ఇహైవ పుత్రౌ నిక్షిప్య నలస్య ప్రియదర్శనౌ। గతస్తతో యథాకామం నైష జానాతి నైషధమ్
ఇక్కడే నళుని ఇద్దరు అందమైన కుమారులను వదిలేసి, అతడు తన ఇష్టానుసారం వెళ్లిపోయాడు; ఈ నిషధుడు ఆ విషయం తెలియదు.
న చాన్యః పురుషః కశ్చిన్నలం వేత్తి యశస్విని। గూఢశ్చరతి లోకేఽస్మిన్నష్టరూపో మహీపతిః
ఓ మహిళా! నళుని గురించి ఇంకెవరూ తెలియరు; రాజు ఈ లోకంలో ఎవరికీ తెలియకుండా, తన రూపాన్ని కోల్పోయి తిరుగుతున్నాడు.
ఆత్మైవ తు నలం వేద యా చాస్య తదనన్తరా। న హి వై స్వాని లిఙ్గాని నలం శంసన్తి కర్హిచిత్
నిజంగా, నళుని గురించి అతడే, అతడికి అత్యంత సన్నిహితురాలైన ఆమె మాత్రమే తెలుసు; ఎందుకంటే అతని లక్షణాలు ఎప్పుడూ నళుని బయటపెట్టవు.
యోసావయోధ్యాం ప్రథమం గతోసౌ బ్రాహ్మణస్తదా। ఇమాని నారీవాక్యాని కథయానః పునఃపునః
అయోధ్యకు ముందుగా వెళ్లిన ఆ బ్రాహ్మణుడు, ఆ మహిళ మాటలను పదే పదే చెప్పేవాడు.
క్వను త్వం కితవ చ్ఛిత్త్వా వస్త్రార్ధం ప్రస్థితో మమ। ఉత్సృజ్య విపినే సుప్తామనురక్తాం ప్రియాం ప్రియ
ఓ జూదగ, నీవు నా వస్త్రాన్ని అర్ధంగా కోసి, నన్ను అడవిలో నిద్రిస్తున్న నా ప్రియమైన భార్యను వదిలేసి ఎక్కడికి వెళ్లిపోయావు?
సా వై యథా సమాదిష్టా తథాఽఽస్తే త్వత్ప్రతీక్షిణీ। దహ్యమానా దివారాత్రౌ వస్త్రార్ధేనాభిసంవృతా
ఆమె నీకు చెప్పినట్లు, నిన్ను ఎదురుచూస్తూ, రాత్రింబవళ్ళు తపిస్తూ, అర్ధ వస్త్రమే కప్పుకుని ఉంది.
తస్యా రుదనత్యాః సతతం తేన దుఃఖేన పార్థివ। ప్రసాదం కురు మే వీర ప్రతివాక్యం వదస్వ చ
ఆమె ఎప్పుడూ ఏడుస్తూ, ఆ బాధతో, ఓ రాజా! నీ దయ కోరుతోంది, ఓ వీరా! నీవు ఆమెకు సమాధానం చెప్పమని అడుగుతోంది.
తస్యాస్తత్ప్రియమాఖ్యానం ప్రవదస్వ మహామతే। తదేవ వాక్యం వైదర్భీ శ్రోతుమిచ్ఛన్త్యనిన్దితా
నీకు ప్రియమైన ఆ మాటను, ఓ మహామతి! ఆమెకు చెప్పు; అదే మాటను వైదర్భి, అపవాదం లేని ఆవిడ, వినాలని కోరుకుంటోంది.
ఏతచ్ఛ్రుత్వా ప్రతివచస్తస్య దత్తం త్వయా కిల। యత్పురా తత్పునస్త్వత్తో వైదర్భీ శ్రోతుమిచ్ఛతి
ఇది విని, నీవు ఒకసారి ఆమెకు సమాధానం ఇచ్చావు; ఇప్పుడు మళ్ళీ అదే మాటను నీ నుండి వినాలని వైదర్భి కోరుతోంది.
ఏవముక్తస్య కేశిన్యా నలస్య కురునన్దన। హృదయం వ్యథితం చాసీదశ్రుపూర్ణే చ లోచనే
కేశినీ ఈ మాటలు చెప్పినప్పుడు, ఓ కురునందనా! నళుని హృదయం బాధతో నిండిపోయింది, అతని కన్నులు కన్నీళ్లతో తడిసిపోయాయి.
స నిగ్రాహ్యాత్మనో దుఃఖం దహ్యమానో మహీపతిః। బాష్పసందిగ్ధయా వాచా పునరేవేదమబ్రవీత్
ఆ రాజు తన బాధను అదుపుచేసుకుంటూ, లోపల తపిస్తూ, కన్నీళ్లతో ముడిపడిన స్వరంతో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు.
వైషమ్యమపి సంప్రాప్తా గోపాయన్తి కులస్త్రియః। ఆత్మానమాత్మనా సత్యో జితః స్వర్గో న సంశయః
ఏదైనా కష్టమొచ్చినప్పుడు, మంచి కుటుంబాల మహిళలు తమను తామే కాపాడుకుంటారు; నిజంగా, వారు పరలోకాన్ని పొందుతారు, ఇందులో సందేహం లేదు.
రహితా భర్తృభిశ్చాపి న క్రుధ్యన్తి కదాచన। ప్రాణాంశ్చారిత్రకవచాన్ధారయన్తి వరస్త్రియః
భర్తల నుండి దూరంగా ఉన్నా, మంచి స్త్రీలు ఎప్పుడూ కోపపడరు; తమ స్వభావమే వారికి రక్షణగా ఉండి, ప్రాణాలను కాపాడుకుంటారు.
విషమస్థేన మూఢేన పరిభ్రష్టసుఖేన చ। యత్సా తేన పరిత్యక్తా తత్రన క్రోద్ధుమర్హతి
కష్టాల్లో, మూర్ఖత్వంలో, సుఖం కోల్పోయినవాడి చేత విడిచిపెట్టబడినందుకు ఆమె కోపపడకూడదు.
ప్రాణయాత్రాం పరిప్రేప్సోః శకునైర్హతవాససః। ఆధిభిర్దహ్యమానస్య శ్యామా న క్రోద్ధుమర్హతి
ప్రాణాలు పోషించుకోవాలని ప్రయత్నిస్తూ, పక్షులు వస్త్రాన్ని తీసుకుపోయినవాడిగా, బాధలతో తపిస్తూ ఉన్న నన్ను చూసి, శ్యామా కోపపడకూడదు.
సత్కృతాఽసత్కృతా వాఽపి పతిం దృష్ట్వా తథావిధమ్। రాజ్యభ్రష్టం శ్రియా హీనం క్షిధితం వ్యసనాప్లుతమ్
గౌరవించబడినా, అవమానించబడినా, తన భర్తను ఇలాంటి స్థితిలో—రాజ్యం పోయినవాడిగా, ఐశ్వర్యం లేని వాడిగా, ఆకలితో బాధపడుతూ, కష్టాల్లో మునిగిపోయినవాడిగా చూసినప్పుడు—
ఏవం బ్రువాణస్తద్వాక్యం నలః పరమదుర్మనాః। న బాష్పమశకత్సోఢుం ప్రరురోద చ భారత
ఇలా మాట్లాడుతున్న నళుడు, తీవ్రమైన మనోవేదనతో, కన్నీళ్లను ఆపుకోలేక, ఏడ్చాడు, ఓ భారతా!
తతః సా కేశినీ గత్వా దమయన్త్యై న్యవేదయత్। తత్సర్వం కథితం చైవ వికారం తస్య చైవ తమ్
అంతట కేశినీ వెళ్లి, దమయంతికి ఆ మాటలన్నీ, నళుని పరిస్థితిని కూడా వివరంగా చెప్పింది.
కేశిన్యాస్తద్వచః శ్రుత్వా దమయన్తీ విశాంపతే। శఙ్కమానా నలం తం వై కేశినీమిదమబ్రవీత్
కేశినీ మాటలు విని, దమయంతి, నలుడు బాహుకుడే అని అనుమానించి, కేశినీతో ఇలా చెప్పింది.
గచ్ఛ కేశిని భూయస్త్వం పరీక్షాం కురు బాహుకే। అబ్రువాణా సమీపస్థా చరితాన్యస్య లక్షయ
కేశినీ, నువ్వు మళ్లీ వెళ్లి బాహుకుని పరీక్షించు. అతని దగ్గర ఉండి, ఏమీ మాట్లాడకుండా అతని ప్రవర్తనను జాగ్రత్తగా గమనించు.
యదా చ కించిత్కుర్యాత్స కారణం తత్ర భామిని। తత్రసంచేష్టమానస్య సంలక్షేథా విచేష్టితమ్
అతడు ఏదైనా చేయగానే, అందుకు కారణం ఏమిటో గమనించు. అతడు ఎలా ప్రవర్తిస్తున్నాడో నిశితంగా చూడాలి.
న చాస్య ప్రతిబన్ధేన దేయోఽగ్నిరపి కేశిని। యాచతే న జలం దేయం సకృచ్చాత్వరమాణయా। ఏతత్సర్వం సమీక్ష్యత్వం చరితం మే నివేదయ
కేశినీ, అతడు అడిగినా, నువ్వు అతనికి అగ్ని ఇవ్వకూడదు. నీళ్లు వేగంగా కోరినా ఇవ్వకూడదు. ఇవన్నీ గమనించి, అతని ప్రవర్తనను నాకు చెప్పు.
నిమిత్తం యత్త్వయా దృష్టం బాహుకే దైవమానుషమ్। యచ్చాన్యదపి పశ్యేథాస్తచ్చాఖ్యేయం త్వయా మమ
బాహుకునిలో నువ్వు చూసిన ఏదైనా సంకేతం, అది దేవతలదైనా, మానవులదైనా, ఇంకా ఏదైనా కనిపిస్తే, నాకందు వివరంగా చెప్పాలి.
దమయన్త్యైవముక్తా సా జగామాథ చ కేశినీ। నిశామ్యాథ హయజ్ఞస్య లిఙ్గాని పునరాగమత్
దమయంతి ఇలా చెప్పిన తరువాత, కేశినీ వెళ్లి, అశ్వమేధ యజ్ఞానికి సంబంధించిన లక్షణాలను గమనించి తిరిగి వచ్చింది.
సా తత్సర్వం యథావృత్తం దమయన్త్యై న్యవేదయత్। నిమిత్తం యత్తయా దృష్టం బాహుకే దివ్యమానుషమ్
ఆమె అక్కడ జరిగినదంతా, బాహుకునిలో కనిపించిన దేవతా, మానవ లక్షణాలతో సహా, దమయంతికి వివరంగా చెప్పింది.
దృఢం శుచ్యపదానోసౌ న మయా మానుషః క్వచిత్। దృష్టపూర్వః శ్రుతో వాఽపి దమయన్తి తథావిధః
అతడు నడవడిలో చాలా నిష్ఠగా, పరిశుద్ధంగా ఉన్నాడు. ఇంతటి మానవుణ్ణి నేను ఎప్పుడూ చూడలేదు, వినలేదు కూడా, దమయంతి.
హ్రస్వమాసాద్య తు ద్వారం నాసౌ వినమతే క్వచిత్। తం తు దృష్ట్వా యథాసఙ్గముత్సర్పతి యథాసుఖమ్। సంకటేఽప్యస్య సుమహద్వివరం జాయతేఽధికమ్
తక్కువ స్థలంలో ఉన్న తలుపు దగ్గరికి వచ్చినా, అతడు ఎప్పుడూ వంగడు. అయినా, అతడు అక్కడుగా సులభంగా, సుఖంగా వెళ్లిపోతాడు. ఎంత ఇరుకైన చోటైనా, అతడికి పెద్ద దారి ఏర్పడుతుంది.
ఋతుపర్ణస్య చార్థాయ భోజనీయమనేకశః। ఋతుపర్ణస్య చార్థాయ భోజనీయమనేకశః। ప్రేషితం తత్రరాజ్ఞా తు మాంసం బహు చ పాశవమ్
ఋతుపర్ణుని కోసం పదే పదే విస్తారంగా భోజనం తయారవుతుంది. రాజు ఆజ్ఞతో అక్కడికి మాంసాహారం కూడా చాలా పంపిస్తారు.
తస్య ప్రక్షాలనార్థాయ కుమ్భాస్తత్రోపకల్పితాః। తే తేనావేక్షితాః కుమ్భాః పూర్ణా ఏవాభవంస్తతః
అక్కడ చేతులు కడుక్కోవడానికి నీళ్ల కుండలు సిద్ధంగా ఉంచుతారు. అతడు వాటిని ఒక్కసారి చూసిన వెంటనే అవన్నీ నీళ్లతో నిండిపోతాయి.
తతః ప్రక్షాలనం కృత్వా సమధిశ్రిత్య బాహుకః। తృణముష్టిం సమాదాయ సవితుస్తం సమాదధత్
తరువాత, చేతులు కడుక్కొని, బాహుకుడు మనసు స్థిరపరిచుకుని, కొంత గడ్డి తీసుకుని సవితృదేవునికి సమర్పిస్తాడు.