శుక్లపక్షే యథా సోమో వ్యవర్ధత తథైవ సః। తతః కతిపయాహస్తు జరత్కారుర్మహాయశాః
పౌర్ణమి వైపు చంద్రుడు ఎలా పెరుగుతాడో, అలాగే ఆ గర్భం పెరిగింది. కొన్ని రోజులకు, మహా కీర్తిశాలి జరత్కారు—
ఉత్సఙ్గేఽస్యాః శిరః కృత్వా సుష్వాప పరిఖిన్నవత్। తస్మింశ్చ సుప్తే విప్రేన్ద్రే సవితాస్తమియాద్గిరిమ్
ఆమె ఒడిలో తలను పెట్టుకుని, అలసిపోయినవాడిలా నిద్రించాడు. ఆ మహర్షి నిద్రలో ఉండగా, సూర్యుడు కొండ వెనుకకి అస్తమించాడు.
అహ్నః పరిక్షయే బ్రహ్మంస్తతః సాఽచిన్తయత్తదా। వాసుకేర్భగినీ భీతా ధర్మలోపాన్మనస్వినీ
రోజు ముగియబోతున్న వేళ, వాసుకి సోదరి, ధర్మానికి భంగం కలుగుతుందేమోనని భయపడి, ఆ విషయాన్ని మనసులో ఆలోచించింది.
కిం ను మే సుకృతం భూయాద్భర్తురుత్థాపనం న వా। దుఃఖశీలో హి ధర్మాత్మా కథం నాస్యాపరాధ్నుయామ్
నేను ధర్మాన్ని పాటించాలా, లేక నా భర్తను లేపాలా, లేదా లేపకూడదా? అతడు దుఃఖంతో ఉన్నవాడు, ధర్మబద్ధుడూ. నేను అతనికి తప్పు చేయకుండా ఎలా ఉండగలను?
కోపో వా ధర్మశీలస్య ధర్మలోపోఽథవా పునః। ధర్మలోపో గరీయాన్వై స్యాదిత్యత్రాకరోన్మతిమ్
ధర్మాన్ని పాటించే వాడికీ కోపం రావచ్చు, లేక ధర్మానికి లోపం కలగొచ్చు. కానీ ధర్మానికి లోపం కలగడం మరింత పెద్దదని ఆమె భావించింది.
ఉత్థాపయిష్యే యద్యేనం ధ్రువం కోపం కరిష్యతి। ధర్మలోపో భవేదస్య సన్ధ్యాతిక్రమణే ధ్రువమ్
నేను అతన్ని లేపితే, తప్పకుండా అతనికి కోపం వస్తుంది. లేపకపోతే, సంధ్యా కాలాన్ని మిస్ అవడం వల్ల ధర్మానికి లోపం కలుగుతుంది.
ఇతి నిశ్చిత్య మనసా జరత్కారుర్భుజంగమా। తమృషిం దీప్తతపసం శయానమనలోపమమ్
ఇలా మనసులో నిర్ణయించుకుని, జరత్కారుని భార్య, అగ్నిలా తపస్సుతో మెరిసే ఆ మహర్షిని అతను పడుకున్నప్పుడు దగ్గరికి వెళ్లింది.
ఉవాచేదం వచః శ్లక్ష్ణం తతో మధురభాషిణీ। ఉత్తిష్ఠ త్వం మహాభాగ సూర్యోఽస్తముపగచ్ఛతి
తర్వాత, మృదువుగా, తీయగా మాట్లాడుతూ, 'ఎలాగో మహాభాగా! లేవండి, సూర్యుడు అస్తమిస్తున్నాడు' అని చెప్పింది.
సన్ధ్యాముపాస్స్వ భగవన్నపః స్పృష్ట్వా యతవ్రతః। ప్రాదుష్కృతాగ్నిహోత్రోఽయం ముహూర్తో రమ్యదారుణః
'సంధ్యావందనం చేయండి ప్రభూ, నీరు తాకి, వ్రతాన్ని పాటిస్తూ, ఈ అందమైన అరుణవేళలో అగ్నిహోత్రం చేయాల్సిన సమయం వచ్చింది.'
సన్ధ్యా ప్రవర్తతే చేయం పశ్చిమాయాం దిశి ప్రభో। ఏవముక్తః స భగవాఞ్జరత్కారుర్మహాతపాః
'సంధ్యా పశ్చిమ దిక్కులో మొదలైంది ప్రభూ.' అని ఆమె చెప్పగా, మహా తపస్సుతో ఉన్న జరత్కారు—
భార్యాం ప్రస్ఫురమాణౌష్ఠ ఇదం వచనమబ్రవీత్। అవమానః ప్రయుక్తోఽయం త్వయా మమ భుజంగమే
తన పెదాలు కంపించుతూ భార్యతో ఇలా అన్నాడు: 'నీవు నన్ను అవమానించావు, ఓ నాగకన్యా!'
సమీపే తే న వత్స్యామి గమిష్యామి యథాగతమ్। శక్తిరస్తి న వామోరు మయి సుప్తే విభావసోః
'నేను నీ దగ్గర ఉండను, ఎలా వచ్చానో అలా వెళ్తాను. నిద్రలో ఉన్నప్పుడు సూర్యుడు అస్తమించకుండా చేయగల శక్తి నీకు లేదు, ఓ సన్నని తొడలవాళ్లా!'
అస్తం గన్తుం యథాకాలమితి మే హృది వర్తతే। న చాప్యవమతస్యేహ వాసో రోచేత కస్యచిత్
'సమయానికి నేను వెళ్లిపోవాలని నా మనసులో ఉంది. ఎవరికైనా అవమానం జరిగితే అక్కడ ఉండాలని ఎవరికీ ఇష్టం ఉండదు.'
కిం పునర్ధర్మశీలస్య మమ వా మద్విధస్య వా। ఏవముక్తా జరత్కారుర్భర్త్రా హృదయకమ్పనమ్
'ధర్మాన్ని పాటించే వారికి, నాకు, లేక నా వంటి వారికి మరి ఎలా ఉంటుంది?' అని భర్త ఇలా చెప్పగా, జరత్కారు హృదయం కంపించిపోయింది.
అబ్రవీద్భగినీ తత్ర వాసుకేః సన్నివేశనే। నావమానాత్కృతవతీ తవాహం విప్రే బోధనమ్
వాసుకి సమాజంలో, అక్క అక్కడ ఇలా చెప్పింది: "బ్రాహ్మణా, నిన్ను నేను లేచిపోమని చెప్పినది అవమానంగా కాదు."
ధర్మలోపో న తే విప్ర స్యాదిత్యేతన్మయా కృతమ్। ఉవాచ భార్యామిత్యుక్తో జరత్కారుర్మహాతపాః
నీకు ధర్మంలో లోపం రాకూడదని నేను ఇలా చేసాను. నా భర్త అయిన మహాతపస్వి జరత్కారు చెప్పినట్టు నేను నీతో మాట్లాడాను.
ఋషిః కోపసమావిష్టస్త్యక్తుకామో భుజంగమామ్। న మే వాగనృతం ప్రాహ గమిష్యేఽహం భుజంగమే
ఆ ఋషి కోపంతో నిండిపోయి, ఆ పాము స్త్రీని వదిలేయాలని అనుకున్నాడు. "నేను చెప్పిన మాటలు ఎప్పుడూ అబద్ధం కావు. పాము స్త్రీ, నేను నిన్ను వదిలిపోతాను," అని అన్నాడు.
సమయో హ్యేష మే పూర్వం త్వయా సహ మిథః కృతః। సుఖమస్మ్యుషితో భద్రే బ్రూయాస్త్వం భ్రాతరం శుభే
మనిద్దరం ముందే చేసుకున్న ఒప్పందం ఇదే. శుభే, నేను నీతో సంతోషంగా ఉన్నాను. ఇప్పుడు నువ్వు నీ అన్నకి చెప్పు.
ఇతో మయి గతే భీరు గతః స భగవానితి। త్వం చాపి మయి నిష్క్రాన్తే న శోకం కర్తుమర్హసి
భయపడే వాడివి, నేను ఇక్కడినుండి వెళ్ళిపోయిన తర్వాత, ఆయనకు నేను వెళ్ళిపోయానని చెప్పు. నేను వెళ్ళిన తరువాత నువ్వు బాధపడకూడదు.
ఇత్యుక్తా సాఽనవద్యాఙ్గీ ప్రత్యువాచ మునిం తదా। జరత్కారుం జరత్కారుశ్చిన్తాశోకపరాయణా
ఇలా చెప్పినప్పుడు, ఆ నిందలేని స్త్రీ, జరత్కారు మహర్షిని, ఆందోళన, దుఃఖంతో నిండిన మనసుతో సమాధానం చెప్పింది.
బాష్పగద్గదయా వాచా ముఖేన పరిశుష్యతా। కృతాఞ్జలిర్వరారోహా పర్యశ్రునయనా తతః
కన్నీళ్లతో గొంతు దడదడలాడుతూ, ముఖం పొడిబారిపోయి, చేతులు ముడుచుకుని, కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండిపోయిన ఆ సుందరి ఇలా చెప్పింది.
ధైర్యమాలమ్బ్య వామోరూర్హృదయేన ప్రవేపతా। న మామర్హసి ధర్మజ్ఞ పరిత్యక్తుమనాగసమ్
ధైర్యంగా ఉండాలని ప్రయత్నిస్తూ, ఎడమ తొడ వణికిపోతుండగా, "ధర్మాన్ని తెలిసినవాడా, నేను దోషం లేని వాడిని, నన్ను వదిలిపెట్టకూడదు," అని అంది.
ధర్మే స్థితాం స్థితో ధర్మే సదా ప్రియహితే రతామ్। ప్రదానే కారణం యచ్చ మమ తుభ్యం ద్విజోత్తమ
నేను ధర్మంలో నిలిచినవాడిని, ఎప్పుడూ నీకు ఇష్టమైనది, మంచిది చేయడంలో ఆసక్తి చూపించాను. నన్ను నీకు ఇచ్చిన కారణం కూడా ఇదే, బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠా.
తదలబ్ధవతీం మన్దాం కిం మాం వక్ష్యతి వాసుకిః। మాతృశాపాభిభూతానాం జ్ఞాతీనాం మమ సత్తమ
నేను అదృష్టం లేకుండా, ఆశించినది పొందలేకపోతే, మా తల్లి శాపంతో బాధపడుతున్న బంధువుల మధ్య, వాసుకి నన్ను ఎలా చూస్తాడు, మానవ శ్రేష్ఠా?
అపత్యమీప్సితం త్వత్తస్తచ్చ తావన్న దృశ్యతే। త్వత్తో హ్యపత్యలాభేన జ్ఞాతీనాం మే శివం భవేత్
నీవు ఇవ్వాల్సిన సంతానం నాకు ఇంకా కలగలేదు. నీ ద్వారా సంతానం కలిగితే, నా బంధువులకు మేలు జరుగుతుంది.
సంప్రయోగో భవేన్నాయాం మమ మోఘస్త్వయా ద్విజ। జ్ఞాతీనాం హితమిచ్ఛన్తీ భగవంస్త్వాం ప్రసాదయే
బ్రాహ్మణా, నీతో నా కలయిక వృథా కాకూడదు. నా బంధువుల మేలు కోసం, ప్రభూ, నేను నిన్ను వేడుకుంటున్నాను.
ఇమమవ్యక్తరూపం మే గర్భమాధాయ సత్తమ। కథం త్యక్త్వా మహాత్మా సన్గన్తుమిచ్ఛస్యనాగసమ్
శ్రేష్ఠుడా, నీవు నా గర్భంలో స్పష్టంగా కనిపించని శిశువును ఉంచి, నన్ను వదిలిపెట్టి పాముల దగ్గరకు వెళ్ళాలని ఎలా అనుకుంటున్నావు?
ఏవముక్తస్తు స మునిర్భార్యాం వచనమబ్రవీత్। యద్యుక్తమనురూపం చ జరత్కారుం తపోధనః
ఇలా ఆమె అడిగినప్పుడు, తపస్సులో ప్రావీణ్యుడైన ఆ ఋషి తన భార్య జరత్కారునికి ఇలా అన్నాడు: "నీ మాటలు తగినవే, సరైనవే అయితే—"
అస్త్యయం సుభగే గర్భస్తవ వైశ్వానరోపమః। ఋషిః పరమధర్మాత్మా వేదవేదాఙ్గపారగః
"శుభే, నీ గర్భంలో నిజంగా అగ్నిలా ప్రకాశించే ఒక శిశువు ఉన్నాడు. అతడు మహా ధర్మాత్ముడు, వేదాలు, వాటి ఉపాంగాలు నేర్చుకున్న ఋషి."
ఏవముక్త్వా స ధర్మాత్మా జరత్కారుర్మహానృషిః। ఉగ్రాయ తపసే భూయో జగామ కృతనిశ్చయః
ఇలా చెప్పి, ఆ ధర్మాత్ముడు, మహర్షి జరత్కారు, తన సంకల్పంలో స్థిరంగా, మళ్లీ ఘోర తపస్సు కోసం వెళ్లిపోయాడు.