంటాయి.
పౌత్రశ్చ తే త్రిపథగాం త్రిదివాదానయిష్యతి। పావనార్థం సాగరాణాం తోషయిత్వా మహేశ్వరమ్
నీ మనవడు మహేశ్వరుణ్ణి సంతుష్టిపరచి, ఆ సముద్రాలను పవిత్రం చేయడానికి, త్రిపథగానదిని స్వర్గం నుండి తీసుకొస్తాడు.
హయం నయస్వ భద్రం తే యాజ్ఞిం నరపుఙ్గవ। యజ్ఞః సమాప్యతాం తాత సగరస్య మహాత్మనః
మంచిదే, నరశ్రేష్ఠా! ఆ యజ్ఞపు గుర్రాన్ని తీసుకెళ్లి, మహాత్ముడైన సాగరుని యజ్ఞాన్ని పూర్తిచేయు.
అంశుమానేవముక్తస్తు కపిలేన మహాత్మనా। ఆజగామ హయం గృహ్య యజ్ఞవాటం మహాత్మనః
అప్పుడు మహాత్ముడైన కపిలుడు చెప్పినట్లు, అంసుమాన్ ఆ గుర్రాన్ని తీసుకుని మహాత్ముడైన రాజు యజ్ఞవాటికకు వెళ్లాడు.
సోభివాద్య తతః పాదౌ సగరస్య మహాత్మనః। మూర్ధ్ని తనాప్యుపాఘ్రాతస్తస్మై సర్వంనయ్వేదయత్
తర్వాత, సాగర మహాత్ముని పాదాలకు నమస్కరించి, ఆయన తలపై ముద్దిచ్చిన తరువాత, జరిగినదంతా వివరంగా చెప్పాడు.
యథా దృష్టం శ్రుతం చాపి సాగరాణాం క్షయం తథా। తం చాస్మై హయమాచష్ట యజ్ఞవాటముపాగతమ్
సాగరుని కుమారుల నాశనాన్ని తాను చూచినట్లు, వినినట్లు వివరంగా చెప్పి, యజ్ఞవాటికకు తీసుకొచ్చిన గుర్రం గురించి కూడా తెలిపాడు.